Apati Derken?

👻🪸🐈‍⬛ Phantomoperand 👻🪸🐈‍⬛

Giriş

Apati denince çoğu zaman tek bir şeyden söz ediliyormuş gibi konuşulur. Birinin yüzündeki sönüklük, bir kuşağın siyasal ilgisizliği, sosyal medyadaki soğukluk pozu, gündelik felaketlere alışmış gibi görünen kamu ruhu, hatta yaşamı sürdürmek yerine ölümü teknik seçenek haline getiren toplum düzeni bile aynı kelimenin altına sıkıştırılır. Böyle yapıldığında kelime açıklayıcı olmaktan çıkar; her şeyi işaret ediyor gibi görünürken hiçbir şeyi yeterince seçemez hale gelir. En büyük karışıklık da burada başlar. Gerçek duygulanım kaybı ile yaralanmaz görünme hırsı birbirine karışır. Siyasal yankı odalarının ürettiği duyulmama şikayeti, halkın sözde hissizliği diye okunur. Ortak bakımın çözülmesiyle ortaya çıkan toplumsal vazgeçiş, bireysel tercih masalına çevrilir. Sonunda apati, teşhis olmaktan çok sis işlevi görür.

Oysa aynı kelime altında en az dört ayrı düzey birikmektedir. İlkinde apati, sahici bir duygulanım yoksullaşmasıdır; kişi yalnız suskunlaşmaz, gerçekten hissedemez, dış dünyaya yatırım yapamaz, kaybı yaşayıp işleyemez hale gelir. İkincisinde apati, iç yaşantının adı olmaktan çıkar ve bir imaja dönüşür; kişi sarsılmaz, borçsuz, muhtaçsız, etkilenmez görünmek ister. Üçüncüsünde apati, ilgi görmeyişe sürülen isim olur; aslında kendi dar grubuna göre kodlanmış bir siyasal konuşma, kamudan karşılık görmeyince toplumun duyarsızlığı diye adlandırılır. Dördüncüsünde ise apati artık bir ruh hali değil, toplum düzenidir; bakım, dayanışma ve yaşatıcı altyapılar geri çekilirken ölümü teknik, hukuki ve kurumsal bir hizmet olarak işleyen bir dünya belirir.

Bu ayrımın ilk halkasını anlamadan ötekileri kavramak mümkün değildir. Çünkü duygulanım kaybı ile duygulanımın sunumu aynı şey değildir. Bir insan soğuk görünebilir ama içeride fırtına yaşayabilir. Bir başkası ise çok şey anlatabilir ama asıl duygusuna ulaşamaz. Almanca psikodinamik gelenekte tam da bu fark titizlikle işlenir. Affektin yaşanması, adlandırılması, taşınması, dış nesneye yatırım yapılması, yasın işlenmesi, narsisistik geri çekilişin nasıl çalıştığı gibi sorunlar burada merkezi yer tutar. Özellikle affekt izolasyonu (Affektisolierung), duygusal kopuş (affektive Abspaltung), zihinsel anestezi (mentale Anästhesie) ve narsisistik geri çekiliş (narzisstischer Rückzug) gibi kavramlar, apatinin “umursamazlık” olmadığını, öznenin dünya ile bağındaki canlılığın sönüşüyle ilgili olduğunu gösterir (🔗) (🔗) (🔗).

Bundan sonra kelimenin toplumsal dolaşımı değişir. İçeride yaşanan yoksullaşma, dışarıda savunmalı bir üsluba dönüşebilir. Utanç, değersizlik ve yaralanabilirlik tehdit halini aldığında, özne canlılık aramaz; daha çok saldırılamazlık, kapalılık, dayanıklılık, ele geçirilemezlik arar. Almanca sosyal-psikodinamik yazında dokunulmazlık, kapalılık ve saldırılamazlık gibi niteliklerin cazibesi boşuna vurgulanmaz; burada istenen şey huzur değil zırhtır (🔗) (🔗). Dijital ortam bu zırhı ödüllendirdiğinde, gerçek duygulanım kaybı ile hissiz görünmenin kültürel primi birbirine yaklaşır. Sosyal medya platformlarının dikkat ekonomisi, kullanıcı kırılganlığını ve tekrar tekrar dönme eğilimini sömüren bir iş modeli üzerine kuruludur; bu yüzden dengeli, kontrollü, hafif ironik, minnetli ama fazla borçlu görünmeyen persona büyük avantaj sağlar (🔗).

Buradan siyasal dile geçildiğinde sahne iyice karışır. Çünkü tanınma ve görünürlük için kurulmuş persona ekonomisi, kamusal konuşmayı da işaret savaşına çevirir. Herkes hakikati değil, ait olduğu safı, üstünlüğünü ve masumiyetini gösterir. Sonra bu iklimde dışarıdan ilgi gelmeyince ortaya “toplum apatiktir” yakınması çıkar. Oysa çoğu zaman sorun insanların hiçbir şey hissetmemesi değil; siyasal konuşmanın baştan kendi grubu için kodlanmış olmasıdır. Siyasal mezhepçilik (political sectarianism) üzerine çalışmalar, rakibin sadece yanlış değil, ahlaken sakat, tehlikeli ve aşağı sayıldığı bir kamusal zeminin giderek güçlendiğini gösteriyor. Böyle bir düzende ilgi eksikliği, doğrudan duyarsızlıktan çok, karşı tarafın zaten insan yerine konmamasıyla ilgilidir (🔗). Ahlaki büyüklenme ya da ahlaki gösteri (moral grandstanding) üzerine açık erişimli çalışmalar da moral konuşmanın çoğu zaman statü arayışıyla yüklendiğini, yani dışarıya iknadan çok içeride puan toplamaya yaradığını gösteriyor (🔗) (🔗).

Bütün bunların en ileri toplumsal biçimi, artık ilgisizlik şikayetinin bile geride kaldığı yerde görünür olur. Ortak bakım zayıflar, siyaset yankı odalarına kapanır, kamusal dil birbirini doğrulayan küçük kabilelerin ağzına dönüşür ve sonunda hayatı taşımaya dönük kolektif yatırım geri çekilir. Böyle bir iklimde yaşanamazlığı azaltmak yerine çıkışı düzenlemek daha kolay, daha teknik, daha yönetilebilir görünmeye başlar. O noktada apati, insanın içinde yaşadığı bir hal olmaktan çıkar; toplumun, kurumların, hukukun ve hizmet mimarisinin içine yerleşir. O kelimenin en sert anlamı da burada belirir.

I. Semptom: gerçek duygulanım kaybı

Apatiyi en ciddi yerinden düşünmek için yüz ifadesinden değil, duygulanımın kaderinden başlamak gerekir. Bir insan sessiz olabilir, hatta çok kontrollü görünebilir; bu tek başına apati demek değildir. Asıl mesele, affektin yaşanabilir olup olmadığıdır. Daha da önemlisi, yaşanan şeyin dış dünyaya, başka insanlara, kayıplara, isteklere ve kedere bağlanabilir olup olmadığıdır. Almanca psikodinamik hatta apati, çoğu kez öznenin dış nesneye yatırımının söndüğü, duyguların taşınamadığı, kaybın işlenemediği ve dünyanın değersizleştiği bir örgütlenme olarak belirir. Burada mesele yalnız “üzgün olmak” değildir; hayata dönük bağın içten içe çekilmesidir (🔗).

Bu yüzden gerçek duygulanım kaybı ile duygusunu göstermeme arasında kesin bir ayrım gerekir. Affekt izolasyonunda (Affektisolierung) kişi yaşantıyı anlatabilir ama duygusuna değmeden anlatır. Söz vardır ama ısı yoktur. Duygusal kopuşta (affektive Abspaltung) belli affekt kümeleri adeta sistem dışına itilir; insan ne hissettiğini ancak dolaşarak yaklaşabilir. Zihinsel anestezi (mentale Anästhesie) denilen uç durumda ise yalnız acı değil, haz da sönmeye başlar; özne sadece dünyayı değil kendisini de içerikten yoksun, içi çekilmiş gibi yaşar. Wöller ve Kruse’un betimlediği “globale Schmerzfreiheit”, ilk bakışta sükunet gibi duyulsa da aslında hisseden ve düşünen öznenin zayıflamasıdır; dışarıdan bakıldığında sakince ayakta duran bir yüz, içeride zevk ve acının aynı anda donduğu bir çoraklığa karşılık gelebilir (🔗).

