Komik neden

💾🔄⚙️ Fabrika Ayarları 💾🔄⚙️

Salon küçük, hava ağır. Masada üç kişi oturuyor; biri işten atılışını anlatırken gözleri doluyor, omuzları düşüyor. Kredi borcu var, ev sahibi sıkıştırıyor, “nasıl olacak bilmiyorum” diye fısıldıyor. O anda masadakilerden biri “hahaha, ülke zaten öyle durumda ki işsiz kalmayan ayıp, hoş geldin aramıza” diye bir espri patlatıyor. Masada kısa bir sessizlik, sonra kahkaha tufanı. İşten atılan kişi de gülüyor, hatta en çok o gülüyor, konu hızla değişiyor. Birkaç saat sonra aynı üçlü telefonda, büyük bir felaketle ilgili haberin altında dönüp duran karanlık mizah flood’larını okuyor; yine gülünüyor, yine “şakasız yaşanmaz” deniyor.

Gündelik hayat, bu tür küçük sahnelerle dolu. Çok ciddi bir şey anlatılırken birden espriye dönmesi, insanların neredeyse refleks gibi kahkahaya koşması, sonra hiçbir şey olmamış gibi devam etmesi tanıdık bir tablo. Bu tablo sadece “insanlar gülmeyi seviyor” diye geçiştirildiğinde, meselenin yarısı görünür oluyor. Diğer yarıda, gülmenin bazen bir can simidi, bazen bir sopa, bazen de bir duvar olduğu gerçeği duruyor.

Mizahın ilk yüzü, en masum görüneni, gerginliği alıp götüren tarafıdır. Sınavdan bir saat önce, herkesin karnı ağrırken sınıfta yapılan minicik bir şaka, ortamı yumuşatabilir. Yoğun bakım kapısında bekleyen akrabaların arada birbirlerine saçma sapan şeyler anlatıp gülmesi, uzun süre tutulan nefesin bırakılması gibidir. Kaba ama kimseyi hedef almayan bir kazadan sonra gelen kahkaha, “az daha kötü olabilirdi, ucuz kurtulduk” hissini boşaltır. Felsefe ve psikoloji metinlerinde bu hal “rahatlama” diye anlatılır; gülmenin, içeride biriken basıncı düşürdüğü söylenir (🔗). Bir şeyin önce tehlikeli gibi görünmesi, sonra zararsız olduğunun anlaşılması insanı hem rahatlatır hem de gülmeye iter. Bir köşeden aniden gelen “korkutma şakası”na önce irkilip sonra gülmek, tam olarak bu döngüdür. Aynı şekilde, beklenmedik bir kelime oyunu, zihindeki alışılmış kalıpları bir saniyeliğine bozar; beklenmedik olanın verdiği küçük şok kahkahaya dönüşür. Ve çoğu zaman, özellikle kendine gülen, kendi sakarlığını, kendi takıntısını tiye alan biri, egosunu yumuşattığı için rahatlar; bu da etrafa da daha nefes alınabilir bir hava yayar. Bu yüzden mizahın bu iyi yüzü küçümsenecek bir şey değildir; insanlar gerçekten de gülerek dayanır, gülerek bazı şeyleri taşıyabilir hale gelir.

Ama yön bir noktadan sonra tersine döner. Aynı masada bu sefer konuşan kişi, alkolik babasını anlatırken, “geçen gün yine sarhoş gelip kapıyı yumrukladı” dediğinde, bir başkası “olsun, adam kondisyon yapıyor işte, kardiyo yapıyor kapıda” diye ortaya laf bırakırsa, iş değişir. Burada hedefi belli olmayan ama odadaki herkesi hafifçe aşağı çeken bir alay başlar. “Aramızda bazıları var ki…” diye başlayıp kimin üzerine alınacağı belirsiz bırakılan cümleler, “ya şaka yaptım bu kadar alıngan olma” sigortasıyla güvence altına alınır. Masada herkes gülmek zorunda kalır; gülmeyen, “gergin tip” ya da “şakadan anlamayan” olmakla karşı karşıyadır. Ortamda kimsenin adını hedef almayan ama herkesin üzerinde gezinen ince bir küçültme sisi oluşur.

