Tarihin Tezgâhı: Doğu ve Batı

💾🔄⚙️ Fabrika Ayarları 💾🔄⚙️

Tarihin Tezgâhı 1: Celaenae-Apamea: Doğu ve Batı — Herbert J. Muller

Küçük Asya. Bu topraklar sadece bir coğrafya parçası değil. Burası doğuyla batı ruhlarının binlerce yıldır çarpıştığı, iç içe geçtiği o büyük köprü, o büyük savaş alanı. Gelin şimdi tarihin bu en kadim, en temel temasını bu toprakların hikayesi üzerinden okuyalım. Bütün bu tarihsel dramı anlamak için aslında tek bir mite bakabiliriz. Marsiyas ve Apollon mitine. Bir yanda Frig flütünün o coşkulu vecd dolu sesini temsil eden Doğu ruhu var. Diğer yandaysa Helenlerin simgelediği batının o ölçülü akla dayalı düzeni. Bu mit Apollon’un zaferiyle biter. Yani aklın duyguya üstünlüğünü anlatan bir hikayeye dönüşür. Ama acaba hikaye gerçekten orada bitiyor mu? Peki o zaman hikayemizin ilk perdesini aralayalım. Batının zaferi ve Helen ruhunun yükselişi.

Bu öyle bir yükseliş ki akla ve bilince dayalı, o dönem için adeta bir mucize gibi görünen yepyeni bir yaşam biçimi sunuyor dünyaya. Peki neydi bu Helen ruhu dediğimiz şey? Bu sadece bir coğrafya meselesi değil, bambaşka bir zihniyetti. Mutlak otoriteye boyun eğen teba yerine kanun önünde eşit vatandaşı koyan bir anlayıştı. dogmalar yerine eleştirel aklı, keyfi emirler yerine herkesin bağlı olduğu kanunu koyan bir devrimdi. Adeta çevrelerindeki o devasa imparatorluklardan farklı olarak Yunanlılar bireyin bilincini ve özgürlüğünü merkeze alan benzersiz bir model yaratmışlardı. Herodotos’un aktardığı şu diyalog aslında aradaki uçurumu o kadar net ortaya koyuyor ki Persler için en büyük erdem tek bir adama yani krala mutlak itaatti. Oysa Yunanlılar için sadakat bir kişiye değil bir fikreydi. Herkes için geçerli olan kanunlara ve hürriyet fikrine. İşte bu iki medeniyet arasındaki en temel, en uzlaşmaz ayrımdı. Bu batı idealinin belki de en saf, en zirve noktasını nerede görüyoruz? Büyük İskender’in vizyonunda. Çünkü İskender basit bir fetihten çok daha ötesini hayal etti. Onun rüyası homonoia. Yani gönüllerin birliği. Bu vizyona göre fethettiği halklar artık birer teba değil kurulan yeni imparatorluğun eşit ortakları olacaktı. Bakın bu an var ya. Bu an insanlık düşüncesinde bir devrimdir aslında. İskender, Hristiyanlıktan yüzyıllar önce tüm insanlığı kucaklayan evrensel bir kardeşlik idealini tasavvur eden belki de ilk kişiydi. Bu batı akılcılığının ulaşabileceği nihai hedefin adeta bir ön sezisi gibiydi. Ama her iki anlatının bir de karşı tezi vardır, değil mi? Şimdi madalyonun diğer yüzüne bakalım. Apollon Marsiyas’ı yenmişti. Peki batının zaferi gerçekten bu kadar kesin miydi? Gelin şimdi doğunun o sessiz ama ne kadar da güçlü karşı fethini inceleyelim.

İşte bütün hikayenin en büyük ironisi de tam burada başlıyor. İskender ordularıyla doğuyu fiziksel olarak fethederken doğunun ruhu çoktan Yunan dünyasını içeriden yavaş yavaş fethetmeye başlamıştı bile. Peki bu nasıl oldu? Bu sessiz fetih nasıl gerçekleşti? Bunu dört temel adımla görebiliriz. Birincisi iktisadi gerçeklik, yani Pers altınının cazibesi. İkincisi doğunun gizemli ve çekici dini kültleri. Üçüncüsü doğuya özgü tanrı kral anlayışı. Ve son olarak yine doğu kökenli yeni dinlerin yükselişi. Şimdi bu dört adımla batı ruhunun temellerinin nasıl sarsıldığına bakalım. Her şeyden önce para. O basit kaba gerçeklik. Hürriyet ideali basit bir açgözlülükle baltalandı. Unutmayalım ki Ksenofon’un ölümsüzleştirdiği on binlerin dönüşündeki o Yunan askerleri bir ideal için değil para için savaşıyorlardı. Ve kimin safında? Yunan hürriyetinin baş düşmanı olan Pers kralının. İşte yozlaşma böyle başladı.

