Öne çıkmak niçin

💾🔄⚙️ Fabrika Ayarları 💾🔄⚙️

Açılış: Gündüz iş ilanı, gece Reels çekimi

Gündüz bilgisayar ekranında iş ilanı siteleri açık durur. Sayfa yenilenir, yeni ilanlar gelir, ama başlıklar birbirine benzer: “Genç, dinamik, takım çalışmasına yatkın, tercihen en az 3 yıl deneyim.” Altına inildikçe şartlar artar, maaş bilgisi kaybolur, “uzun mesaiye uygun” gibi süslü cümleler görünür. Üniversite bitmiş, stajlar yapılmış, sertifika kursları tamamlanmıştır ama bu ilanların çoğu, yeni mezun birine değil, sanki daha önce bir hayat yaşamış birine yazılmış gibidir. Başvuru formu doldurulur, CV yüklenir, “teşekkürler, başvurunuz alınmıştır” mesajı gelir ve orada kalır. Ne arama olur, ne geri dönüş.

Akşam aynı genç, bu kez yatağına uzanmış hâlde, yüzüne sadece telefon ışığı vururken görülür. Parmaklar kısa videoların arasında kayar. Keşfet sayfasında, “21 yaşında nasıl özgür oldum”, “kurumsal hayatı bırakıp kendi işimi kurdum”, “sıfır sermayeyle şu kadar kazandım” gibi başlıklar art arda akar. Videolardaki insanlar genelde gülümser, güzel ışıkta görünür, kameraya bakıp “bunu sen de yaparsın” der. Bir noktada genç, izlemekten sıkılır ve kendi kamerasını açar. Ön kamerada, gündüz CV’si okunmayan kişi değil, potansiyel bir fenomen durmaktadır. Kısa bir Reels çekilir, birkaç etiket eklenir, belki bir ses trendi kullanılır. Ertesi gün bakıldığında, videonun izlenme sayısı, gönderilen iş başvurularından daha somut bir geri bildirim vermiş olur.

Bu iki sahnenin yan yana duruşu, ekonomi ile görünürlük arasındaki ters orantıyı açık eder. Klasik işe girme yolu belirsizleşirken, öne çıkan insanların hikâyeleri telefon ekranından hiç eksik olmaz. Birçok araştırmada, gençlerin çok büyük bir kısmının influencer olmak istediği, önemli bir bölümünün de bunu saygın bir kariyer olarak gördüğü söylenmektedir (🔗, 🔗). Öne çıkmak, bu yüzden sadece ego meselesi olarak değil, dümdüz hayatta kalma stratejisi olarak zihne yerleşir.

Öne çıkmak yeni normal olunca

Çocukluk yıllarından itibaren ekranlarda hep öne çıkmış kişiler durmuştur. Eskiden “televizyona çıkmak” diye bir hayal varken, şimdi herkesin cebindeki telefon, potansiyel bir yayın stüdyosudur. Ortaokulda “büyüyünce ne olacaksın?” sorusuna verilen cevaplar, önce doktor, öğretmen, avukat çizgisindeyken, yavaş yavaş YouTuber, streamer, influencer gibi cevaplara kayar. Bu kayma rastlantı değildir. Ekranda en çok görülen, en çok konuşulan, en çok paylaşılan kişiler, klasik meslek isimlerinin yerini almıştır.

Eski kuşak için bu durum tuhaf görünür. Onlara göre influencerlık “gerçek iş” sayılmaz. İş, sabah kalkıp bir yere gitmek, kart basmak, maaş bordrosu almak, emeklilik hesabını düşünmektir. Genç kuşak içinse tablo bambaşkadır. Gözlerinin önünde gördükleri başarı hikâyeleri, maaş bordrosundan değil, izlenme sayısından, takipçi grafiğinden, işbirliği postlarından oluşur. Böyle bakınca, influencer olmak sadece “ünlü olmak” değil, aynı zamanda hayatta bir yer edinmek demektir. Morning Consult verilerine göre gençlerin çok büyük bir bölümü, influencerlığı “saygın bir kariyer” olarak görmektedir (🔗).