Bu hale pasif alay denebilir. Pasif, çünkü kimse doğrudan “sen böylesin” demiyordur; alay, çünkü cümlelerin altındaki temel his, karşıdakini ve hatta kendini biraz aşağıya çekmektir. Sosyal medyada belli bir gruba “bunlar da şöyle işte” diye toptan salınan caps’ler, muğlak şakalar, “herkes üstüne alınsın” tarzı tweet’ler aynı havayı üretir. Bu tür mizah, araştırmalarda “saldırgan mizah” diye anılır ve özellikle çevrimiçi zorbalıkla yakından ilişkili bulunur (🔗). Saldırgan mizah tarzı yüksek olan kişilerin, internette başkalarına zorbalık yapma ihtimalinin daha yüksek olduğu, “şakaydı” denilerek yapılan saldırıların kolayca meşrulaştırıldığı pek çok çalışmada gösterilir. Bu, birinin kafasına vurup “şaka yaptım” demek gibidir; vurmanın kendisi “sadece şaka” diyerek yok sayılmak istenir.

Bu noktada soru büyür: neye gülünüyor? Aynı cümle, farklı durumlarda bambaşka anlamlar kazanabilir. Kendi başına gelen bir saçmalığı anlatırken “ben de malın önde gideniymişim” diye kendine yüklenerek gülmek, çoğu zaman savunma ve öz-eleştiri karışımı bir jesttir. Travma yaşamış bazı insanların, başından geçenleri anlatırken kendi haline kara mizahla bakması, kimi araştırmalarda duygusal dayanıklılıkla birlikte anılır; karanlık mizah kullanan gençlerin bir kısmında, bu mizahın stresle baş etme yollarından biri olduğu görülür (🔗). Yine de bu, karanlık mizahın her durumda sağlıklı olduğu anlamına gelmez. Aynı cümle, başkası tarafından, o kişi odada yokken tekrarlandığında, bu sefer malzeme haline gelir. Birinin kendi bedenine, kendi geçmişine yaptığı şaka, dışarıdan tekrarlanıp “o zaten şöyle” diye anlatıldığında, acıyı taşıma aracı olmaktan çıkar, acıyı küçümseme aracına dönüşür. İnternette yaygın karanlık mizah kullanımına bakan yazılar, bu mizahın bir yandan stresle baş etmeye yaradığını, ama öte yandan her şeyi gülünebilir malzeme haline getirdiğinde empatiyi köreltebildiğini söyler (🔗). Burada çizgi, mizahın kimi içeriden kiminle paylaştığı ve kimi hedef aldığı noktada belirir: kendine içeriden gülmek, kendini ve başkasını dışarıdan aşağılamakla aynı değildir.

Mizahın grup halindeki yüzü, işin en kritik yerlerinden biridir. Bir okul koridorunda, bir çocuğa takılan, onun yürüyüşüyle dalga geçen bir grup hayal edilebilir. Bir tanesi taklit yaparken, etrafındaki beş kişi kıkırdar, biri videoya çeker, biri “bunu atacağım, efsane oldu” der. Burada sadece ilk taklidi yapan değil, etrafta gülerek, cep telefonuyla kaydederek, emojilerle “gaza getiren” herkesi bir arada düşünmek gerekir. Zorbalık çalışmalarında bu kişiler “seyirci” değil, “güçlendirici” diye anılır; ortadaki zorbanın davranışını kahkahayla ödüllendiren herkes, saldırıyı büyütmeye katkı sağlar (🔗, 🔗, 🔗). Araştırmalar, bir kişi bile “gülmüyorum, bu hoş değil” dediğinde zorbalığın kısa sürede durabildiğini, kahkaha ve sessiz onayın ise saldırıyı normalleştirdiğini gösterir (🔗). “Sadece güldüm, ben bir şey yapmadım” cümlesi bu yüzden gerçekçi değildir; grup halinde gülmek, o an yaşananın “komik” olduğuna dair toplu onaydır.