Bu noktada yas ile çöküş arasındaki fark belirleyici olur. Kayıp yaşandığında insanın üzülmesi, özlemesi, dağılması, zaman zaman öfkelenmesi olağandır. Fakat yasın işleyebilmesi için kaybedilen nesnenin kayıp olduğunun kabul edilebilmesi, sevgi ile öfkenin birlikte taşınabilmesi, suçlulukla öz-yıkım arasındaki çizginin aşılmaması gerekir. Sandner’in Almanca psikanalitik tartışmasında depresif çöküş tam burada ayrılır: kayıp, yasın malzemesi olmaktan çıkıp öznenin kendi değerini emen bir iç ilişkiye dönüşür. Kişi kaybettiği nesneden ayrılmak yerine onunla özdeşleşir, ona öfkelenmek yerine öfkeyi kendine çevirir, kendi hareketliliğini sadakatsizlik gibi yaşamaya başlar. Sonuçta dış dünyaya yatırım yapmak, yeni bir şey istemek, kendine doğrulanma aramak bile suç gibi duyulur. O zaman apati, eksik enerji değil, sadakat, suçluluk ve değersizlik tarafından kilitlenmiş bir yaşantı haline gelir (🔗).

Bu çizgiyi soyut bırakmayan şey, Almanca klinik malzemenin kendisidir. Düsseldorf’taki psikodinamik kısa terapi çalışmasında aktarılan MM vakası bunu çarpıcı biçimde gösterir. Otuz bir yaşındaki hasta, eşinin ani ölümünden sonra evden çıkma korkusu, artan isteksizlik (Antriebslosigkeit), letarji, değersizlik hissi ve yeme bozukluklarıyla gelir. Dışarıdan bakıldığında biri yalnızca “çökmüş” gibi görünebilir. Fakat psikodinamik okuma orada daha kesin bir şey yakalar: kayıp sadece acı üretmemiştir; dış dünyaya dönük eylemsel ve duygusal yatırımın kendisini kurutmuştur. İnsanların, işin, geleceğin, gündeliğin taşıdığı bağlayıcılık sönmüştür. Bu, teatral bir suskunluk değil, dünyanın yükünü artık taşıyamayan iç örgütlenmedir (🔗).

Aynı çalışmadaki BB vakası, apatiyi sadece donuklukla özdeşleştirmenin neden yanlış olduğunu gösterir. Kardeş kaybından sonra uykusuzluk, iç huzursuzluğu ve sıkışma duygusu yaşayan bu hasta, ilk bakışta fazla hissiz değil, aksine fazla yüklü görünür. Ama terapötik hedefin “depresyon yerine yas” (Trauer statt Depression) olarak belirlenmesi rastlantı değildir. Çünkü burada da duygular taşkın halde bulunuyor gibi görünse bile, kaybı işleyecek form bozulmuştur. Affekt vardır ama özneye ait, işlenebilir, dönüştürülebilir bir affekt değildir. Bu yüzden gerçek duygulanım kaybı her zaman düz bir sessizlik halinde görünmez; bazen yoğun sıkıntının içinde de asıl duyguya erişememe, onu dünyaya ve ilişkiye bağlayamama şeklinde belirir (🔗).

Aynı malzemede verilen kısa ama çok aydınlatıcı başka bir örnek, doksan yaşındaki büyükbabanın beklenen ölümü sonrasında görülen “tam apati”dir (völlige Apathie). Burada önemli olan, ölümün beklenmiş olmasıdır. Beklenen kayıp, otomatik olarak sindirilmiş kayıp değildir. Dış olay aklen hazırlanılmış olabilir; ama iç nesne ilişkileri aynı ritimde işlemez. Tam tersine, beklenmiş ölüm bile içeride çözülemeyen sadakat, öfke, suçluluk ve terk edilme korkularını yoğunlaştırabilir. Bu yüzden apati, sadece ani şokların değil, “zaten biliyorduk” denilen kayıpların da ardından doğabilir. Akıl ile duygulanımın zamanları aynı değildir (🔗).

Splinter’in analitik psikoterapi çalışması, bu sürecin tersinden nasıl okunabileceğini gösterir. Orada iki hastada terapi boyunca affektlerin daha iyi sözelleştirilip sahiplenilir hale geldiği, özellikle keder, öfke, utanç ve aşağılanma gibi duyguların giderek daha öznel biçimde taşınabildiği gösterilir. Bu tür bir iyileşme, başlangıçta sadece “ifade zayıflığı” olmadığını düşündürür. Çünkü affekt geri dönüyorsa, başlangıçta kaybedilmiş ya da erişilemez hale gelmiş bir şey vardır. Kısacası gerçek duygulanım kaybı, duygunun adını bilmemekle sınırlı değildir; duygunun insana ait olarak yaşanamaz hale gelmesidir (🔗).

Bu çizgi, narsisistik geri çekiliş kavramında başka bir dönemece girer. Almanca psikodinamik yazında narsisistik geri çekiliş (narzisstischer Rückzug), çatışma uyandıran nesnelerden ve temsil alanlarından çekilerek geçici yatışma sağlama biçimi olarak ele alınır. Utanç azaltılır, dışarıdan gelen yaralanma azaltılır, ama bunun bedeli dünyanın cazibesini kaybetmesidir. Geri çekilen özne canlılaşmaz; önce boşalır, sonra korunur. Daha sonra dokunulmazlık, kapalılık, saldırılamazlık ve sertlik gibi niteliklerin çekici hale gelmesi de bu yüzden şaşırtıcı değildir. İçeride duygulanım yoksullaşırken, dışarıda zırh arzusu büyür (🔗) (🔗).

Burada apati artık bir yüz ifadesi ya da karakter bozukluğu değil, öznenin dünya ile bağında ortaya çıkan ciddi bir fakirleşme olarak belirir. İnsan sadece daha az konuşmaz; daha az bağlanır, daha az ister, daha az yas tutar, daha az yatırım yapar. Dışarıdan soğukkanlılık gibi görünen şeyin içerideki karşılığı çoğu zaman kontrol değil, çoraklaşmadır.

II. İmaj: dokunulmazlık izlenimi vermek

İçerideki çoraklaşma toplumsal dünyaya çıktığında aynı adla ama bambaşka bir işlevle dolaşmaya başlar. Buradaki apati, gerçek hissizlik değil, hissiz görünmenin kazançlı hale gelmesidir. Yaralanmış olsa da yaralanmamış gibi, ihtiyaç duysa da muhtaç değilmiş gibi, etkilenmiş olsa da etkilenmemiş gibi görünmek, çağdaş dijital ortamda bir tür üstünlük ve güvenlik sinyali üretir. İnsanların neden böyle bir personaya yöneldiğini anlamak için önce platformların nasıl çalıştığını görmek gerekir.

Dikkat ekonomisi, insan ilgisini yalnız çekmeye değil, mümkün olduğunca uzun süre elde tutmaya ve tekrar tekrar geri çağırmaya dayanır. Bunu yaparken sadece kullanıcıların tercihlerini yansıtmaz; onların dikkatini, beklentisini, tepki verme biçimini ve hatta kendi kırılganlıklarını sergileme tarzını biçimlendirir. Açık erişimli bir etik tartışma, sosyal medya şirketlerinin kullanıcıları bağımlılığa yatkın hale getiren tasarım kararları aldığını ve tam da dikkat ekonomisinin iş modelinin bunu teşvik ettiğini vurguluyor. Sorun sadece fazla zaman harcatmak değil; insanın zayıf noktasını ekonomik girdiye çevirmek (🔗).