Büyüklerin dünyasında, bu arzunun çoğu zaman “şımarık bir heves” gibi görülmesi, çatışmayı derinleştirir. Bir yanda “gerçek iş”te ısrar eden ebeveynler, diğer yanda “gerçek iş bulamayan ama gerçek hayatı influencer’lardan öğrenen” bir kuşak vardır. Öne çıkmak, bu yüzden artık marjinal bir hayal değil, sanki hayatın doğal akışında beklenen bir adım gibi hissedilmeye başlar. Öne çıkmayan, sanki eksik kalmış gibi görünür.

Tıkanmış geçiş yolları ve fenomenliğin yedek kapıya dönüşmesi

Klasik hikâyede, okul bitince iş bulunur, sonra yavaş yavaş hayat kurulurdu. Şimdi bu çizgi, özellikle gençler için parçalanmış durumdadır. Üniversiteyi bitirmek, tek başına hiçbir şey garanti etmemektedir. Birçok ülkede genç işsizliği yüksek seyretmekte, ilk işlerin çoğu geçici, düşük ücretli, güvencesiz alanlarda yoğunlaşmaktadır. Gig ekonomisi denen alan, yemek dağıtımından araçlı taşımacılığa, kısa süreli dijital görevlerden platform aracılığıyla yapılan işler dizisine kadar geniş bir sahayı kapsar. Bu alan, resmi istihdam dışında, parça başı iş mantığıyla çalışır. Bazı araştırmalar, gig ekonomisinin gençler için esneklik sağlarken aynı anda gelir dalgalanması, sosyal güvencesizlik ve geleceğe dair belirsizlik ürettiğini göstermektedir (🔗, 🔗).

Birçok genç, gündüzleri bu tarz işlerde zaman geçirirken, geceleri telefonundan içerik üretmeye çalışır. Kuryelik yaparken aklından geçirdiği cümleleri eve gelince podcast’e dönüştürür. Çağrı merkezinde sorun dinlerken, “bu sektörde çalışmak” üzerine Reels fikirleri yazar. Freelance proje beklerken, bir yandan da Twitch yayını açar. Burada kritik nokta şudur: Fenomenlik fikri, sadece “ünlülük” olarak değil, bu tıkanmış yollardan çıkmak için bir yan kapı olarak belirir. Tıpkı kaçak bir yangın merdiveni gibi görünür; herkes ana kapının önünde sıkışmışken, bir grup insan yan taraftaki merdivenden yukarı tırmanmaktadır.

Yaratıcı dijital işler de aslında güvencesizdir, bunu söyleyen pek çok araştırma vardır, ama gig ekonomisi ile kıyaslandığında, zihinlerde daha “umut verici” durur. Çünkü burada, en azından teoride, insanın kendi hikâyesiyle, kendi tarzıyla, kendi içeriğiyle yükselme ihtimali vardır. Bu ihtimal, gerçekleşmese bile varlığını korur. İşte “Niçin öne çıkmak?” sorusuna verilecek ilk cevap burada belirir: Çünkü standart yollar tıkandıkça, öne çıkmak, hem cebin hem de kimliğin için yan kapıya dönüşür.

Öne çıkmanın görünmez sözleşmesi: para, saygı, aile

Öne çıkma arzusunun temelinde sadece para yoktur; para ile birlikte saygı, onay ve aile içi güç dengesi de dolaşır. Bir akşam yemeği sahnesi bunu iyi anlatır. Masada işsiz bir genç oturmaktadır. Aile büyükleri, soruları dolandırmadan “iş ne oldu?” diye sorar. Gencin, elinde gösterecek maaş bordrosu yoktur ama telefonunda sonuçlarını gösterebileceği başka bir şey vardır. Takipçi sayısı, izlenme rakamı, gelen yorumlar, markalardan atılmış ufak işbirliği mesajları. Bir noktada, “bak şu markayla bir video çektim” demek, “şu şirkete girdim” demenin yerini almaya başlar. Henüz aynı şey değildir, ama evdeki havayı değiştirir.

