Ev genci damgası: Gayretkeş meşgulpesent iş gencinden hallice!

👻🪸🐈‍⬛ Phantomoperand 👻🪸🐈‍⬛

‘Ev genci’ sadece çalışma-durumu tarif eden nötr bir kategori gibi işlemiyor; parası olan patronun ‘ağız kokusunu çekme’, yani onun keyfi emirlerine, kaprislerine, ruh haline, anlamsız taleplerine uyma mecburiyeti adına işleyen bir stigma gibi çalışıyor. Damgalanan şey yalnızca işsizlik ya da üretim dışılık değil; gelir getiren hiyerarşik ilişkilere henüz girmemiş, patron bağımlılığına bağlanmamış olmak. ‘Ağız kokusu çekmek’ bu yüzden belirleyici bir deyim: mesele sadece ücretli emek değil, ücretle birlikte gelen tahakkümün gündelik, bedensel, küçük düşürücü ve keyfi boyutu. Patronun emrine hazır olmak, onun duygusal iklimine uyumlanmak, zamanını ve bedenini onun tasarrufuna açmak, aşağılanmayı profesyonellik diye yutmak yetişkinliğin ve toplumsal gerçekliğin ölçütü gibi kuruluyor; bu tahakkümden geçmeyen ise eksik, asalak, çocuk, tembel ya da hayata karışmamış biri gibi kodlanıyor. Böylece ‘ev genci’ damgası bir üretkenlik ahlakı kadar bir itaat ahlakı da taşıyor: kişi para kazanmadığı için değil, parası olan bir başkasının keyfiliğine bağlanmadığı için problem haline geliyor. Birçok kişi için yetişkinlik deneyimi doğrudan doğruya aşağılanmaya dayanma kapasitesiyle örüldüğü için, bu deneyimden geçmeyen biri yalnız ‘rahat’ değil, normu bozan biri gibi de beliriyor. Stigma bu yüzden ekonomik olmaktan çok ahlaki bir silaha dönüşüyor; yapısal dışlanmayı kişisel kusur gibi gösteriyor, işsizliği ve güvencesizliği ‘evde oturma’ diye kişiselleştiriyor, emek piyasasına giremeyeni kendi başarısızlığının faili gibi sunuyor. Üstelik bu damga ev-içi emeği de siliyor: evde bulunmayı atıllık ve boşluk gibi kodlarken fiilen yürütülen bakım ve ücretsiz emeği emek saymıyor. Eğitimle emek arasındaki bağ çözülmüş, diploma bağımsız bir yaşam kurdurmayan bir kâğıda dönüşmüş olsa da suç sistemin üstüne değil bireyin sırtına yıkılıyor. Böylece ‘ev genci’ damgası, gelirden mahrumiyetin değil, sermayeye bağlanmamışlığın ayıbı gibi işliyor; patron tahakkümünü çekmek olgunluk, çekmemek yetersizlik gibi sunuluyor.