Böyle bir düzende en kârlı öz-sunuş biçimi çıplak kırılganlık değildir. Çünkü çıplak kırılganlık denetimsizdir, utanç üretir, değersizlik korkusunu artırır ve kolayca ters tepebilir. Asıl prim yapan şey, kırılganlığı bile yönetebilir görünmektir. Zorlanıyormuş ama çökmüyormuş gibi, teşekkür ediyormuş ama borçlanmıyormuş gibi, yoruluyormuş ama asaletten düşmüyormuş gibi konuşmak bu yüzden yaygınlaşır. Dijital yüz, içeriğin önüne geçer; duygunun doğruluğu değil, dolaşıma uygun biçimi önem kazanır.

Toplumsal şükranın burada özel bir yeri vardır. Şükran, insan ilişkilerinde yumuşatıcı ve bağ kurucu bir affekttir. Fakat rekabetçi bağlamlarda aynı affekt sömürüye açıklık da yaratabilir. Açık erişimli bir Harvard Business School çalışma metni, rekabetçi etkileşimlerde şükran ifade eden kişilerin daha kolay sömürülebildiğini, çünkü karşı tarafın onları daha affedici ve daha kolay kullanılabilir gördüğünü gösteriyor. Minnet, her durumda koruyucu değildir; bazen tam tersine istismar daveti haline gelebilir. Bu nokta kritik, çünkü sosyal medya tam da görünür kılınmış minnet ve takdiri dolaşıma sokar. Böylece toplumsal şükran, karşılıklılığı güçlendiren bir duygudan çok, okunabilir ve işlenebilir bir işarete dönüşür (🔗) (🔗).

Bu dönüşümün en iyi dilsel biçimi humblebrag denen şeyde görülür. Humblebrag, kişinin övünmesini ya yakınma kılığına ya da alçakgönüllülük kılığına sokmasıdır. Harvard kaynaklı açık erişimli bir çalışma bunu iki baskın tipe ayırıyor: şikayet kılığına girmiş övünme ve tevazu kılığına girmiş övünme. Kişi hem sevilmek ister, hem üstün görünmek ister; hem başına gelen zorluğu anlatır, hem o zorluğu nasıl taşıdığını sergiler; hem minnetli görünür, hem de değerini başkasına bırakmaz. Bu, dokunulmazlık imajının dilsel mühendisliğidir. Açıkça kibirli olmak tepki çeker; ama zahmeti bile zarifçe taşımak, yorgunluğu bile ayrıcalık diliyle konuşmak daha incelikli bir güç gösterisine dönüşür (🔗).

Son yıllarda yayılan ‘what a privilege’ kalıbı bunun gündelik biçimidir. Yağmurda koşmak, hasta çocuğa bakmak, uykusuz kalmak, evi temizlemek, uzun işe gidip gelmek gibi zahmetler bile “ne büyük ayrıcalık” diye sunulmaya başlandı. İlk bakışta bu sadece şükür dili gibi görünebilir. Ama bu dilin asıl gücü, zahmeti bile yükseltilmiş bir benlik göstergesine çevirmesinde yatar. Yorgunluk burada yalnız yorgunluk değildir; onu taşıyabilen, ona anlam verebilen, ondan bile incelik çıkarabilen bir persona sahnelenir. Şükran böylece deneyimin içeriğinden çok kişinin kendi üzerinde kurduğu estetiğin parçası olur (🔗).

Yardım içerikleri bu mantığı daha da keskinleştirir. TikTok ve benzeri platformlarda yükselen “kindness content”, yani tanımadığı insanlara yardım etme videoları, ilk bakışta iyilik gibi görünür. Fakat Associated Press’in 2024 tarihli kapsamlı dosyası, bu içeriklerin neden tartışmalı hale geldiğini çok net gösteriyor. Yoksulluk, utanç, minnettarlık ve mahremiyet, izlenme ve bağış makinesinin parçası haline geliyor. Yardım edilen kişinin şükranı, içerik üreticisinin ahlaki sermayesine dönüştürülüyor. Burada yardım eden kişi yalnız iyi biri olarak görünmüyor; aynı zamanda tartışma üstü, sarsılmaz, cömert, yani dokunulmaz biri olarak da sahneleniyor. Toplumsal şükranın sömürülmesi tam budur: minnet, yaşayan bir ilişki olmaktan çıkıp ekran üzerinde dolaşan bir değer birimine dönüşür (🔗).

Bu yüzden imaj olarak apati, “hiçbir şey hissetmemek” değil, “hiçbir şey tarafından dağıtılmıyormuş gibi görünmek” demektir. Yersiz Şeyler’de geçen bön apati formülü, akademik bir kavram olmamakla birlikte, bu tavrın gündelik hakikatini çok iyi yakalar: hakikate adım adım kayıtsızlaşmak, sindire sindire vurdumduymazlaşmak, sonunda hiçbir şeyin tam olarak içeri girmesine izin vermeyen bir hal almak (🔗). Žižekian Analysis’de yakın zamanda kullanılan başka bir tarif de aynı noktaya başka bir dilden yaklaşır: bugün zihnin dikkat, haysiyet ve çabasını yöneten ekonomi öyle bir hale gelebilir ki, şimdiki zaman fazla pahalılaşır; özne yatırımdan çekilir ve daha ucuz, daha güvenli içsel çözümlere kayar (🔗). Dijital personanın sahte serinliği, çoğu zaman tam da bu pahalılaşmış şimdiki zamana verilen kültürel cevaptır.

İçerideki gerçek duygulanım kaybı burada birebir sürmez; ama ondan doğmuş olabilecek savunmalı bir üslup, kamusal alanda değer kazanır. Bir zamanlar acının, utancın ve değersizliğin karşısında kurulmuş zırh, şimdi görünürlük ekonomisinin ödüllendirdiği bir yüz haline gelir. Apati artık semptom değil, aura olur.

III. Şikayet: ilgi görmeyişe sebep gösterilen

Kamusal alanda sürekli dolaşan bir yakınma vardır: kimse dinlemiyor, herkes duyarsız, toplum hiçbir şeye tepki vermiyor, kitleler uyuşmuş. Bu dilde apati, gerçekliği açıklayan neden gibi kullanılır. Oysa çoğu zaman burada olan şey, insanlığın topluca hissizleşmesi değil, konuşmanın daha kurulurken ortak dünyaya değil kendi safına göre tasarlanmış olmasıdır. Dışarıdan cevap gelmeyince bunun adı “toplumun apatisi” olur; fakat gerçek sebep, kamusal alanın kimlik turnikelerine bölünmüş olmasıdır.

Siyasal mezhepçilik (political sectarianism) üzerine kapsamlı sentez çalışması, bu parçalanmayı üç ana bileşenle tarif ediyor: ötekileştirme, tiksinme ya da düşmanlık ve ahlakileştirme. Rakip artık sadece yanlış düşünen biri değildir; güvenilmez, bozuk, tehlikeli, aşağı ve hatta kirli sayılan ayrı bir türdür. Böyle bir düzende bir grubun ötekinden ilgi görmemesi, ilk bakışta duyarsızlık gibi görünse de aslında daha önce kurulmuş ahlaki duvarların sonucudur. İnsanların birbirini dinlememesi, çoğu zaman söyleyecek söz olmadığı için değil, karşı tarafın zaten insan yerine konmaması yüzündendir (🔗).