Öne çıkmak burada üç işleve birden hizmet eder. Biri doğrudan ekonomiktir. Sponsorlu içeriklerle, bağışlarla, markalı videolarla, platform ödemeleriyle gelen para, başta küçük olsa bile gerçek bir gelirdir; bunu eline almaya başlayan genç, “Ben de kazanıyorum” deme hakkı hisseder. İkinci işlev, sosyal statüdür. Arkadaş çevresinde “fenomen” diye çağrılmak, okulda veya mahallede tanınmak, insanların sokakta görüp “sen o değil misin?” demesi, görünür olmanın verdiği saygı hissini üretir. Üçüncü işlev ise içsel doğrulanmadır. Çocukluğundan beri video çeken, yazı yazan, şarkı söyleyen biri, yıllar sonra ilk defa “ben boşuna uğraşmamışım” hissini bu sayede yaşar. Bu his, para kadar güçlüdür.

Bu görünmez sözleşmede platformların rolü büyüktür. Büyük şirketler, içerik üreticilerini sık sık “ortak” gibi gösterse de, aslında oyunun kurallarını kendileri koyar, gelir paylaşımını kendileri belirler, algoritmaları kendileri tasarlar. Yaratıcı ekonomi üzerine yapılan analizler, platformların bir yandan üreticilere alan açarken, diğer yandan tüm kontrolü elinde tuttuğunu, kuralları sık sık değiştirdiğini, belirsizlik ürettiğini gösterir (🔗). Bu yüzden öne çıkmanın sözleşmesinde gizli bir madde vardır: “Göründüğün sürece varsın, ama ne kadar görüneceğine sen değil, sistem karar verecek.”

Dikkat piyasasında öne çıkmak: algoritmanın görünmez senaryosu

İzlenme, beğeni, yorum, paylaşım. Bu kelimeler, öne çıkmanın ölçü birimleridir. Sosyal medya şirketleri, bu ölçü birimlerini sadece eğlence olsun diye koymaz. Reklamverenler, “insanların gözünü ve zamanını” satın almak ister; platformlar ise bu zamanı satabilmek için kullanıcıları mümkün olduğunca uzun süre ekran başında tutmak zorundadır. Bunun için devreye giren şey, “dikkat ekonomisi” denilen düzendir. Bu düzen, uygulamaların tasarımına kadar inmektedir. Kaydırması kolay, durdurması zor bir sonsuz akış; bildirimlerle sürekli dürten, bir sonraki videonun daha ilginç olacağını hissettiren algoritmalar; içeriklerin altına konan sayılar, grafikler, yüzdeler. Hepsi, dikkat denen sınırlı kaynağın mümkün olduğunca platformda tutulması içindir (🔗).

Öne çıkmak isteyen biri, bu piyasanın tam ortasına atlar. Kendi videosunu, bu dev denizde dikkat toplayabilecek bir yem hâline getirmek zorunda hisseder. Bu noktada, insanın kendine “sağlıklı bir ifade alanı açma” niyeti ile, algoritmanın “daha fazla etkileşim, daha uzun süre” talebi birbirine karışır. Kişi, önce içinden geldiği gibi içerik üretir. Sonra, hangi videonun tuttuğunu, hangisinin çakıldığını izlemeye başlar. Daha çok izlenen içeriğin ritmini, uzunluğunu, başlığını, tonunu taklit eder. Bir süre sonra, neyi “gerçekten anlatmak istediğini” değil, neyin “muhtemelen tutacağını” düşünür hale gelir.

Dikkat ekonomisi ve gençlerin ruh sağlığı üzerine yapılan çalışmalarda, sosyal medyanın yoğun kullanımının stres, yalnızlık, bağımlılık ve riskli davranışlarla bağlantılı olduğuna dair güçlü uyarılar yer alır (🔗, 🔗). Öne çıkmaya çalışan gençler ise bu düzene normal kullanıcıdan daha fazla maruz kalır. Yalnızca içerik tüketmez, aynı zamanda kendi içeriklerini de bu mekanizmaya göre biçimlendirmeye başlar. Böylece “Niçin öne çıkmak istiyorum?” sorusu, fark edilmeden “Niçin algoritmanın istediği gibi davranmak zorundayım?” sorusuna dönüşür.