Aynı mantık, WhatsApp gruplarında birinin yokluğunda dönen goygoylarda da çalışır. Mesela bir öğretmen grubunda, öğrencilerle ilgili küçültücü espriler peş peşe gelirken kimse sesini çıkarmıyorsa, ortam sessiz onayla doludur. Sosyal medyada tanımadık birinin fotoğrafının altına yazılan alaycı yorumlarda, ne kadar çok “hahaha” varsa, o kadar çok onay vardır. Böyle anlarda mizah, gerilimi azaltan bir rahatlama değil, gücün kimden yana olduğuna dair bir gösterge haline gelir. Kahkaha, kimin odada güvende, kimin risk altında olduğunu işaretler.

Günümüzde bu tablo, online goygoyla ve trol mizahıyla daha da karmaşık bir hal alır. Bir Discord kanalında ya da oyun sohbetinde, ilk bakışta karşılıklı dalga geçmek gibi görünen konuşmalar uzadıkça tek yönlü olmaya başlayabilir. Başta herkes birbirine aynı kararlılıkla laf atarken, bir noktadan sonra grubun dikkatinin belli bir kişiye kilitlendiği görülebilir. O kişi sustuğunda, cevabı kısa kestiğinde, “hadi ya küsme hemen” diye üste gidildiğinde, aslında içten içe kırıldığını belli ediyordur. Yine de ortamın “şaka” dili o kadar baskındır ki, rahatsız olduğunu açıkça söyleyemez. Çevrimiçi mizahın zorbalığa kaydığı bu tür durumlar, gençlerle yapılan görüşmelerde sık sık “sadece muhabbetti, ama bana ağır geldi” cümlesiyle anlatılır; bu da banter denen karşılıklı şakalaşmanın, dijital ortamda ne kadar kolay misilleme, aşağılama ve dışlamaya dönüşebildiğini gösterir (🔗). Araştırmalar, çevrimiçi ortamda beden dili ve ton gibi ipuçları kaybolduğu için şakaların daha kolay yanlış anlaşıldığını, “dalga geçme”nin çok daha sert ve kalıcı hissedildiğini, ekran görüntüsü ve tekrar paylaşım imkânı yüzünden şakanın etkisinin defalarca yaşandığını gösterir.

Bu ortamda utanç ve yalnızlık duyguları, mizahın içine gömülür. Bir grup sohbetinde yapılan bir şaka, aslında hedef alınan kişiyi içeriden yaralıyor olabilir; o kişi yine de kahkaha emojisiyle cevap verir, çünkü etrafındakilerin gözünde “şakadan anlamayan”, “ciddi tip” olmak istemez. Aynı kişi, gece yatağa girdiğinde, gün içinde güldüğü o şakaları düşünür ve içi sıkılır; “keşke orada gülmeseydim” diye kendine kızar. Sosyal medyada, aslında rahatsız eden bir meme’e kalp bırakmak ve sonra pişman olmak, sonra bir başkasının kimliğini hedef alan şakaya gülmeyip “bu sefer de fazla ciddi kaldım” diye utanmak arasında gidip gelen bir iç ses oluşur. Mizah, burada hem içeriden gelen utancı bastıran, hem de yeni utançlar üreten bir mekanizma haline gelir. Gülmek, yalnız kalmamak için ödenen bilet gibi hissedilmeye başlar. “Gülersem içeride kalırım, gülemezsem dışarıda kalırım” ikilemi, özellikle genç yaşta, psikolojik olarak ağır bir yük yaratır.