Bu yapıda ahlaki konuşmanın kendisi de değişir. Moral grandstanding denen olgu, kamusal moral dilin hakikat ya da iyilik adına değil, çoğu kez statü adına kullanılmasını anlatır. Açık erişimli preprintler ve felsefi tartışmalar, insanların moral konuşmayı başkalarının kendilerini ahlaken saygın görmesini sağlamak için kullanabildiğini gösteriyor. Bunun sonucu, tartışmanın içerik yerine kişi işaretine dönüşmesidir. Kim doğru tarafta, kim yeterince saf, kim yeterince duyarlı, kim yeterince radikal, kim yeterince lanetleyici? Dışarıya ikna yerine içeride tasdik öne geçer. Böylece konuşma, ortak bir dünyanın inşası değil, aidiyet kanıtı olur (🔗) (🔗).

Dijital kültür bunu daha da sertleştirir. Çünkü sosyal medyada konuşmak çoğu zaman biriyle konuşmak değil, bir kalabalık önünde kim olduğunu sergilemektir. Bu yüzden dokunulmazlık imajı çok kolay moral üstünlük işaretine dönüşür. Fazla kırılmadan, fazla açıklık vermeden, karşı tarafı yeterince mahkum ederek, kendi grubunun dilini doğru işaretlerle kullanarak konuşan kişi daha güvenli görünür. Bu da içerikten çok sinyalin değer kazandığı bir düzen yaratır. Öfke, keder, minnet, hınç ve utanç artık yalnız yaşanan şeyler değil, aynı zamanda ait olunan kümenin tanınma kodlarıdır.

Bu durum sadece bir kesime özgü değildir. Solda da sağda da kendi içine kapanmış doğruculuk devreleri kurulabilir. Son yıllardaki tartışmalarda sol içinden yükselen eleştirilerin önemli bir kısmı, kimlik göstergelerinin ortak maddi çıkarların ve daha geniş toplumsal bağların önüne geçtiğini, bunun da dar çevrelerde birbirini sürekli doğrulayan bir politik kültür yarattığını söylüyor. Guardian’da 2025 başında yayımlanan mektuplardan biri, gençlerin güvenli ve geniş ortak alanlar yerine giderek küçülen kimlik nişlerine itildiğini, bir ihlal suçlamasıyla gruptan atılma korkusunun yüksek hale geldiğini ve bunun düşünme ile değişme alanını daralttığını anlatıyordu. Bu, tek başına bir bilimsel kanıt değil; ama dönemin hissini çok iyi yakalayan bir semptom kaydıdır (🔗).

Sağ tarafta ise aynı kapanma başka kelimelerle işler. Guardian’da 2024 sonunda çıkan bir değerlendirme, Britanya Muhafazakarlarının seçim yenilgisi sonrasında neden kaybettiklerini anlamak yerine sağ internet anlatılarına ve kendi yankı odalarına daha da kapanmasını eleştiriyordu. Orada mesele yalnız sağın sertleşmesi değil, kamuyla temas kurma kapasitesinin azalmasıydı. Dış dünyaya açılmak yerine kendi öfkesini tekrar tekrar dinleyen bir çevre, sonra neden duyulmadığını “bastırılma” ya da “toplumun görmemesi” diye anlatmaya başlar (🔗).

Platform mimarisi de bu şikayet ekonomisini besler. Associated Press’in 2025 tarihli veri temelli incelemesi, X’te güçlü hesap etkileşimlerinin Avrupa’daki sert sağ figürlerin erişimini ve takipçi sayısını katlayabildiğini, görünürlüğün son derece asimetrik dağıldığını gösterdi. Görünürlük böylece doğal ilgi ölçüsü olmaktan çıkar; algoritmik ve hiyerarşik bir ayrıcalığa dönüşür. Sonuçta hem çok büyüyen hem de kendi çevresinde dönüp duran aktörler aynı anda “aslında duyulmuyoruz” hissini yaşayabilir. Çünkü burada esas sorun herkesin sessiz olması değil; ilginin yapay ve kutuplaştırıcı biçimde dağıtılmasıdır (🔗).

Moralizasyonun bilgi dolaşımını bozduğu da artık daha açık biçimde görülüyor. Açık erişimli bir önbaskı çalışması, rasyonelliğin bile ahlakileştirilmesinin karşı gruba yönelik düşmanca ve yanlış haberleri paylaşmayı teşvik edebildiğini, buna karşı entelektüel tevazunun frenleyici etkisi olduğunu gösteriyor. Bu çok önemli bir bulgu. Çünkü “ben doğruyum, öteki sadece yanlış değil ahlaken aşağı” hissi güçlendikçe, iletişimin amacı bilgi vermek değil, karşı tarafı damgalayan içerikleri çoğaltmak oluyor. Sonra bu gürültünün içinde kimse kimseyi duymadığında suç toplumsal apatiye atılıyor. Oysa duyulmama halinin nedeni çoğu zaman ortak zeminin zaten önceden terk edilmiş olmasıdır (🔗).

Burada apati şikayeti, çoğu kez yanlış nesneye yönelmiş bir sitemdir. İnsanlar hiçbir şey hissetmiyor değildir; tam tersine çoğu zaman fazlasıyla öfkeli, fazlasıyla savunmalı, fazlasıyla teyakkuz halindedir. Sorun hissizleşme değil, hissin ortak dünyaya bağlanamamasıdır. Konuşmalar duygu doludur ama ilişki kurmaz. İtham doludur ama açıklamaz. Aidiyet üretir ama ikna etmez. Dar grupta sırt sıvazlama ile geniş kamusal ilgi arasındaki fark da burada belirir. İlki çok yüksek duygulanım taşıyabilir; ama yine de dışarıdan bakıldığında “kimse ilgilenmiyor” yakınmasına yol açabilir. Çünkü o enerji baştan beri kamu için değil, kamp için üretilmiştir.

Bu yüzden şikayet olarak apati, çoğu durumda gerçek bir teşhis değil, dağılmış ortak dünyanın üstüne geçirilen bir kelimedir. İnsanlar umursamıyor diye söylenen yerde çoğu zaman daha rahatsız edici bir şey vardır: herkes kendi yankısını dinlemekte, kendi işaretlerini teyit etmekte, kendi doğruculuğunu sahnelemekte ve bunun dışına çıkmadığı halde yine de dışarıdan sevgi, dikkat ve onay beklemektedir. Apati burada sebep değil, başarısız bir kamusal ilişkinin yanlış adıdır.

IV. Durum: intihar hizmetlerini yükselten toplum

Bir toplumun neye yatırım yaptığı, yalnız bütçe tablolarından değil, hangi acıyı hangi dille karşıladığından da anlaşılır. Bir yerde yoksulluk, yalnızlık, engellilik, bakım yükü, barınma güvencesizliği, kronik dışlanma ve geleceksizlik birikiyor; buna karşılık ortak yaşamı daha taşınabilir kılacak kamusal düzenekler aynı ölçüde güçlenmiyorsa, ama ölüm giderek daha ayrıntılı, daha uzmanlaşmış, daha prosedürel ve daha erişilebilir bir seçenek haline geliyorsa, burada artık bireylerin tek tek ne hissettiğinden söz edilmez. Burada apati, toplumsal bir durum halini alır. Soğuklaşan tek tek insanlar değil, yaşatmak yerine çıkışı yönetmeyi öğrenen bir düzen vardır.

Bu durumun en berrak işareti, ölçeğin büyümesidir. Kanada’nın 2024 resmî raporuna göre o yıl 16.499 kişi MAID kapsamında öldü; bu sayı, Kanada’daki tüm ölümlerin yüzde 5,1’ine karşılık geliyor. Aynı resmî çerçevede, yalnız ruhsal hastalığın dayanak olduğu başvurular için uygunluk tarihinin 17 Mart 2027’ye ertelendiği de açıkça belirtiliyor. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, yalnız sayıların artması değil; ölümün istisnaî bir uç uygulama olmaktan çıkıp sistemin düzenli, raporlanan ve gelecek planlamasına konu olan bir alanı haline gelmesidir (🔗) (🔗).