Jönler, sahneler ve hızlandırılmış başarı masalları

Ekosistemin vitrininde, belli tipte öne çıkmış figürler dolaşır. Kendi hikâyesini “sıfırdan zirveye” diye anlatan girişimci jön, güne sabah beşte kalkıp soğuk duşa girerek başlayan ve günün geri kalanını toplantı, spor ve üretkenlikle dolduran bir program paylaşır. Hustle kültürünün yüzü olan bu kişi, “herkes yapabilir” derken, arka planda sahip olduğu imkânları, başlangıç avantajlarını, aile desteğini pek anmaz. Bir başka jön, “bir gecede viral olan” fenomen hikâyesiyle izlenir. Yıllarca çektiği ama tutmayan videoları, içine attığı başarısız denemeleri, pes etmeyi düşündüğü dönemleri anlatmak yerine, algoritmanın bir gün kendisini seçtiği o anı parlatır.

Bu hızlandırılmış başarı masalları, normalde on yıl, yirmi yıl sürecek bir kariyer yolunu, birkaç dakikalık montajlara sıkıştırır. Bir videonun içinde önce borçlar, sonra glow-up, sonra lüks mekânlar gösterilir. Aralarda elbette çalışıldığı, risk alındığı, acı çekildiği söylenir ama asıl odak, “nasıl patladım” anına gelir. Son dönemde, birçok analiz, algoritmanın birilerini hızla öne çıkarıp sonra bir anda unuttuğunu, bu iniş çıkışların da yaratıcılar üzerinde ciddi baskı ve tükenmişlik yarattığını vurgular (🔗, 🔗).

Güncel raporlarda, içerik üreticilerinin yaklaşık yarısının tükenmişlik yaşadığı, önemli bir kısmının mesleği bırakmayı düşündüğü ifade edilir. Buna rağmen markalar, influencer pazarına daha fazla para akıtmaya devam eder. Bu çelişki, “başarının” ne kadar kırılgan ve masalsı bir zeminde durduğunu gösterir. Öne çıkmanın jönleri, bu kırılganlığı pek anlatmaz; çünkü hikâyenin satılan versiyonu, daha parlak, daha özgüvenli ve daha steril olandır.

Mazeretler, zanlar ve iç sesin açılması

Öne çıkma arzusu anlatılırken, çoğu zaman sadece parlayan yüzüne bakılır. Oysa bu arzunun hem üst katında süslü cümleler, hem alt katında daha çıplak duygular vardır. Üst katta, kişi kendine ve başkalarına şu cümleleri kurar: “Yetenekliyim, boşa gitmesin. İnsanlara ilham oluyorum. Dünyaya anlatacak sözüm var. Kendi işimin patronu olmak istiyorum.” Bu cümleler, belli ölçüde doğrudur; kimse tamamen rol yapmamaktadır. Gerçekten de bir şey yaratma, bir şey söyleme, bir iz bırakma isteği vardır.

Alt kata inildiğinde ise, daha sert ve utandırıcı görünen cümleler ortaya çıkar. “Normal yollarla iş, ev, güven bulamayacağım. Bir yerde çalışan sıradan biri olursam, kimse beni ciddiye almayacak. Çocukken beni küçümseyen herkesin yanıldığını kanıtlamak istiyorum. Öne çıkarsam kimse beni görmezden gelemez, kolay kolay da silemez.” Bu cümleler yüksek sesle söylenmez ama içeriyi asıl bunlar ısıtır. Gençlerin önemli bir kısmının, klasik 9–5 işlerin artık onlara istedikleri hayatı veremeyeceğine inandığını, gelir bağımsızlığı için yan işler, girişimler, içerik üretimi gibi yollar aradığını gösteren araştırmalar, bu iç sesin sadece “kişisel sorun” olmadığını sezdirir (🔗, 🔗).

