Konstantin’in Ölümcül Armağanı

💾🔄⚙️ Fabrika Ayarları 💾🔄⚙️

Tarihin Tezgâhı 7: Konstantinopolis: Bizans Devri — Herbert J. Muller

Tarihin en büyük, en karmaşık paradokslarından birine hoş geldiniz. Bir düşünün. Bir imparator sevdiği dini kurtarmak için ona hayal bile edilemeyecek kadar büyük bir armağan veriyor. Ama ya bu armağan aynı zamanda o dinin ruhunu yavaş yavaş zehirleyen ölümcül bir iksirse? İşte bugün Herbert J. Müller’ın analizinden yola çıkarak büyük Konstantin’in ve onun eseri olan Bizans İmparatorluğu’nun bu inanılmaz derecede karmaşık mirasını deşeceğiz. Şu yemine bir bakın. Bu sözler ahlaksızlığıyla nam salmış imparator Kaligula’ya söylenmişti. Peki ya o bakire? O da artık kimsenin pek umursamadığı, gücünü yitirmiş tanrıça Atena başkası değildi. Aslında bu sahne bize her şeyi anlatıyor. Manevi olarak tamamen boşalmış, inancını yitirmiş, başı sıkıştığında kime dua edeceğini bilemeyen ve çaresizce yeni bir kurtarıcı arayan bir dünya. İşte Hristiyanlık tam da bu verimli ama umutsuz topraklarda filizlendi. Peki Hristiyanlığın kaderini sonsuza dek değiştirecek olan bu adam, bu kılıç adamı gerçekte kimdi? Gelin şimdi ilk olarak Konstantin’in kendisine odaklanalım ve onun Hristiyanlığa yönelişinin ardındaki gerçek nedenleri anlamaya çalışalım. O dönemde yaşayan Hristiyanlar, özellikle de Piskopos Efsebios onu adeta bir aziz gibi görüyordu. Ona havarilerin dengi diyorlardı. Ama madalyonun öbür yüzünde modern tarihçiler var. Onlarsa bize bambaşka bir portre çiziyor. İç savaşların içinden kalleşlik ve kılıçla yükselen zeki olduğu kadar acımasız da olan bir komutan. İşin aslı şu ki Konstantin’in mirasında Sezar’a ait olanlarla Tanrıya ait olanlar bir daha asla ayrılamayacak şekilde birbirine düğümlenmişti. Bakın bu rakam çok ama çok önemli. Yani imparatorluğun neredeyse tamamı hala paganken Hristiyanlar küçücük bir azınlıktı. Demek ki Hristiyanlığın zaferi öyle anlatıldığı gibi kaçınılmaz falan değildi. Mitraizm gibi çok daha popüler, çok daha güçlü rakipleri vardı. Neredeyse her şey bir iktidar mücadelesi sırasında tek bir adamın verdiği o kritik karara, o tek bir ana bağlıydı. İşte Konstantin’i anlamak için bu noktayı kavramak şart. Onun imanı İsa’nın dağdaki vaazında anlattığı gibi bir tevazu ve barış dini değildi. Hayır. O Hristiyanlığı bir başarı dini olarak gördü. Onun tanrısı imparatorluk hayallerini destekleyen, savaş meydanlarında ona zafer getiren bir kudret tanrısıydı. Vurgu her zaman ama her zaman dünyevi başarıdaydı. Bu soru, işte bu soru bizi Konstantin’in mirasının en grift, en kalıcı ve belki de en sorunlu sonucuna getiriyor. Devletle kilisenin o tehlikeli dansı. Konstantin tanrının kendisine özel bir görev için seçtiğine tüm kalbiyle inanıyordu. Piskoposlara söylediği şu söze bakın. Sizler kilisenin içinde piskopossunuz. Ben ise Tanrı tarafından kilisenin dışında tayin edilmiş başpiskoposum. İşte bu sözlerle imparatorun dini konularda son sözü söylediği sezaropapizm geleneğini başlatmış oldu. Bu ilke Bizans İmparatorluğunun adeta genetik koduna işleyecekti. Şimdi Konstantin’in bir diğer devasa hamlesine yani sıfırdan yepyeni bir başkent kurma projesine geçelim. Peki neden? Neden imparatorluğun kalbini asırlık Roma’dan alıp küçücük bir balıkçı kasabasına taşıdı? Tabii ki stratejik konumu inanılmazdı. Bu çok açık. Ama asıl mesele belki de şuydu. Eski Roma’nın pagan tapınaklarından, geleneklerinden arınmış, tertemiz, yepyeni bir Hristiyan merkezi yaratmak istiyordu. Ve tabii bir de kendi adını taşıyacak ölümsüz bir şehir kurma hırsı ve bunu da tanrının emri diyerek meşrulaştırması vardı. Bu tablo Konstantin’in ne kadar dahiyane bir şehir tasarladığını mükemmel bir şekilde gösteriyor. Şehrin bir ruhu vardı. O da Hristiyandı. Ayasofya gibi devasa kiliselerle Meryem Ana’ya adanmışlıkla doluydu. Bir bedeni vardı. O da Roma’ydı. Tıpkı eski başkent gibi yedi tepe üzerine kurulmuştu. Bir senatosu vardı. Halka bedava tahıl dağıtılıyordu. Ve bir de zihni vardı ki o da Yunandı. Resmi dil Yunancaydı ve şehrin dört bir yanı Yunanistan’dan yağmalanıp getirilmiş klasik heykellerle süslenmişti. İşte bu üç kimliğin yani Hristiyan, Romalı ve Yunan kimliğinin birleşimi tam 1000 yıl boyunca ayakta kalacak bir imparatorluğun doğmasını sağladı. Fakat bu imparatorluk doğduğu andan itibaren kendi içinde devasa çelişkiler barındırıyordu. 