Hollanda’da da tablo aynı doğrultudadır. Bölgesel Ötanazi İnceleme Komiteleri’nin 2024 yıllık raporuna göre 9.958 bildirim yapılmıştır; bu, bir önceki yıla göre yüzde 10 artış anlamına gelir ve ölümlerin yüzde 5,8’ine denk gelir. Rapor ayrıca 219 bildirimin ağırlıklı olarak psikiyatrik bozukluklardan kaynaklanan ıstırapla ilgili olduğunu, 1.417 bildirimin Euthanasia Expertise Centre bağlantılı hekimlerden geldiğini ve psikiyatrik vakalarda bu merkezin rolünün özel ağırlık taşıdığını gösterir. Ölüm burada yalnız hukuken izin verilen bir son karar değildir; danışmanlık, sevk, uzman görüşü ve ayrı merkezlerle desteklenen bir hizmet hattıdır (🔗) (🔗).

Belçika’da 2024 rakamları da yükselişin kalıcılaşmış olduğunu gösteriyor. Federal denetim komisyonunun yayımladığı verilere göre 2024’te 3.991 ötanazi bildirimi kaydedildi; bu, 2023’e göre yüzde 16,6 artış anlamına geliyor ve ülkedeki tüm ölümlerin yüzde 3,6’sına karşılık geliyor. Sayılar tek başına her şeyi söylemez; ama bir uygulamanın marjinal sınır vakalardan çıkıp toplum ölçeğinde görünür ve istikrarlı bir akışa dönüştüğünü söylemek için yeterince güçlüdür (🔗).

Bu yükselişin asıl anlamı, ölümün kurumsallaşma biçiminde ortaya çıkar. Kurumsallaşma, bir fikrin yasallaşmasıyla sınırlı değildir. Uzman merkezler kuruluyorsa, özel danışma yolları gelişiyorsa, etik toplantılar ve ikinci görüş zincirleri olağan hale geliyorsa, kategorilere ayrılmış vaka örnekleri resmî raporlarda düzenli biçimde yayımlanıyorsa, ölüme ilişkin uygulama artık tek tek istisnalar toplamı değildir. Toplum burada bir teknik ustalık geliştirir. Hangi dosyanın hangi kategoriye girdiği, hangi değerlendirme sürecinden geçeceği, hangi uzmanlık alanlarının devreye gireceği, hangi raporun hazırlanacağı ve sonucun nasıl kayıt altına alınacağı ayrıntılı biçimde kurulur. Yaşamı sürdürmeye dönük bakım ağları aynı teknik ciddiyetle gelişmiyorsa, bu asimetri başlı başına bir toplumsal teşhistir.

Kanada’daki örnek dosyalar bu asimetriyi çıplaklaştırıyor. Associated Press’in 2024 soruşturması, Kanada’daki kapalı meslek forumlarında doktor ve hemşirelerin özellikle sosyal kırılganlık taşıyan dosyalar karşısında ciddi etik huzursuzluk yaşadığını gösterdi. Haberde bir evsiz erkek, ağır obezite yaşayan bir kadın, sakatlanmış ve yetersiz destek alan bir işçi, yeni dul kalmış kişiler ve sosyal destek eksikliğiyle boğuşan başka başvuru sahipleri etrafında yürüyen tartışmalar aktarılıyordu. Aynı soruşturma, Ontario’dan sızan verilerin, ölümcül hastalığı bulunmayan başvurularda en yoksul toplulukların orantısız biçimde temsil ediliyor olabileceğine işaret ettiğini de yazdı. Burada yasanın metni ile toplumun maddi gerçekliği birbirine sürtünür. Kanunen yalnız sosyal ya da ekonomik güçlükler yeter sebep sayılmasa bile, fiilî başvuru alanında yoksulluk, yalnızlık, barınma sorunu ve destek eksikliği ile tıbbi ıstırap birbirine karışmaya başlar (🔗) (🔗) (🔗).

Kanada’daki tartışmayı daha da ağırlaştıran örneklerden biri, Veterans Affairs Canada görevlilerinin bazı gazilere uygunsuz biçimde MAID seçeneğini gündeme getirmesiydi. Guardian’ın 2024 tarihli özet dosyasında, resmî soruşturmalar sonucunda en az dört vakada yardım talebiyle başvuran gazilere ölüm seçeneğinin önerildiği; bunlardan birinde evini erişilebilir hale getirecek rampa ve asansör desteği arayan bir kişinin bu öneriyle karşılaştığı anlatılıyordu. Burada sembolik sorun çok büyüktür. Bir kurumun önüne gelen yaşama desteği talebine, en azından bazı vakalarda, yaşamı kolaylaştıracak altyapı yerine ölümü de düşünebileceğini söylemesi, teknik bir hata olmaktan öte bir yön duygusu verir. Toplum neyi kolaylaştırmaktadır sorusu burada ürkütücü biçimde somutlaşır (🔗).

Hukukî itirazlara konu olan vakalar da aynı belirsizliği gösterir. 2024’te Kanada’da bazı aileler, onaylanmış MAID süreçlerine karşı mahkemeye giderek rıza kapasitesi, tedavi edilebilirlik ve standartların uygulanıp uygulanmadığı konusunda itirazlar yükseltti. Guardian’ın aktardığı dosyalarda, şiddetli akatizi benzeri belirtiler yaşayan bir kadının başvurusu ile genç yaştaki başka bir kadının onaylanan süreci etrafında yakınlarının ciddi itirazları vardı. Bu örnekler tek tek hüküm vermek için değil, ölümü hizmetleştiren toplumun artık sadece açık terminal tabloları değil; tedavi ihtimali, sosyal destek açığı, kapasite değerlendirmesi ve yakın çevre itirazlarıyla örülü daha belirsiz dosyaları da işlediğini göstermek için önemlidir (🔗).

Hollanda’da resmî yıllık raporun örnek dosyaları, kurumsallaşmanın başka bir yüzünü gösteriyor. 2024 raporunda 16-18 yaş aralığında, otizm spektrum bozukluğu bulunan, yıllardır intihar düşünceleri yaşayan, akranlarıyla bağ kuramayan, hayatı neşesiz olarak tanımlayan ve giderek tüm gününü yatakta geçiren genç bir erkeğin dosyası ayrıntılı biçimde sunuluyor. Dosyada pediatrik psikiyatrist, bağımsız psikiyatri görüşü, aile görüşmeleri, ahlaki müzakere oturumu ve akademik literatüre başvuru gibi katmanlı bir süreç anlatılıyor. Burada amaç, dosyanın ne kadar ciddiyetle değerlendirildiğini göstermek. Fakat aynı zamanda başka bir şey de açığa çıkıyor: çok genç yaşta, ağır toplumsal uyumsuzluk ve uzun süreli intihar düşünceleri taşıyan bir hayat, toplum tarafından yalnız tedavi ve bakım diliyle değil, ayrıntılı ölüm hizmeti diliyle de ele alınabiliyor (🔗).

Aynı raporda çoklu geriatrik sendromlar başlığı altında, görme ve işitme kaybı, osteoartrit, denge problemleri, bilişsel bozulma ve birikimli yaşlılık sorunlarıyla yaşayan kişiler için ölümcül tek bir hastalık olmasa bile dayanılmaz ıstırabın tanınabildiği vurgulanıyor. Burada kurumsal düşünce tarzı özellikle dikkat çekicidir. Rapora göre mesele yalnız hastalık listesi değildir; hayat öyküsü, kişilik ve dayanma gücüyle bağlanan çoklu sendromlar da ölüm hizmeti değerlendirmesine konu olabilir. Yani yaşlılığın, bakım bağımlılığının ve bedensel tükenişin sosyal-politik olarak nasıl taşınacağı sorusu, belirli koşullarda, ölümü meşru çıkış hattı olarak örgütleyen bir çerçeveye girer (🔗).