Bu noktaya gelindiğinde, mizahı savunmak için kullanılan cümleler devreye girer. “Şakasız bu ülkede yaşanmaz”, “mizah bizim tek savunmamız”, “gülmezsek kafayı yeriz” gibi sözler, hem gerçeklik hem bahane barındırır. Kimi meslek gruplarında, özellikle sürekli travmatik olaylarla karşılaşan sağlık çalışmasında, bakım ve koruma alanlarında çalışanlarda karanlık mizahın gerçekten de ikincil travmayla baş etmek için kullanıldığı bilinir; bu konuda yazılmış çalışmalar, karanlık mizahın belli ölçüde duygusal dayanıklılıkla ilişkili olabileceğini gösterir (🔗). Fakat aynı kalıplar, herkes için genel bir ruhsat haline getirildiğinde, tehlikeli bir kayma yaşanır. “Tabu kırıyoruz” denilerek, aslında belirli bir grubu insandan saymayan şakalar normalleştirilebilir. “Her şeyle dalga geçilir” cümlesi, başkasının travmasını deşmenin bahanesi haline gelebilir. “Gülmekten başka çaremiz yok” denilerek, konuşulması, tartışılması, değiştirilmesi gereken konular şaka perdesinin arkasına itilip, hiçbir zaman ciddiyetle ele alınmayabilir. Mizahın “yüce savunma” olarak idealize edilmesi, kimi zaman güç ve üstünlük arzusunu gizleyen bir örtüye dönüşür.

İşin nereye varabileceğini görmek için, akıl yürütmeyi uç noktaya taşımak işe yarar. Her şeyin komik olması gerektiği bir dünya düşünmek, bu yüzden kullanışlıdır. Bu dünyada insanların ciddiyetle konuşma hakkı neredeyse yoktur. Yas tutmak, birini kaybetmenin ağırlığını sessizce yaşamak “drama” etiketiyle aşağılanır. Yardım istemek “ağlaklık” diye etiketlenir. Politik bir haksızlığa ya da kişisel bir şiddet deneyimine itiraz etmek, ancak meme’leştirilirse, dalga geçme dili içinde yapılırsa kabul görür. Ağlayan biri bile ağlarken selfie çekip altına ironik bir açıklama yazmak zorundadır; yoksa “ağlayan çocuk” damgası yer. Her duygu, anında emojiye çevrilir, her deneyim bir caps’e dönüşür. Bu dünyada büyüyen bir genç, gerçekten korktuğu, utandığı, pişman olduğu hiçbir şeyi olduğu gibi söyleyemez. İç dünyasında birikenleri ya şakaya vurarak anlatır, ya hiç anlatmaz. Bir süre sonra, kendini bile ciddiye alamaz hale gelir; “ben bile kendime inanmıyorum, çünkü her cümlemi karikatüre çevirdim” duygusu ortaya çıkar. Asıl yalnızlaşma burada başlar. Herkesin çok güldüğü, ama kimsenin birbirine gerçekten dokunamadığı bir yalnızlık.

Bu tablo, gülmenin kötü bir şey olduğu anlamına gelmez. Asıl kritik an, mizahın içinden gelen küçük ikrar anıdır. Bir insan, bir noktada, belki arkadaşlarıyla sohbet ederken, belki kendi kendine, basit bir cümle kurar: “O espriye gülerken aslında hem kendime hem bir başkasına ihanet ettiğimi fark ettim.” Ya da “şakaya sığınarak konuşamadığım şeyler var.” Bu tür cümleler, komediyi toptan reddetmez; ama gülmenin hangi anda savunma, hangi anda saldırı, hangi anda kaçış olduğunu ayırt etmeye başlar. Çevrimiçi zorbalık çalışmalarında “şakaydı” bahanesinin ne kadar sık kullanıldığı, saldırgan mizah tarzıyla zorbalık eğilimi arasındaki bağlantı defalarca gösterilmiştir (🔗, 🔗). Bu bilgi, mizahın “masumiyet kalkanı” olarak kullanılmasının ne kadar sorunlu olduğunu hatırlatır.

