Tarsus: Aziz Pavlus’un Görevi

💾🔄⚙️ Fabrika Ayarları 💾🔄⚙️

Tarihin Tezgâhı 6: Tarsus: Aziz Pavlus’un Görevi — Herbert J. Muller

Düşünün. Batı medeniyetinin bütün seyrini neredeyse tek başına değiştiren bir adam. Ama bu hikaye sadece o adamla ilgili değil. Onu yoğuran, onu yaratan şehirle de ilgili. Bu Aziz Pavlus ve onun memleketi Tarsus’un hikayesi. Şimdi gelin tarihin en etkili kişiliklerinden birini ve onu dünyaya hediye eden o karmaşık, o zengin dokuyu birlikte inceleyelim. İsterseniz gelin doğrudan hikayenin tam kalbindeki o çelişkiyle, o paradoksla başlayalım.

Paulus kendi doğduğu şehir için bu ifadeyi kullanıyor. Önemsiz bir şehir. Bu alçak gönüllü hatta biraz küçümseyici gibi duran tanım aslında her şeyin anahtarı. Çünkü biliyorsunuz en büyük hikayeler genellikle kimsenin beklemediği yerlerde filizlenir. İşte bu çözümlemede peşine düşeceğimiz temel soru tam olarak bu. Nasıl oldu da antik dünyanın bu ehemmiyetsiz olarak görülen köşesinden çıkan biri koca bir imparatorluğun manevi haritasını baştan çizdi ve bugün milyarlarca insanın hayatını şekillendiren bir inancın mimarı oldu. Gelin bu sorunun izini birlikte sürelim.

Peki bu büyük soruyu cevaplamak için nasıl bir yol izleyeceğiz? Yol haritamız oldukça net. Önce her şeyin başladığı yere, Tarsus’un o eşsiz kültürel atmosferine bakacağız. Sonra Saul’u Pavlus yapan üç temel kimliği, Yahudi, Yunan ve Romalı kimliklerini masaya yatıracağız. Ardından bu kimliklerden doğan o radikal sentezi ve son olarak da bu mesajın Roma İmparatorluğu’nda neden bu kadar güçlü bir karşılık bulduğunu anlamaya çalışacağız.

O zaman haydi her şeyin başladığı yere, Tarsus’un o benzersiz ortamına gidelim. Paulus’un zihnini şekillendiren entelektüel ve ruhani iklim tam olarak neye benziyordu? Tarsus’un o inanılmaz kültürel derinliğini anlamak için Pavlus’tan yüzyıllar öncesine gitmemiz gerekiyor. Bakın milattan önce 700’lerde bölgedeki yerel bir kral tanrısı Baal’e şükranlarını sunarken bu sözleri bir taşa kazıtmış. Ama işin ilginç yanı ne biliyor musunuz? Bu yazıt hem Fenike alfabesiyle hem de Hitit hiyeroglifleriyle yani iki farklı dilde yazılmış. Daha o zamanlarda bile Doğu ve Batı bu topraklarda çoktan bir araya gelmişti. Yani Tarsus tek bir kültürün şehri değildi. Hayır, adeta bir medeniyetler kazanıydı. Temelleri Hititler tarafından atılmış, Fenikelilerin tanrılarını ve ticaret anlayışını benimsemiş, Asur ve Pers imparatorluklarının idari tecrübesinden geçmiş, Yunan kolonistlerin felsefesi ve mitleriyle zenginleşmiş ve en sonunda da Roma’nın getirdiği düzenin bir parçası olmuş bir şehirdi. İşte Paulus tam da bu inanılmaz sentezin içine doğmuştu.

Tabii şehrin coğrafi konumu da bu kültürel alışverişi adeta zorunlu kılıyordu. Tarsus Anadolu’yu Suriye’ye bağlayan o meşhur Kilikya kapılarının ağzındaydı. Yani burası sadece ipeğin, baharatın değil aynı zamanda inançların, felsefelerin, dünya görüşlerinin de durmaksızın aktığı bir kavşaktı. Pavlus’un o evrensel mesajının tohumları işte bu verimli topraklara atılmıştı. İşte bu zengin, bu karmaşık kültürel miras Paulus’un kişiliğinde üç ana kimlikte bir araya geldi. O aynı bedende bir Yahudinin sarsılmaz imanını, bir Yunanlının sorgulayan aklını ve bir Romalının dünyaya dönük pratikliğini taşıyordu.

Pavlus’un zihninde adeta iki devasa dünya birbiriyle çarpışıyordu. Bir tarafta her şeye gücü yeten tek bir tanrıya inanan, tarihin bir başlangıcı ve tanrının bir planıyla ilerleyen bir sonu olduğunu düşünen İbrani dünya görüşü, diğer tarafta insan gibi davranan çok sayıda tanrıya sahip, felsefeyi her şeyin üstünde tutan ve tarihin sürekli kendini tekrar eden bir döngü olduğuna inanan Greko-Romen dünya. İşte Pavlus’un dehası o güne kadar kimsenin birleştirmeyi aklından bile geçirmediği bu iki zıt kutbu bir potada eritebilmesinde yatıyordu.