Bu figürün karşıt kavramı olarak ‘iş genci’ yalnızca çalışan genç değildir; kayırmacılığın bütün kodlarına eksiksiz uyum sağlamış, kurumsal hayata resmî ölçütlerle değil gayriresmî geçitlerle girileceğini erkenden kavramış genç özne tipidir. O, emeğini satmaktan çok kendini dolaşıma sokmayı, yetkinlikten çok uygunluk sinyali vermeyi, bilgiden çok referansı, üretimden çok intibayı, özerklikten çok uyumluluğu sermaye haline getirmeyi bilir. Kime yakın duracağını, hangi hocanın, müdürün, akrabanın, parti-devlet kanalının kapı açtığını sezerek hareket eder; başarıyı emek yoğun bir inşadan çok erişim meselesi gibi yaşar. Esneklikten çok bükülgenlik taşır: her yeni otorite karşısında dilini, jestini, kanaatini ayarlar; ilke sahibi olmaktan çok ortama göre şekil alır. Kayırmacılığı ahlaki bir sorun değil, hayat bilgisi gibi kodlar; ‘bu ülkede işler böyle yürüyor’ diyerek adaletsizliği istisna değil norm olarak benimser. Birinin sayesinde bir yere girmiş olmayı utanılacak değil, akıllıca bir hamle gibi sunar; bağımlılığını başarı, borçluluğunu sadakat, sadakatini kariyer yatırımı olarak yaşar. Patronun ‘ağız kokusunu çekmeyi’ de mesleki olgunluk diye yeniden adlandırır. Keyfi emir, mesai taşması, belirsiz görev tanımı, küçük düşürücü hitap, performans dışı sadakat beklentisi ona göre oyunun kuralıdır. Dışarıdan çok çalışkan, çok atak, çok girişken görünür; ama bu çalışkanlık çoğu zaman doğru ilişki ağlarını besleme, görünürlük yönetme, yukarıya sinyal verme ve aşağıyla arasına mesafe koyma pratiğidir. Kısacası iş genci, kayırmacılığın dünyasında emeğini değil uygunluğunu pazarlayan; bağımsızlık değil erişim, hak değil yakınlık, yetenek değil referans üzerinden yükselen, patronaj ilişkilerine tam eklemlenmiş genç özne tipidir. ‘Ev genci’ sistemin dışında kalmış, bu yüzden damgalanan figürse; ‘iş genci’ sistemin çürük işleyişine bütünüyle eklemlenmiş, bu yüzden ödüllendirilen figürdür. Birincisine ‘tembel’ denir, çünkü tahakküm zincirine bağlanmamıştır; ikincisine ‘girişken’ denir, çünkü tahakküm zincirinde yerini bulmuştur.

Ama iş gencinin ideal biçimi salt uyumlu olmakla kalmaz; ‘gayretkeş’ olmak zorundadır. Buradaki kritik nokta çalışkanlığın kendisi değil, çalışkanlığın sahneleniş biçimidir. Gayretkeşlik, emek vermekten çok, kendini istifadeye açık bir kaynak olarak arzu nesnesi haline getirme performansıdır. İş genci yalnız iş yapan kişi değildir; kendini kullandırılabilir biri olarak parlatan kişidir. Ondan beklenen, verilen işi yapması kadar, daha fazlasını istemesi, kendisine daha fazla yük bindirilmesini arzuluyormuş gibi görünmesidir. Salt itaat yetmez; itaatin istekle birleşmiş gibi teşhir edilmesi gerekir. ‘Ben yorulmam’, ‘ben her işe koşarım’, ‘ben gece de hallederim’, ‘yeter ki bana görev verilsin’ imasının sürekli dolaşıma sokulması gerekir. Bu yüzden gayretkeşlik masum bir çalışkanlık değil, sömürülmeye açıklığın erotize edilmiş iş ahlakıdır. İş genci yalnız kendini kullandırmaktan kaçınmayan değil, bundan haz aldığını göstermesi gereken öznedir; çünkü ancak o zaman patronaj düzeni için tam güvenilir hale gelir. Kimse istemeden göreve atlamak, sınırı olmayan bir hazır oluş sergilemek, yük altında ezilse bile bunu fırsat ya da şans gibi anlatmak, öznel ritmini askıya alıp sürekli pozitif, istekli, çevik bir yüzey üretmek bu figürün asli jestleridir. Böylece çıplak zorlamanın yerini, gönüllülük kisvesi altında sergilenen bir kendini kullandırma reklamı alır. Gayretkeşlik, iş gencinin çalışkanlığı değil, kullanılabilirliğinin libidinal reklamıdır.