Bütün bunların işaret ettiği şey, tek tek bireylerin iç dünyasından daha geniştir. Burada apati, artık bir ruh hali değil, toplumun yaşanamazlığı azaltmak yerine çıkışı yönetmeyi giderek daha yetkin biçimde öğrenmesidir. Bir tarafta bakım, barınma, destek, istihdam, erişilebilirlik, yalnızlığın azaltılması ve toplumsal aidiyet üretimi yetersiz ya da dağınık kalırken, öte tarafta ölüm giderek daha düzgün prosedürlere, daha açık kategorilere, daha uzmanlaşmış merkezlere ve daha istatistiksel raporlara kavuşuyorsa, toplumun yatırım yönü hakkında söylenmesi gereken şey “tarafsız tercih çoğulluğu” değildir. Daha sert bir kelime gerekir. Apati burada, yaşamı sürdürme yükünün kolektif omuzlardan yavaş yavaş çekilmesidir.

V. Dört başlığın birbirini doğurma zinciri

Bu dört anlamı yalnız yan yana koymak yetmez. Asıl kritik soru, bunların birbirine nasıl bağlandığıdır. Aynı kelimeyi taşısalar da aynı şey olmadıkları açık. Yine de aralarında tarihsel ve işlevsel bir süreklilik vardır. İçerideki duygulanım kaybısı, dışarıdaki dokunulmazlık imajını doğurabilir. Dokunulmazlık imajı, kamusal alanda şikayet üreten ve hakiki ilişkiyi boğan bir sinyal ekonomisine dönüşebilir. Bu sinyal ekonomisi yaygınlaştıkça ortak dünya kurma kapasitesi zayıflar. Ortak dünya zayıfladığında bakım da zayıflar. Bakım zayıfladığında, yaşanabilirliği artırmak yerine çıkışı düzenleyen toplumsal akıl güç kazanır. Zincir tam da burada kurulur.

İlk halkada insan kayıptan, utançtan, değersizlikten ve yaralanabilirlikten korunmak için dış dünyaya yatırımını geri çeker. Almanca psikodinamik dilin işaret ettiği narsisistik geri çekiliş (narzisstischer Rückzug), tam bu noktada sadece kaçış değil, aynı zamanda bir korunma teknolojisidir. Affekt taşınamaz hale geldiğinde, dış nesneler ya fazla tehditkâr ya da fazla önemsiz görünmeye başlar. İnsan kendini daha az açar, daha az bağ kurar, daha az riske atar. Buradaki çekiliş ilk anda toplumsal değildir; öznenin iç düzenidir. Ama bu düzen bir kere kök saldığında, saldırılamazlık, kapalılık, sertlik ve dokunulmazlık arzu edilen nitelikler haline gelir. İçerideki yoksullaşma, dışarıda zırh özlemini besler (🔗) (🔗).

İkinci halkada bu zırh kültürel bir değer kazanır. Dijital ortam, özellikle de dikkat ekonomisi, kontrollü ve sahnelenebilir benlikleri ödüllendirir. Aşırı kırılganlık yerine düzenlenmiş kırılganlık, çıplak ihtiyaç yerine hafifçe paketlenmiş ihtiyaç, yalın minnet yerine stratejik minnet dolaşıma daha uygundur. Böylece içsel savunma, kültürel üslup haline gelir. Hissiz olmak gerekmez; hissiz görünmenin ritmini bilmek yeterlidir. Humblebrag, şükran performansı, yardım içerikleri ve kırılganlığın optimize edilmesi bu yüzden tek tek tuhaflıklar değil, aynı ekonominin biçimleridir (🔗) (🔗) (🔗).

Üçüncü halkada aynı üslup siyasal konuşmaya taşınır. Persona ekonomisi ile siyasal söylem ekonomisi birbirine yaklaşır. İnsanlar içerikten çok işaret üretmeye, hakikatten çok aidiyet sergilemeye, iknadan çok kendi kampı içinde ahlaki konum sağlamlaştırmaya yönelir. Burada karşı tarafa ulaşamayan her söz, toplumun apatisine bağlanabilir. Oysa çoğu zaman asıl sorun, sözün zaten karşı tarafa ulaşmak için değil, kendi topluluğu içinde doğruculuk puanı toplamak için kurulmuş olmasıdır. Political sectarianism ve moral grandstanding tartışmaları, kamusal alanın nasıl ahlakileştirilmiş kimlik kümelerine bölündüğünü ve insanların giderek daha fazla kendi yankılarını dinlediğini gösteriyor. Böylece ilgi yokluğu şikayeti, gerçekte grup içi konuşma rejiminin yan ürünü olur (🔗) (🔗).

Dördüncü halkaya geçiş ise toplumsal enerjinin nereye gittiğiyle ilgilidir. Kamusal alan uzun süre kimlik savaşları, moral sinyaller ve yankı odaları içinde döndükçe, insanların birlikte yaşanabilir bir dünya kurma kapasitesi aşınır. Bakım dili zayıflar. Ortak yük taşıma fikri zayıflar. Sorunların toplumsal çözümüne dönük ısrar zayıflar. Bunun yerini prosedürler, değerlendirmeler, yönetmelikler ve bireysel dosya mantığı alır. İşte tam bu aşamada toplum, yaşatıcı altyapıları güçlendirmek yerine ölümün teknik yönetimine yatırım yapabilir. Bu, önceki üç halkanın mekanik ve kaçınılmaz sonucu değildir; ama onlarla aynı yön duygusunu paylaşır. Hepsinde ortak olan şey, bağ kurmak yerine bağı kesmenin daha kolay, daha güvenli ve daha yönetilebilir hale gelmesidir.

Yine de bu zinciri düz bir sebep-sonuç şeması gibi okumak yanlış olur. İlk halkadaki semptom, ikinci halkadaki imajın aynısı değildir. İkinci halkadaki imaj, üçüncü halkadaki şikayetin sadece farklı adı değildir. Dördüncü halkadaki toplumsal durum ise bunların hiçbirine indirgenemez. Her aşamada ölçek değişir. İçsel olan kültürel forma bürünür, kültürel olan siyasal dile çevrilir, siyasal olan kurumsal düzene gömülür. Aralarındaki ilişki özdeşlik değil tercümedir. Yine de tercüme çizgisi nettir. Affektif yatırım çekildikçe zırh değer kazanır. Zırh değer kazandıkça ortak duyarlık yerine sinyal ekonomisi güçlenir. Sinyal ekonomisi güçlendikçe ortak bakımın dili zayıflar. Ortak bakımın dili zayıfladıkça ölüm hizmeti yükselir.

En sert cümle burada kurulabilir. Toplum da belli bir eşikten sonra özne gibi davranmaya başlar. Nasıl ki özne acı ile başa çıkamadığında dünyaya yatırımını çekip anesteziye, geri çekilişe ve dokunulmazlık arzusuna sığınabiliyorsa, toplum da kendi çatışmaları, yoksullukları, eşitsizlikleri ve bakım yükleriyle başa çıkamadığında yaşama yatırımını çekip çıkışın yönetimine sığınabilir. Bireyin içindeki apati ile toplumun kurumsal apatisi aynı şey değildir. Ama ikisi de aynı yönü gösterir: yaşatmanın zor, bağ kurmanın yorucu, bakımın pahalı ve ölümün giderek daha düzenli hale geldiği bir yönü.

VI. Dört apati tipinin karşılaştırmalı görünümü

Aynı kelimenin taşıdığı bu dört ayrı anlamı netleştirmek için onları aynı ölçütler altında karşılaştırmak gerekir. İlk anlamda apati, içsel bir düzeyde işler. Temel fiili sönmektir. Merkezinde değersizlik, kayıp, iç boşalma ve dış nesneye yatırım yapamama vardır. Dışarıdan donukluk, hareketsizlik, ilgisizlik ya da halsizlik gibi görünebilir; ama yanlış karıştırıldığı şey coolluktur. Oysa burada kişinin toplumsal işlevi parlamak değil, ayakta kalmaktır. Tipik cümlesi sessizdir; çoğu zaman hiç kurulamaz. Tipik vakası, kayıptan sonra yas tutamayıp dünyanın değerini yitiren, duygusunu taşıyamayan, hayata yönelimini kaybeden kişidir. Tehlikesi, gerçek çöküşün karakter numarası sanılmasıdır.