Bu entelektüel ve ruhani zeminin üzerine bir de Roma İmparatorluğu’nun sağladığı o inanılmaz pratik altyapıyı koymamız lazım. Pax Romana yani Roma barışı sayesinde Akdeniz dünyası on yıllardır görmediği bir güvenliğe kavuşmuştu. Roma’nın yaptığı yollar bir fikrin imparatorluğun en ücra köşelerine bile hızla yayılmasını sağlıyordu. Ve tabii ki Roma vatandaşlığı. Paulus’un sahip olduğu bu statü onu birçok kez keyfi tutuklamalardan ve yargılamalardan kurtaran bir kalkan oldu. Yani Roma farkında bile olmadan kendi ruhani alternatifinin yayılması için gereken bütün lojistiği hazırlamıştı.

Ve şimdi işte şimdi Paulus’un asıl dehasına, onun devrimci mesajının kalbine geliyoruz. Gelin bu farklı unsurları alıp nasıl tamamen yeni, sarsıcı ve dönüştürücü bir şeye dönüştürdüğünü görelim. Her şey tek bir anda tek bir tecrübeyle başladı. İnancına son derece bağlı bir Yahudi olan Saul’un, Hristiyanların amansız düşmanı Saul’un Şam yolunda yaşadığı o sarsıcı tecrübeyle Pavlus’a dönüştüğü o anla. Bu olay sadece onun hayatını değil, tüm dünyanın seyrini değiştirecek bir misyonun fitilini ateşledi.

Pavlus’un bütün öğretisinin tam merkezinde işte bu devrimci fikir yatıyor. Kefaret yani İsa’nın çarmıhtaki ölümünün tarihte sadece bir kez yaşanmış bütün insanlığı kurtarmaya yönelik eşsiz bir fedakarlık olduğu fikri. Bu o dönem için inanılmaz radikal bir düşünceydi. Neden mi? Çünkü ölen ve dirilen tanrı fikri Yunan ve Doğu mitolojilerinde vardı. Ama bunlar hep döngüseldi, mevsimler gibiydi. Pavlus bunu aldı. İbrani geleneğindeki tarihte bir kez olan fikriyle birleştirdi. Ne katıksız Yahudiliğe ne de Yunan felsefesine tam olarak uyan yepyeni bir şey yaratmıştı.

Peki bu teolojik devrimin toplumsal yansıması neydi? İşte o da Paulus’un belki de en ünlü sözlerinde gizli. Bu Roma’nın o katı sosyal hiyerarşisine, etnik ayrımlarına atılmış bir dinamit de adeta. Köleyle efendiyi, Yahudiyle Yunanlıyı aynı manevi çatı altında birleştiren bu mesaj o dünya için hayal bile edilemeyecek kadar güçlü ve çekiciydi. Bu sentezin o dönem için ne kadar akıl almaz, ne kadar şok edici olduğunu gerçekten anlamamız gerek. Yahudiler için çarmaha gerilerek ölen birinin Mesih olması fikri bir skandaldı, kabul edilemezdi. Rasyonel Yunanlılar içinse bir tanrının insan olup acı çekmesi ve bunun tarihin merkezi olması fikri felsefi bir saçmalıktı, bir ahmaklıktı. Pavlus’un mesajı çağının iki baskın dünya görüşünün de temellerine meydan okuyordu.

Peki bu kadar yabancı, bu kadar radikal bir mesaj nasıl oldu da koca bir imparatorlukta kendine bu kadar geniş bir yankı bulabildi? Cevap ironik bir şekilde imparatorluğun kendi ruhani durumunda yatıyor. Pavlus’un faaliyetlerini şöyle bir zaman çizelgesine oturtalım. O, imparatorluğun gücünün zirvesinde olduğu ama aynı zamanda içten içe bir manevi arayışın da başladığı çok kritik bir dönemde sahneye çıktı. Ondan kısa bir süre sonra Kudüs’ün yakılıp yıkılması gibi olaylar eski dünyanın kesinliklerinin artık sarsılmaya başladığının bir işaretiydi.

Bu dönemin ruh halini anlamak için imparator Hadrianus’tan daha iyi bir örnek olamaz. Hadrianus Roma’nın vadettiği her şeyin somutlaşmış haliydi. Kültürlü, akılcı, düzenli, kozmopolit. Ama aynı zamanda bu büyük imparator Mısır’daki gizem dinlerine katılıyor, kehanetlere inanıyor. Boğularak ölen genç sevgilisini bir tanrı ilan ediyordu. Dışarıdan bakıldığında her şeye sahip olan imparatorluk içeriden derin bir manevi boşluk ve huzursuzluk yaşıyordu.

İşte tam da bu noktada Roma’nın vaatleriyle Paulus’un vaatleri arasındaki o büyük fark ortaya çıkıyor. Roma vatandaşlarına barış, düzen, adalet ve refah gibi çok önemli somut şeyler sunuyordu. Ama Paulus’un sunduğu şey bambaşkaydı. O Roma’nın cevap veremediği en temel varoluşsal sorulara dokunuyordu. Bu hayatın anlamı ne? Çektiğimiz acıların bir amacı var mı? Ölümden sonra ne olacak? İşte Hristiyanlık Roma’nın o devasa yapısının dolduramadığı bu derin ruhani boşluğu doldurma potansiyeli taşıyordu.

Ve bu da bizi tüm bu anlattıklarımızın sonunda tarihin en büyük ve en düşündürücü ironilerinden biriyle başa bırakıyor. Roma’nın inşa ettiği yollar, kurduğu barış düzeni ve yaydığı ortak dil Tarsuslu ehemmiyetsiz bir çadırcının mesajının bir gün o imparatorluğun kendi dinine dönüşmesine hizmet etti. Belki de bir imparatorluğun en büyük başarısı farkında olmadan kendi sonuna hazırlayan tohumları ekmektir.