“Niçin öne çıkmak istiyorum?” sorusu, tam da bu iki katın çarpışma noktasında anlam kazanır. Bir kişinin, kendi kendine, “Ben sadece ilham dağıttığım için değil, aşağılanmak istemediğim için de bunu bu kadar zorluyorum” diyebilmesi, arzuyu basitleştirmez, tam tersine derinleştirir. Öne çıkmak, böyle bakıldığında hem güç fantazisi hem de hayatta kalma stratejisidir. Güç fantazisi, kalabalığın ortasında ayakta kalabilme arzusudur. Hayatta kalma stratejisi ise, tıkanmış yollara karşı “ben yine de bir yol bulurum” inadı.

Dikkat piyasasının karanlık yüzü: görünmez emek ve tükenme

Öne çıkmanın cazibesi kadar, gölgede kalan ağır bir tarafı da vardır. Bu taraf, küçük küçük günlük sahnelerde kendini belli eder. Sabah uyanır uyanmaz bildirime bakmak, “dün akşam koyduğum video ne durumda?” diye kontrol etmek. Arkadaşlarla buluştuğu mekânı, önce “hikâyelik mi?” diye tartmak. Tatilde dinlenmekten çok, “burayı iyi çekmek” için kadraj aramak. Bir işbirliği geldiğinde, markanın istediği cümlelerle kendi söylemek istediklerini zorla birleştirmeye çalışmak. Algoritma değiştiğinde, izlenmeler düştüğünde, kendini “demek ki ben bittiğim için” diye suçlamak.

Birçok rapor, içerik üreticilerinin ciddi oranda tükenmişlik yaşadığını, sürekli içerik üretme baskısı nedeniyle huzursuz uyku, odaklanma sorunu, anksiyete ve depresyon belirtileri gösterdiğini anlatır (🔗, 🔗). Dikkat ekonomisi üzerine yayınlanan başka metinler de, sosyal medyanın özellikle gençler için strese, yalnızlığa ve bağımlılığa yol açtığına dikkat çeker (🔗, 🔗).

Görünmez emek, bu yorgunluğun merkezindedir. Dışarıdan bakıldığında “sadece video çekiyor” gibi görünen süreç, içeriden bakıldığında fikir bulma, metin yazma, çekim yapma, montaj, kapak tasarımı, açıklama yazısı, yorumlara cevap, istatistik takibi gibi birçok adımdan oluşur. Bu adımların çoğu için mesai saati yoktur; günün her saati yapılabilir, bu da fiilen “tüm gün”e dönüşür. Öne çıkmanın bedeli, böylece sadece başarısızlık ihtimali değil, başarısız olsa da, başarılı olsa da bünyeye binen sürekli performans hâlidir.

Reductio: Herkes sahnede, seyirci kalmayınca

Öne çıkma idealini mantıksal sonuna kadar götürmek, bu idealin saçmalığını açığa çıkarmanın en basit yoludur. Diyelim ki, ekrandaki her genç, hayal ettiği ölçüde öne çıkmayı başardı. Herkesin on binlerce, yüz binlerce takipçisi var; herkes kendi alanında “bilinir” biri. Market kasasında çalışan kişinin yemek kanalı, taksi şoförünün podcast’i, öğretmenin eğitim hesabı, öğrencinin oyun kanalı var. Herkes yayın yapıyor, kimse yalnızca izleyici olarak kalmıyor. Böyle bir dünyada, kimin kimi izleyeceği, kimin kime hayran olacağı, kimin kimi “yukarıda” göreceği belirsizleşir.

Bir başka açıdan bakıldığında, görünmeyen işler tamamen gölgede kalır. Çocuk bakan, ev temizleyen, bakım emeğini üstlenen, arka planda bir kurumun gerçekten işlemesini sağlayan insanlar, eğer öne çıkan bir profilleri yoksa, sanki sadece fon gürültüsü gibi algılanır. Öne çıkmayan herkesin yok hükmünde sayıldığı bu uç hayalde, toplumun ayakta kalmasını sağlayan işleri yapanların çoğu, kendini eksik ve başarısız hissetmeye başlar. Oysa base-line, tam tersidir; hayatın sürmesi için gereken temel işlerin çoğu, önden değil, arkadan yürür.