Ev gencinin boş zamanına karşılık iş genci ‘meşgulpesent’tir. Eğer gayretkeşlik iş görme isteğinin teşhiri ise, meşgulpesentlik bunun zamansal ve gösterisel biçimidir: iş genci yalnız kendini kullandırılabilir kılmaz, kendini sürekli meşgul gösterilebilir de kılar. Haz aldığı şey emekten çok, paralılar tarafından işgal edilmiş bir zamana sahip olmanın görüntüsüdür. Bu yüzden ev genci ile iş genci arasındaki karşıtlık basitçe çalışma ile boşluk arasındaki karşıtlık değildir; daha derinde, zamanın kimin tarafından doldurulduğu sorusudur. Ev gencinin zamanı ‘boş’ diye damgalanır, çünkü henüz patronaj tarafından ele geçirilmemiştir. İş gencinin zamanı ise değerli sayılır, çünkü başkalarının tasarrufuna açılmıştır. Böylece meşguliyet, içerikten bağımsız bir fazilet gibi görünür. Meşgulpesent iş genci kendi zamanının elinden alınmış olmasını statü gibi sergiler; sürekli koşturduğunu, yetiştirmesi gereken işler olduğunu, hafta sonunun bile dolu olduğunu gösterir. Burada asıl nesne iş değil, işgal edilmişliktir. Takvimini, toplantılarını, mesaj trafiğini, yorgunluğunu, geç saatlere kadar ayakta kalışını, ansızın gelen görevleri saygınlık işareti gibi dolaşıma sokar. ‘Bana ihtiyaç duyuluyor’ duygusu onun toplumsal varlık kanıtına dönüşür. Kendini paralıların meşgalesi haline gelmiş olmaktan bir seçilmişlik duygusu üretir; özerklik kaybını tanınma biçimi olarak yaşar. Buna karşılık boş zamanı utanç nesnesi gibi deneyimler: aylaklık, amaçsız vakit, oyalanma, hiçbir işe yaramayan bir zaman parçası onda suçluluk üretir. Çünkü bu düzende boş zaman yaşanacak bir imkan değil, piyasaya sürülmemiş bir kaynak gibi görünür. Meşgulpesentlik bu nedenle çalışkanlığın alt türü değil, zamanın kolonizasyonundan alınan narsisistik hazdır. Patrona kullandırılmış zaman, kişisel önem duygusuna çevrilir; iş genci paralıların ağzı kokan emirleriyle doldurulmuş takvimini, kendi değerinin kanıtı gibi sergiler.

Bu kullandırılabilirliğin maddi karşılığı ise gerçek bir özerklik değildir. Meşgulpesent gayretkeş iş genci, kendini paralılara kullandırmasının karşılığında yaşanabilir bir hayat kuracak kadar para kazanmaz; buna rağmen, bunun ödülünü alıyormuş gibi küçük ve içi boş tüketim gösterileri sahnelemek zorunda kalır. Bu yüzden onun tüketimi bolluk tüketimi değil, telafi tüketimidir. Bir kahve, bir kokteyl, markalı ama sınırlı bir parça, sıkıştırılmış bir hafta sonu kaçamağı, iyi görünecek bir yemek fotoğrafı, ofis çıkışı küçük ödül jestleri refahın ifadesi değil; sömürünün katlanılabilir olduğuna dair sahne dekorlarıdır. Ücret kiraya, ulaşıma, borca, gündelik zorunluluklara gider; geriye kalan kırıntı ise ‘kendimi şımarttım’ diye paketlenir. Böylece tüketim, tatmin olmaktan çok, tatminsizliğin kozmetik yönetimine dönüşür. İş genci emeğinin karşılığını bağımsız yaşam, güvence, birikim, mülkiyet ve zaman egemenliği olarak alamaz; onun yerine sergilenebilir küçük tüketim anları verilir. Yani ödül diye sunulan şey, aslında yoksunluğun yönetilebilir dozlara bölünmesidir. Dahası, bu küçük ödül sahneleri ancak iş gencinin kendini ne kadar yoğun kullandırdığını kanıtlayabildiği ölçüde teşhir değeri kazanır. ‘Ödül’ denen şeyin değeri kullanım değerinden önce teşhir değerinden gelir. Kahve, yemek, cihaz, kısa tatil, yoğun ajanda ya da özel mekânlara erişim, kendi başına anlamlı olduğu için değil, ‘bunu boş boş yaşamadım; bunu hak edecek kadar kendimi paralılara tahsis ettim’ diyebildiği ölçüde parlaklık kazanır. Nesne, deneyim ya da görüntü, kendini kullandırmanın tortusunu taşıdığı ölçüde dolaşıma sokulmaya değer hale gelir. Sıradan bir şey, kendini kullandırmanın nişanına dönüştüğü anda sosyal parlaklık üretir. Bu yüzden iş gencinin ödülü, yaşadığı şey değil; yaşadığı şeyin, kendini ne kadar eksiksiz kullandırdığını kanıtlayabilme kudretidir. O, hayat değil, yalnızca hayat hissi satın alır; yoksulluğunu ödül gibi, kırıntı tüketimini başarı gibi, sömürüsünü yaşam tarzı gibi sergiler.