Sonunda “neden komik” sorusu, tek bir cevaba indirgenemez. İnsan gülerek rahatlar, gülerek dayanır, gülerek kendiyle dalga geçerek egosunu törpüler. Ama aynı zamanda gülerek aşağılar, gülerek susturur, gülerek yalnız bırakır. Asıl soru yavaş yavaş değişir: sadece neye gülündüğü değil, ne uğruna gülündüğü önem kazanır. Kimi güldürürken kimi susturduğu, kimi içeride kimi dışarıda bıraktığı ve hangi acının üzerine beton döktüğü sorulmadan “komik” kelimesi eksik kalır. Mizahın kendisi değil, mizahın hangi yöne çevrildiği tartışıldığında, belki de gerçekten özgürleştiren, gerçekten nefes aldıran şakalarla, başkasının canını ciddiye almayan şakalar ilk kez birbirinden ayrılmaya başlar.

Herkese merhaba. Bugün hayatımızın en sıradan ama belki de en karmaşık eylemlerinden birinin yani gülmenin ardındaki psikolojiye dalıyoruz. Neden gülüyoruz ve attığımız o kahkahalar aslında ne anlama geliyor? Gelin kaynak metinler eşliğinde bu konuyu biraz deşelim.

Bir düşünün. Bu sahne size de tanıdık geldi mi? En acı verici anlardan birinde beklenmedik bir anda patlayan o kahkaha. İşte bu tuhaf çelişki gülme eyleminin ne kadar katmanlı olduğunu daha en başından yüzümüze vuruyor. Peki ama nasıl oluyor da acıyla kahkaha bir araya gelebiliyor? İsterseniz önce mizahın o en bildiğimiz, en masum yüzüyle başlayalım. Yani zor zamanlarda hepimizin sığındığı o can simidi haliyle.

Psikolojide buna rahatlama teorisi deniyor. Bu teoriye göre kahkaha içimizde biriken o gerilimi, o sinirsel enerjiyi boşaltan bir emniyet sübabı gibi çalışıyor. Hani bir an çok gerilirsiniz, kötü bir şey olacak sanırsınız ama sonra bir bakarsınız ki tehlike geçmiş. İşte tam o anda hissettiğiniz o rahatlama kendini çoğu zaman bir kahkaha olarak dışa vurur. Mesela önemli bir sınavdan hemen önce yapılan o saçma sapan espriler ya da bir hastanede yoğun bakım ünitesinin kapısında o ağır sessizlik içinde beklerken birinin yaptığı alakasız bir şaka. İşte o kahkaha aslında o an farkında olmadan tuttuğumuz o koca nefesi bırakmak gibi bir şeydir. Mizahın acıyı daha katlanılır kılan, bize dayanma gücü veren yüzü tam da bu işte.

Ama madalyonun bir de öbür yüzü var değil mi? Peki bu can simidi bir anda bir silaha dönüşürse? İşte hikayenin rengi tam da burada değişmeye başlıyor. Şimdi gelin mizah’ın o gizli o sopa gibi kullanılan karanlık tarafına bakalım.

Şöyle bir senaryo hayal edelim. Bir ortamda birinin alkolik babası ile ilgili üstü kapalı bir şaka yapılıyor. İsim verilmiyor belki ama herkes kimden bahsedildiğini anlıyor. İşte o an o şaka artık bir rahatlama aracı değil. Tam tersine birinin yarasını deşen, acısını küçümseyen acımasız bir silaha dönüşüyor. Psikologlar buna saldırgan mizah diyor ve araştırmalar özellikle günümüzün dijital dünyasında siber zorbalıkla arasında çok ama çok güçlü bir bağ olduğunu gösteriyor. Hani o meşhur savunma var ya aman canım alt tarafı şakaydı. Bu birine yumruğu patlatıp sonra şaka yaptım demekten pek de farksız değil aslında.