1000 yıl, bu sayı üzerinde bir an duralım lütfen. Batı Roma İmparatorluğu tarihin tozlu sayfalarına karıştıktan sonra onun doğudaki devamı olan Bizans tam 1000 yıl daha varlığını sürdürdü. Bu tarihin en inanılmaz başarı öykülerinden biridir. Peki neydi bu olağanüstü dayanıklılığın sırrı? İşte Bizans’ın özündeki o büyük paradoks tam da bu. Bir tarafta batı medeniyetini doğudan gelen istilalara karşı koruyan bir kalkan, Antik Yunan ve Roma mirasını özenle muhafaza eden bir kütüphane ve insanı huşu içinde bırakan yüce bir sanatın yaratıcısı. Ama diğer tarafta entelektüel olarak donmuş, saray entrikaları ve korkunç siyasi zulümlerle çürümüş, en ufak bir dini farklılığa bile tahammül edemeyen, değişime sımsıkı kapalı bir toplum. Paradoksun o ihtişamlı yüzünü anlamak için tek bir yapıya Ayasofya’ya bakmak yeterli. Prokopios’un bu sözleri imparatorluğun kalbinin nasıl attığını, o mimari harikanın nasıl uhrevi bir atmosfer yarattığını anlatıyor. Bu kelimenin tam anlamıyla medeniyetin zirve noktasıdır. Ama o baş döndürücü ihtişamın hemen yanı başında bu karanlık tablo duruyor. Saraydaki komplo ve iktidar hırsıyla siyasi rakiplerin gözlerine kızgın mil çekilmesi gibi adeta bir devlet ritüeline dönüşmüş zulümler ve sonu gelmeyen ihanetler. Nasıl olur da bir medeniyet aynı anda hem bu kadar yaratıcı hem de bu kadar gaddar olabilir? Bu 1000 yıllık tarih iniş ve çıkışlarla dolu tam bir destan. Her şey 330’da o muhteşem kuruluşla başlıyor. 537’de Ayasofya ile zirveye ulaşıyor. 718’de Arap kuşatmasını püskürterek batıyı kurtarıyorlar. Ama sonra 1071 Malazgirt yenilgisiyle acı dolu bir gerileme başlıyor. Üstüne bir de 1204’te Haçlıların akıl almaz ihanetiyle yağmalanıyor ve en sonunda 1453’te kaçınılmaz son geliyor. Her bir an hem o büyük direnci hem de o büyük trajediyi barındırıyor. Peki bu 1000 yıllık görkem ve sefalet yumağının, bu büyük paradoksun kökeninde ne yatıyordu? Şimdi en başa dönelim ve Müller’in Konstantin’in o ölümcül armağanı hakkındaki tezini sonuca bağlayalım. İşte bütün analizin özü bu cümlede. Konstantin’in Hristiyanlığa verdiği destek din için hem bir lütuf hem de bir lanetti. Evet, onu Roma medeniyetinin bir parçası yaparak yok olmaktan kurtardı. Ama bu kurtuluşun bedeli çok ağır oldu. İnancın özü dünyevileşti. Güce ve siyasete esir düştü. Bu ölümcül armağanın iki yüzünü çok net bir şekilde ayıralım. Armağan tarafı şu: Hristiyanlık kurumsallaştı, güçlendi ve Roma yıkıldıktan sonra bile ayakta kalarak batı medeniyetinin harcını oluşturdu. Peki ya ölümcül tarafı? Güçlenen kilise kendi içindeki en ufak bir farklı sese bile paganların asla göstermediği bir şiddetle saldırdı. İnancın saf halini arayan samimi ruhlar ise bu yozlaşmadan kaçarak kurtuluşu çöllerin sessizliğinde aramak zorunda kaldılar. Sonuç olarak Bizans’ın mirası bu tabloda özetlenebilir aslında. Bir kefeye koruduklarını koyalım. Roma’nın hukukunu, devlet idaresini, Yunan’ın edebiyatını, bilimini. Bunlar muazzam şeyler. Ama diğer kefeye de bu uğurda kaybettiklerini koyalım. Siyasi yenilikçiliği, felsefedeki o özgür sorgulama ruhunu ve dindeki ahlaki canlılık ile hoşgörüyü. Terazi pek de dengede durmuyor sanki. Ve işte Konstantin’in mirası bizi bu devasa soruyla başa bırakıyor. Hristiyanlığın devlet gücüyle evliliği Bizans’ı 1000 yıl boyunca ayakta tutan zırh mıydı? Yoksa onun entelektüel ve ahlaki olarak donup kalmasına neden olarak sonunu hazırlayan bir zehir miydi? Bu tarihin en derin ve en rahatsız edici ironilerinden biri olarak karşımızda durmaya devam ediyor.