Bu reductio sahnesi, öne çıkma baskısının absürt tarafını görünür kılar. Öne çıkma arzusu tamamen saçma değildir; ama her şey “öne çıkmak” üzerinden okunmaya başladığında, öğle yemeğini hazırlayan da, o yemekte videoları izlenen de, aynı platforma hapsedilmiş olur. Böylece “Niçin öne çıkmak?” sorusu, “Niçin sahneye çıkmayanlara yaşama hakkı tanımayan bir dünya olsun?” sorusuna çarpar.

İkrar, duraklama ve başka ihtimallere bakmak

Tüm bu katmanların ardından, en kritik an, içten bir ikrar anıdır. Girişte iş ilanı bakıp gece Reels çeken genç, bir noktada kendi kendine şunu söyleyebilme cesareti gösterir: “Bunu sadece yetenekli olduğumu düşündüğüm için değil, başka kapı bırakılmadığı için bu kadar zorluyorum.” Bu cümle, öne çıkmanın arkasındaki hırsı da, sistemin yarattığı zorunluluğu da aynı anda işaret eder. Ne kişiyi tamamen masumlaştırır, ne tamamen suçlar; tabloyu netleştirir.

Bu ikrarın içinden iki yön belirir. Bireysel düzeyde, görünür olma baskısıyla belirli bir mesafe kurulabilir. Kişi, bazen içerik üretmekten geri durmayı, bazen takibi, istatistiği, büyümeyi bu kadar merkeze koymamayı seçebilir. Görünmeyen emekleri, sahne arkası işleri, “sıradan” hayatları da değerli saymanın mümkün olduğunu fark edebilir. Öne çıkmamanın, otomatik olarak “boşa yaşamış olmak” anlamına gelmediğini yavaş yavaş hissedebilir.

Yapısal düzeyde ise, mesele kişisel motivasyonun ötesine geçer. Gençlerin güvenceli iş, adil ücret, sosyal koruma, ücretsiz ya da erişilebilir ruh sağlığı hizmetleri, gig ekonominin düzenlenmesi ve platformların şeffaf ve adil kurallarla işlemesi gibi talepleri; bu tabloda bir lüks değil, zorunluluk gibi görünmeye başlar (🔗, 🔗). Öne çıkma baskısının bu kadar sert hissedilmesinin bir sebebi, arkada gençlere “normal” bir hayat vaat eden sağlam zeminlerin zayıflamış olmasıdır.

Son soruda küçük bir dönüş olur. Gündüz iş ilanı, gece Reels sahnesinden başlayan hikâye, “Niçin öne çıkmak?” sorusuyla açılmıştır. Kapanışta ise soru, hafifçe yer değiştirir: “Bu kadar öne çıkma baskısının olduğu bir çağda, asıl soru belki de şudur: Niçin tek çıkış yolu öne çıkmak olsun?” Bu sorunun net bir cevabı yoktur, olması da gerekmez. Ama soru bir kere zihne yerleştiğinde, hem bireysel kararlar hem de kolektif talepler için daha geniş bir alan açılır. Öne çıkmanın büyüsü tamamen dağılmaz; ama tek seçenek olmadığı, sahnenin ardında da yaşam olduğu bilgisi, geri dönülmez biçimde zihne yazılır.

Şöyle bir sosyal medya akışınıza bir bakın. Sürekli birileri öne çıkmaya çalışıyor. Peki bu ne anlama geliyor? Sadece bir ego tatmini mi yoksa işin içinde çok daha derin hatta hayati bir mesele mi var? Hadi gelin bu sorunun dibine kadar inelim. Şimdi yol haritamız şöyle. Önce gündüz plazada CV doldurup gece reel çeken o modern insanın ikilemine bakacağız. Sonra influencerlığın nasıl yeni normal haline geldiğini konuşacağız. Oradan bu yola bizi iten tıkanmış ekonomik patikalara ve yan kapılara dalacağız. Ardından bu dikkatin bedelini yani madalyonun öbür yüzünü göreceğiz ve en sonunda o can alıcı soruyu soracağız. Peki ya herkes sahnede olmak isterse ne olur?