İkinci anlamda apati, toplumsal ve estetik bir düzeyde işler. Temel fiili zırhlanmaktır. Merkezinde yaralanmaz görünme, borçlu görünmeme, kırılganlığı kontrollü biçimde sunma ve aura üretme vardır. Dışarıdan bakıldığında dengeli, olgun, sarsılmaz, cool ve hatta olgunlaşmış gibi görünebilir. Yanlış karıştırıldığı şey gerçek güçtür. Oysa çoğu zaman burada güçten çok savunma vardır. Toplumsal işlevi görünürlük, beğeni ve saygınlık üretmektir. Tipik cümlesi hafifçe yakınır ama aynı anda kendi üstünlüğünü ve dayanıklılığını sezdirir. Tipik vakası, toplumsal şükranı ya da yardım görüntüsünü kendi dokunulmazlık imajına bağlayan dijital personadır. Tehlikesi, hissizliğin prestijli bir nitelik gibi dolaşıma girmesidir.

Üçüncü anlamda apati, siyasal bir şikayet dili olarak işler. Temel fiili suçu dışarı atmaktır. Merkezinde ilgi görmeyiş, duyulmama, yanlış anlaşılma ve karşı tarafın ahlaken bozuk olduğu hissi vardır. Dışarıdan kamusal vicdan çağrısı gibi görünebilir. Yanlış karıştırıldığı şey toplumun gerçekten hissizleşmiş olmasıdır. Oysa burada çoğu kez toplumsal işlev, kendi grubunun doğruculuğunu pekiştirmek ve yankı odasını korumaktır. Tipik cümlesi, kimsenin artık hiçbir şeyi umursamadığını söyler. Tipik vakası, kendi grubuna göre kodlanmış konuşmanın kamu tarafından yeterince ödüllendirilmemesi üzerine kurulan yakınmadır. Tehlikesi, gerçek bakım ve ortak dünya sorunlarının ahlaki gürültü altında kaybolmasıdır.

Dördüncü anlamda apati, kurumsal-toplumsal düzeyde işler. Temel fiili prosedürleştirmektir. Merkezinde yaşanamazlığı azaltmak yerine çıkışı düzenlemek, ölümün yönetimini uzmanlaştırmak ve bakımın yerini uygunluk değerlendirmelerine bırakmak vardır. Dışarıdan tarafsız, insancıl, özerklik tanıyan bir düzenleme gibi sunulabilir. Yanlış karıştırıldığı şey nötr tercih düzenidir. Oysa burada toplumsal işlev, taşınamayan hayatlarla baş etmenin kolektif yükünü teknik dosya yönetimine çevirmektir. Tipik cümlesi, seçeneği çoğaltmak ve acıyı sonlandırmaktan söz eder. Tipik vakası, sosyal destek eksikliği, yalnızlık, geriatrik tükeniş ya da ağır toplumsal uyumsuzlukla iç içe geçen ölüm başvurularının uzman merkezler ve resmî süreçlerle işlenmesidir. Tehlikesi, toplumun yaşatıcı görevlerinden geri çekilmesini özgürlük diliyle görünmez kılmasıdır.

Bu karşılaştırma yapıldığında aynı kelimenin dört farklı ağırlık taşıdığı açığa çıkar. Birinci anlamda apati, yaşanamayan hayatın içsel çökmesidir. İkinci anlamda, o çöküşün zırhlı estetiğidir. Üçüncü anlamda, kamusal kopukluğun yanlış adıdır. Dördüncü anlamda ise kopukluğun kurumsal düzenidir.

VII. Sonuç

Apati derken tek bir şeyden söz edilmediği artık açıktır. Bir yerde insan gerçekten hissedemez hale gelmiştir; başka bir yerde hissiz görünmek ödüllendirilmektedir; bir başka yerde duyulmama ve ilgi görmeme, toplumun güya hissizliğine bağlanmaktadır; daha ileride ise toplum, yaşamı taşımak yerine ölümü teknik ve meşru bir hizmet olarak örgütlemektedir. Aynı kelime bu kadar farklı düzeyleri örttüğünde, açıklama kolaylaşmaz; tersine, en önemli ayrımlar silinir.

İlk anlamda apati, umursamazlık değildir. Dış dünyaya yatırımın çekilmesi, affektin taşınamaması, yasın işlenememesi ve öznenin içten içe çoraklaşmasıdır. İkinci anlamda apati, bu çoraklığın kamusal gösterisi de değildir tam olarak; ama ondan beslenebilen bir savunma stilidir. İnsan yaralanabilirliğini dokunulmazlık imajına çevirir. Üçüncü anlamda apati, çoğu zaman gerçek sebep değil, başarısız bir kamusal ilişkinin yanlış teşhisidir. Duyarsız toplum diye adlandırılan yerde çoğu kez kendi yankısını dinleyen grup kümeleri ve ahlaki statü savaşları vardır. Dördüncü anlamda ise apati artık insanın içinde ya da söyleminde değil, toplumun düzeninde yaşamaya başlar. Bakım geri çekilir, ölüm profesyonelleşir.

Bu dört anlamın birbirine bağlanması, hepsinin aynı kökten geldiği anlamına gelmez. Yine de ortak bir yönleri vardır. Hepsinde bağ kurmak zorlaşır. Hepsinde yaşatıcı yatırım azalır. Hepsinde acının ve kırılganlığın taşınması yerine ya inkâr, ya gösteri, ya suçlama, ya da prosedür ağır basar. İçsel yatırım çekilişi kültürel zırha çevrilebilir. Kültürel zırh siyasal yankı odasına dönüşebilir. Siyasal yankı odası, ortak dünyayı kurma kapasitesini daha da zayıflatabilir. Bu zayıflama, sonunda ölümün hizmetleştiği bir toplumsal akla alan açabilir.

Bu yüzden apatiyi tek kelimeyle konuşmak çoğu zaman yetmez. Kimin apatisinden söz edildiğini, bunun semptom mu imaj mı şikayet mi yoksa toplumsal durum mu olduğunu sormak gerekir. Bu soru sorulmadığında gerçek duygulanım kaybısı küçümsenir, zırhlı persona güç sanılır, siyasal yankı odaları halkın duyarsızlığı diye okunur ve ölümün kurumsallaşması bireysel özerklik masalına gömülür. Kelimeyi ayırmak, yalnız kavramsal bir titizlik değildir. Hangi acının gerçekten yaşandığını, hangisinin sahnelendiğini, hangisinin yanlış adlandırıldığını ve hangisinin artık kurumsal düzen haline geldiğini görebilmenin şartıdır.

Ekler

Kavram sözlüğü

Affekt, yalnız duygu kelimesinin eşanlamlısı değildir; öznenin iç yaşantısında bedensel, ilişkisel ve temsil düzeylerini birbirine bağlayan canlı duygulanım hareketini anlatır. Almanca psikodinamik bağlamda affekt, sadece hissedilen şey değil, aynı zamanda taşınabilen, adlandırılabilen ve ilişkiye sokulabilen şeydir (🔗).

Affekt izolasyonu (Affektisolierung), kişinin yaşantıyı bilişsel olarak anlatabildiği ama ilgili duygulanıma erişemediği savunmalı örgütlenmeyi anlatır. Olay vardır, anlatı vardır, ama duygusal ısı kaybolmuştur. Bu, düpedüz suskunluktan farklıdır; dil vardır ama affekt kopuktur (🔗).

Zihinsel anestezi (mentale Anästhesie), yalnız acının değil bazen hazzın da sönmesiyle, öznenin iç dünyasının içeriksizleştiği, kendisini hisseden ve düşünen biri olarak zayıflattığı uç yaşantıyı anlatır. Bu hal dışarıdan sakinlik gibi görünebilir ama psikodinamik olarak ağır bir yoksullaşmadır (🔗).