Bakın burası çok kritik bir ayrım. Bir insanın kendi yaşadığı bir travmayla, kendi acısıyla başa çıkmak için kara mizahı kullanması. Bu bir hayatta kalma stratejisi olabilir. Ama bir başkasının gelip sizin travmanızla, sizin acınızla dalga geçmesi işte bu bambaşka bir şey. Bu artık bir küçümseme. Bu artık bir saldırıdır.

Peki bu iş bireysel şakaların ötesine geçip bir grup dinamiğine dönüştüğünde ne oluyor? Gelin şimdi de kahkahanın o sosyal duvarlar ören gücüne bakalım. Aynı kahkaha nasıl oluyor da bazılarını içeri alırken bazılarını dışarıda bırakıyor?

Şunu unutmamak lazım. Bir grupta atılan kahkaha sadece basit bir tepki değildir. O aynı zamanda bir ödüldür. Bir şakaya güldüğünüzde aslında o şakayı yapanı ve o davranışı aktif olarak onaylamış hatta teşvik etmiş olursunuz. Yani pasif bir izleyici değil oyunun aktif bir parçasınızdır. Tipik bir okul koridoru zorbalığını düşünün. Bir kişi bir başkasıyla alay ediyor. Diğerleri buna kahkahalarla gülüyor. Sonra biri o anı telefonuna kaydediyor. Araştırmalar gösteriyor ki o gülen kalabalık sadece seyirci değil. Onlar zorbalığı körükleyen, ona güç veren destekçiler. Atılan her kahkaha o saldırıya derilmiş bir onay mührü gibidir.

Yani özetle kahkaha bir sosyal hiyerarşi kuruyor. Kimin grubun içinde, kimin dışında olduğunu gösteren net bir sinyal. O WhatsApp grubunda birinin arkasından yapılan espriye attığınız bir gülen emoji bile aslında kimin güvende olduğunu, kimin hedef tahtasında oturduğunu belirliyor. Bu yüzden ben bir şey yapmadım ki. Sadece güldüm savunması pek de geçerli sayılmaz.

Peki tüm bu alaycı mizahla dolu dünyanın ortasında birey olarak biz ne yaşıyoruz? Bunun kişisel bir bedeli var mı? Belki siz de yaşamışsınızdır. Sırf gruptan dışlanmamak için, yalnız kalmamak için aslında hiç komik bulmadığınız hatta kırıcı bulduğunuz bir şeye güldünüz oldu mu? İşte o anda insan kendini ihanet etmiş gibi hissediyor. İçten içe bir utanç duyuyor. Gülmek o gruba ait olmanın bir bedeli, ödenmesi gereken bir bilet haline geliyor adeta.

Bir anlığına şöyle bir dünya düşünün. Ciddiyetin yasak olduğu, her acının, her korkunun anında bir şakaya, bir mime dönüştürülmek zorunda olduğu bir yer. Peki böyle bir dünyada insanlar birbirleriyle nasıl gerçek bir bağ kurabilir? Her şey bir şakaysa samimiyete, gerçek duyguya yer kalır mı?

Aslında bütün meselenin kilitlendiği yer o tek bir farkındalık anı. Güldüğünüz bir şakanın aslında birine ya da kendinize nasıl zarar verdiğini fark ettiğiniz o aydınlanma anı. Tabii ki kimse mizah hayatımızdan tamamen çıksın demiyor. Mesele ne zaman bir can simidi, ne zaman bir silah olduğunu görebilme bilincine ulaşmak. Ve galiba günün sonunda kendimize sormamız gereken asıl soru şu: Neye gülüyoruz değil ne uğruna gülüyoruz. Attığımız bir kahkaha kimin sesini yükseltirken kiminkini kısıyor. Kimi çemberin içine alırken kimi soğukta bırakıyor. Ve belki de en önemlisi hangi yaraların üstünü örtüp sanki hiç yokmuş gibi davranmamıza neden oluyor.

Unutmayalım mizah sadece bir araç. Asıl mesele bizim o aracı ne için kullandığımız.