İkinci adıma yani gizem kültlerine geldiğimizde karşımıza müthiş bir hikaye çıkıyor. Kibele’nin hikayesi. Anadolu’nun bu ana tanrıçası önce Atina’ya, oradan da Roma’ya ulaştı. Düşünün Roma Hannibal tehlikesi ile karşılaştığında kurtuluş için resmi olarak bu doğu tanrıçasını şehre davet etti ve sonunda Kibele Roma İmparatorluğu’nun resmi anası oldu. Onun coşkulu vecd dolu ayinleri Olympos’un akılcı ve mesafeli tanrılarından çok daha çekici gelmişti. Ve üçüncü adım. Hükümdar anlayışının kendisi değişiyor. Akılcı Yunanlılar için hükümdar sadece bir vatandaştı. Kanunlara uymak zorunda olan bir yöneticiydi. Ama İskender bile doğulu tebasını yönetebilmek için tanrı kral kimliğine bürünmek zorunda kaldı. Ondan sonra gelen krallar ise soter yani kurtarıcı gibi unvanlar alarak bunu bir standart haline getirdiler. Böylece vatandaş yönetici ilişkisi yerini Teba Tanrı ilişkisine bıraktı ve geldik dördüncü ve belki de en kritik adıma yeni dinler. Özellikle de Hristiyanlık. Onu geçmişten bir kopuş olarak değil, aslında doğudan yüzyıllardır gelen dini akımların bir zirvesi olarak görmeliyiz. Ölen ve dirilen bir tanrı aracılığıyla vadedilen kurtuluş ve sonsuz yaşam fikri bu topraklarda zaten binlerce yıldır var olan çok tanıdık bir umuttu.

Hristiyanlığın içinde müthiş bir paradoks barınıyordu aslında. Bir yanda Yunan aklını, Roma’nın disiplinini ve doğunun o coşkun inancını birleştirebilecek muazzam bir sentez potansiyeli vardı. Ama sonunda ne oldu? Kilise Konstantin’le birlikte doğu tarzı mutlak bir monarşiyle ittifak kurdu. Mucize, sır ve ruhban sınıfının sorgulanamaz otoritesi öne çıktı ve o eski Yunan’ın özgür eleştirel ruhu bastırıldı. Bütün bu tez ve antitezden sonra geldik senteze. Günümüzdeki o ilginç, o modern paradoksa. Yani batı ruhunun bizzat doğunun unuttuğu bir geçmişi nasıl yeniden ortaya çıkardığına bakalım. Ve işte karşımızda tarihin belki de en büyük ironisi. Yunan ruhundan doğan o bilimsel, o eleştirel, o tarihsel yöntemler şimdi niçin kullanılıyor biliyor musunuz? Bu kadim toprakların modern sakinlerinin artık hatırlamadığı, unuttuğu bir tarihi yeniden inşa etmek için. Batı kendi yarattığı ve sonra unuttuğu bir geçmişi yine kendi yarattığı araçlarla yeniden keşfediyor.

Düşünün bu yeniden keşif süreci nasıl işledi? 18. yüzyılda seyyahlar burada inanılmaz kalıntılar var diye rapor etmeye başlıyor. 19. yüzyılda arkeologlar sistematik kazılara girişiyor ve en çarpıcısı 1880’e kadar koskoca bir Hitit İmparatorluğunun varlığından kimsenin haberi bile yoktu. Düşünebiliyor musunuz? 20. yüzyılın bilimsel tarihi Anadolu’nun o derin, katman katman geçmişini adeta sıfırdan ortaya çıkardı. Bu özünde batılı yani Yunan ruhunun bir ürünü olan bir teşebbüstür. İyi de bütün bu bilgi ne işe yarıyor? Neden bu kadar uğraşıyoruz geçmişi anlamak için? Sadece bir merak meselesi mi? Hayır. Tarih bize bugün sağduyu dediğimiz şeyin aslında ne kadar geçici, ne kadar göreceli olduğunu gösterir. Bizi kendi zamanımızın, kendi dar bakış açımızın ötesine taşır. Milliyetçi gururu ve o tehlikeli biz hep haklıyız düşüncesini aşmamızı sağlar. En önemlisi de kim olduğumuzu ve bu hale nasıl geldiğimizi anlamamıza yardımcı olur. Ve en sonunda belki de Hegel’in o meşhur, o biraz da rahatsız edici sorusuyla baş başa kalıyoruz. Tarihten öğrendiğimiz tek şey insanların tarihten asla ders almadığı mıdır? Belki de bütün bu tarih tetkikimizin vardığı tek ürün bu hazin, bu acı hikmetten ibarettir.