Evet, ilk durağımız eminim çoğumuza da tanıdık gelecek. O modern ikilem. Hani gündüzleri geleceğe dair hiçbir güvence olmadan iş başvurusu yaparsın. Geceleri ise çektiğin tek bir reel ile var olmaya çalışırsın. İşte tam bu çelişkiden bahsediyoruz. Bakın bu karşılaştırma çok çarpıcı. Gündüz dünyasına bakıyorsunuz. Belirsizlik, başvurunuz alındı gibi robotik cevaplar, sonu gelmeyen bir bekleyiş. Geceye geçtiğinizde ise her şey somut. Bir video, bir sayı, 10 bin görüntülenme. İşte bu anında gelen elle tutulur bir sonuç. Bir yanda boşluk, diğer yanda somut bir geri bildirim. Ve işte tam da bu yüzden olay artık bir ego meselesi olmaktan çıkıyor. Öne çıkmak, beğenilmek, bunlar birer heves değil, düpedüz bir hayatta kalma stratejisine dönüşüyor. Mesele popüler olmak değil, bir çıkış kapısı aralamak.

İyi de bu hayatta kalma stratejisi ne ara bu kadar ciddiye bindi? Nasıl oldu da bir hobi gibi görülen bir şey, milyonlarca insanın hayalini kurduğu saygın bir kariyer hedefine dönüştü? İşte şimdi bu büyük dönüşümü mercek altına alıyoruz. Bu tablo aslında nesiller arası bir uçurumu gösteriyor, değil mi? Eski nesil için gerçek iş ne demekti? 9–5 mesai, ay sonunda yatan maaş bordrosu, emeklilik hayalleri. Peki ya şimdi? Yeni gerçeklikte başarı bambaşka şeylerle ölçülüyor. İzlenme sayıları, takipçi artış grafikleri, hangi markayla işbirliği yaptın? Influencer olmak artık ya tutarsa denilen bir hayal değil. Bildiğiniz bir kariyer planı.

Ve bu anlattığımız şey sadece bir gözlem ya da his değil. Bakın veriler ne diyor. Morning Consult’un yaptığı bir araştırmaya göre gençlerin ezici bir çoğunluğu artık influencer olmayı saygın bir kariyer olarak görüyor. Yani bu durum bir avuç insanın fantazisi olmaktan çıkmış, artık toplumda geniş bir kabul görmüş profesyonel bir hedef. Değişimin büyüklüğünü anlıyor musunuz?

Peki, güzel. Gençler influencer olmak istiyor ama neden? Bu devasa değişimin arkasındaki itici güç ne? Neden bu kadar çok insan o bildiğimiz geleneksel kariyer yollarını artık birer çıkmaz sokak olarak görüyor? Hadi gelin şimdi işin ekonomik boyutuna, yani o yolları tıkayan asıl sebeplere bakalım. Karşınızda birçok gencin mezun olur olmaz kendini içinde bulduğu o acımasız gerçek gig ekonomisi. Ne demek bu? Hani o eski güvenceli, kalıcı işler var ya, unutun onları. Artık dünya kısa süreli sözleşmelerle projeden projeye koşturarak, tabiri caizse parça başı iş yaparak hayatta kalmaya çalıştığımız bir yer.

Bu ekonominin özellikleri de hayatlarımızı doğrudan etkiliyor tabii. Geliriniz bir ay tavan yapıyor, öbür ay yerlerde sürünüyor. Sosyal güvence diye bir şey hak getire ve en kötüsü geleceğe dair o bitmek bilmeyen belirsizlik. İşte bu güvencesizlik insanları mecburen başka yollar, başka kapılar aramaya itiyor. Bu söz durumu o kadar güzel özetliyor ki: Fenomen olma hayali bu tıkanmış yollardan bir yan kapı, bir yangın merdiveni gibi beliriyor. Düşünsenize ana kapının önünde yüzlerce kişi sıkışıp kalmışsınız, ilerleyemiyorsunuz ve birden yanda bir yangın merdiveni görüyorsunuz. Riskli mi? Evet. Ama en azından bir çıkış umudu var. İçerik üreticiliği işte tam olarak bu umut demek.