Narsisistik geri çekiliş (narzisstischer Rückzug), çatışmalı nesnelerden ve temsil alanlarından çekilerek utancı ve yaralanmayı azaltan, geçici yatışma sağlayan ama canlılığı da düşüren savunma biçimidir. Dokunulmazlık, kapalılık ve saldırılamazlık arzusuyla yakından ilişkilidir (🔗).

Humblebrag, öz-övünün açık kibir biçiminde değil, ya yakınma kılığında ya da tevazu kılığında sunulmasıdır. Hem sevilmek hem üstün görünmek isteyen benlik sunumunun tipik dijital araçlarından biridir (🔗).

Dikkat ekonomisi, insan dikkatini kıt ve sömürülebilir bir kaynak olarak ele alan, platform tasarımını da bu kaynağı çekme ve tutma mantığıyla kuran ekonomik-siyasal düzendir. Kullanıcının yalnız tercihini değil, zayıflığını ve geri dönme eğilimini de işleyebilir hale getirir (🔗).

Political sectarianism, siyasi rakibin yalnız yanlış değil, özsel olarak kötü, tehditkâr ve aşağı sayıldığı; ahlakileştirme, ötekileştirme ve düşmanlıkla örülmüş kamusal kutuplaşma biçimidir. Bu çerçevede duyulmama çoğu zaman ilgisizlikten çok önceden kurulmuş ahlaki duvarların sonucudur (🔗).

Moral grandstanding, ahlaki konuşmanın hakikat ve iyilik kadar, hatta bazen onlardan çok, statü ve saygınlık kazanma amacıyla kullanılmasını anlatır. Dışarıya ikna yerine içeride puan toplama mantığı burada belirleyicidir (🔗).

Purity politics, siyasal toplulukların geniş koalisyon kurmak yerine saflık denetimine, işaret doğruluğuna ve içerden sapma avına yönelmesini anlatan çağdaş bir eleştiri terimidir. Kamusal çoğunlukla bağ kurmaktan çok, grup içi doğruculuğu sertleştirme eğilimini görünür kılar (🔗).

Track 2, Kanada’da ölümün makul biçimde öngörülebilir olmadığı, yani terminal durum kapsamına girmeyen ama belirli koşullarda yine de MAID başvurusu yapılabilen kategoriye verilen addır. Bu alan, sosyal kırılganlıklarla tıbbi ıstırabın birbirine karıştığı tartışmalar açısından özellikle önemlidir (🔗).

Euthanasia Expertise Centre, Hollanda’da özellikle karmaşık ve tartışmalı başvurularda rol oynayan, ötanazi değerlendirme ve uygulama süreçlerinde önemli bir uzmanlık merkezi olarak işleyen kurumsal yapıdır. 2024 resmî raporunda bu merkezin çok sayıda bildirimde payı olduğu açıkça görülür (🔗).

Vaka çizelgesi

MM vakası, eşinin ani ölümü sonrasında evden çıkma korkusu, isteksizlik, letarji, değersizlik hissi ve yeme bozukluklarıyla ortaya çıkan, yasın işlenememesi yüzünden dış dünyaya yatırımın söndüğü psikodinamik tabloyu görünür kılar (🔗).

BB vakası, kardeş kaybı sonrasında uykusuzluk, iç huzursuzluğu ve sıkışma duygusu taşısa da, asıl meselenin yoğun duygu değil yasın işlenememesi ve affektin özneye ait olarak taşınamaması olduğunu gösterir (🔗).

Beklenen ölüm sonrası tam apati örneği, doksan yaşındaki büyükbabanın ölümü sonrasında görülen völlige Apathie haliyle, beklenen kaybın bile iç nesne ilişkilerinde çözülemeyen düğümler yüzünden ağır duygulanım yoksullaşmasına yol açabileceğini gösterir (🔗).

Patient 1 ve Patient 2 örnekleri, terapi sürecinde keder, öfke, utanç ve aşağılanma gibi affektlerin giderek daha iyi sahiplenilebilir hale gelmesiyle, başlangıçta gerçek bir affekt erişim yoksullaşmasının bulunduğunu tersinden görünür kılar (🔗).

What a privilege örnekleri, gündelik yüklerin bile kamuya açık şükran estetiğine çevrilmesiyle, zahmeti asalete ve minneti performansa dönüştüren dijital persona mantığını sergiler (🔗).

Kindness content örnekleri, yardımın ve yardım alan kişinin şükranının içerik hammaddesine dönüşmesini, iyilik ile görünürlük arasında kurulan sömürücü bağı görünür kılar (🔗).

Muhafazakâr yankı odası örnekleri, seçim yenilgisi ya da siyasal tıkanma karşısında geniş toplumla bağ kurmak yerine kendi dijital öfke devresine kapanan sağ siyasetin duyulmama şikayetini nasıl yeniden ürettiğini gösterir (🔗).

Kanada’daki Track 2 ve sosyal kırılganlık dosyaları, yoksulluk, yalnızlık, evsizlik, engellilik desteği eksikliği ve sosyal dışlanmanın ölüm başvurularına nasıl sızdığını gösteren en ağır örneklerdendir (🔗) (🔗).

Veterans Affairs örnekleri, yaşamı kolaylaştıracak destek talebine karşı kurumsal refleksin ölüm seçeneğini uygunsuz biçimde devreye sokabildiği durumları göstererek, bakım ile çıkış arasındaki yön kaymasını somutlaştırır (🔗).

Hollanda’daki genç erkek vakası, otizm spektrum bozukluğu, uzun süreli intihar düşünceleri, yalnızlık ve ağır toplumsal uyumsuzlukla geçen bir hayatın, katmanlı uzmanlık süreçleri eşliğinde ölüm hizmeti çerçevesinde işlenmesini görünür kılar (🔗).

Hollanda’daki geriatrik vaka çizgisi, yaşlılık, çoklu sendromlar, görme ve işitme kaybı, ağrı ve bakım bağımlılığı gibi durumların, terminal tek bir hastalıktan bağımsız olarak, kurumsal ölüm değerlendirmesi alanına nasıl alındığını gösterir (🔗).

Kaynak kümelerinin kısa düzeni

Almanca psikodinamik malzeme, affekt, yas, depresif çöküş, zihinsel anestezi ve narsisistik geri çekiliş kavramları etrafında kuruludur; ilk anlamdaki apatiyi psikiyatrik sınıflandırma diline girmeden kavramak için temel zemini sağlar (🔗) (🔗) (🔗).

Dijital kültür ve dikkat ekonomisi kaynakları, platformların görünürlük ile kırılganlığı nasıl işlediğini, şükran ve tevazu gibi affektleri bile metrikleştirilmiş öz-sunuş malzemesine nasıl çevirdiğini anlamak için kullanılır (🔗) (🔗) (🔗).

Siyasal kutuplaşma ve yankı odası kaynakları, ilgi görmeyişe sürülen apati şikayetinin çoğu zaman kimlik kümeleri, moral statü yarışı ve kamusal alanın ahlakileştirilmiş parçalanmasıyla ilgili olduğunu gösterir (🔗) (🔗) (🔗).

Resmî ötanazi ve MAID raporları ile açık erişimli haber soruşturmaları, ölümün kurumsal bir hizmet alanı olarak nasıl büyüdüğünü, hangi toplumsal koşullarla kesiştiğini ve hangi uzmanlık biçimlerini geliştirdiğini görünür kılar (🔗) (🔗) (🔗) (🔗).

Yersiz Şeyler ve Žižekian Analysis gibi yardımcı yorum kaynakları, akademik ya da resmî verinin yakalayamadığı kültürel tonları ve çağın savunmalı yüzünü sezdiren destekleyici okuma noktaları olarak anlamlıdır; doğrudan kanıt olmaktan çok, kavramsal havayı ve toplumsal tavrı adlandırma işlevi görürler (🔗) (🔗).