İyi, güzel. O yangın merdivenine tırmanmaya karar verdik diyelim ama o rotanın da kendine has kuralları, hatta tehlikeleri var. Görünürlük peşinde koşmanın gerçek bedeli ne? O pırıltılı dünyanın arkasında ne gibi maliyetler gizli? İşte şimdi o bedele bakıyoruz. İçinde bulunduğumuz sistemin adı dikkat ekonomisi. Burada en değerli para birimi sizin dikkatiniz ve içerik üreticilerinin yaptığı her şey aslında bu dikkati yakalayıp platformda tutmak için birer yem.

Yani üreticiler aslında sistemin çarklarını döndüren ama karşılığında ne alacağı belirsiz olan işçiler. Bakın bir içerik üreticisinin yolculuğu genelde nasıl ilerliyor? Daha doğrusu nasıl bir trajediye dönüşebiliyor? Her şey çok masumane başlıyor. Özgün, içinden gelen bir şeyleri paylaşıyorsun. Sonra bakıyorsun bazıları daha çok ilgi görüyor. Analiz etmeye başlıyorsun. Sonra bir bakmışsın algoritma neyi seviyorsa onu taklit etmeye başlamışsın. Ve yolun sonunda en baştaki o ben ne anlatmak istiyorum sorusu buharlaşıp gitmiş. Yerine tek bir soru kalmış. Ne tutar peki?

Bu çarkın içinde dönmeye devam etmeyi sağlayan o iç ses ne diyor? İşte o ham, o duygusal ses: “Beni küçümseyenlere günlerini göstereceğim. Yeterince öne çıkarsam kimse beni görmezden gelemez.” Anlıyor musunuz? Mesele sadece para kazanmak değil. Mesele varlığını kanıtlamak, görülmek, o güvenceyi hissetmek. Bu derin duygusal ihtiyacı şimdi size göstereceğim şu soğuk rakamla birleştirelim. İçerik üreticilerinin neredeyse yarısı yani %50’si tükenmişlik sendromu yaşadığını söylüyor. İşte o sürekli sahnede kalma, sürekli performans gösterme baskısının zihinsel faturası bu kadar ağır.

Şimdiye kadar hep bireylerden bahsettik. Gelin şimdi kamerayı biraz geri çekelim. Daha geniş bir açıdan bakalım ve bu öne çıkma idealini alıp mantıksal sonucuna, hatta absürt sonucuna kadar götürelim. Bir düşünce deneyi yapalım. Soru şu: Herkesin hayali gerçek olursa ne olur? Ya hepimiz ama hepimiz öne çıkmayı başarırsak, herkesin 1 milyon takipçisi var. Herkes influencer, herkes sahnede. Ne olur o zaman?

Cevap basit bir paradoksta gizli. Eğer herkes sahnedeyse onları izleyecek kim kalır ki? Herkes konuşuyorsa kim dinleyecek? Bu durum sistemin ne kadar sürdürülemez olduğunu gösteriyor ve daha da önemlisi o sahnenin ayakta kalmasını sağlayan ama asla görünmeyen, alkışlanmayan temel işleri kim yapacak? Doktorları, öğretmenleri, çiftçileri. Bu sistem o emeği resmen görünmez kılıyor.

İşte bu noktada soru artık kişisel bir hırs meselesi olmaktan çıkıp tamamen sistemsel bir soruna dönüşüyor. Demek ki asıl mesele güvenceli işleri, adil ücretleri ve sosyal güvenceyi talep etmek. Ve bu bir lüks değil. Bu bir zorunluluk. Sorun insanların öne çıkma hırsı değil, onlara başka bir seçenek bırakmayan sistemin ta kendisi. Ve bu bölümü zihinlerimize kazımamız gereken o can alıcı soruyla bitirelim. Neden tek çıkış yolu öne çıkmak olsun ki? Bu soru bireysel olarak ne istediğimizi sorgulatmakla kalmıyor, aynı zamanda toplumsal olarak neyi talep etmemiz gerektiğini de yüzümüze vuruyor.