Bu rejim hayatın yalnızca çalışma saatlerini değil, her saniyesini doldurur. Gayretkeş meşgulpesentlik sadece zamanı doldurmaz, zamanın algısını da değiştirir. İş genci için yalnız çalışırken çalışıyor görünmek yetmez; dinlenirken de çalışmanın izini taşımak gerekir. Yemek, toparlanma değil, yoğunluğa verilmiş kısa ara gibi yaşanır. Uyku, ertesi gün daha fazla seferberlik için bakım işlemine dönüşür. Tatil, kopuş değil, geri dönüşe kadar sürdürülen bir arıza tamiri gibi işlev görür. Arkadaşlık networking’e, merak yetkinlik geliştirmeye, hobi kişisel marka malzemesine, beden bakımı işlevsellik yönetimine, aşk bile zaman planlaması sorununa çevrilir. Böylece hayatın dışı kalmaz; her alan çalıştırılabilir hale gelir. Boş an artık boş an olarak yaşanamaz; hemen suçluluk, eksiklik, görünmezlik, geri kalma duygusu üretir. Çünkü zaman ancak doldurulmuşsa meşrudur; hem de herhangi bir şeyle değil, paralıların dünyasına eklemlenebilir faaliyetlerle doldurulmuşsa. Öznenin görevi artık kendi zamanını yaşamak değil, zamanını sürekli delillendirmektir. İş gencinin ödülü gibi görünen her şey bu yüzden birer teşhir aygıtıdır: özne, yalnız tükettiğini değil, tüketmeye hak kazanacak kadar kendini feda ettiğini de bu aygıtlar aracılığıyla gösterir. Bir şeyin güzel olması yetmez; o güzellik arkasında koşturmalı bir program, uykusuz bir hafta, sıkışık bir ajanda, yukarıya sadakat ve aşağıya mesafe taşıyorsa teşhir değerine kavuşur. Gayretkeş meşgulpesentlik hayatı dolu kılmaz; hayatın her saniyesini kendini kullandırmanın sergilenebilir kanıtına çevirir.

Bu yüzden ev genci ile iş genci birbirinin zıttı değil, aynı toplumsal tıkanmanın iki ayrı görünümüdür. Ev genci ne kadar depresifse, iş genci de eşit ölçüde depresiftir; aradaki fark, iş gencinin bu depresyonu maniyle perdelemesidir. Ev gencinin depresyonu çıplaktır: durgunluk, isteksizlik, suçluluk, kendinden çekilme, zamanın ağırlaşması, hayata katılamama hali olarak görünür. İş gencinin depresyonu ise manik bir kaplama altında dolaşır: aşırı hareket, aşırı meşguliyet, aşırı olumlu görünme, aşırı dolaşım, aşırı tepki üretimi halinde yaşanır. Biri çökmüş, diğeri hızlanmış gibidir; biri donmuş, diğeri taşmış. Ama ikisinin zemini aynıdır: öznenin kendi hayatı üzerinde gerçek bir kudret kuramaması. İş gencinin canlılığı sahici bir canlılık değil, çöküşün üstüne geçirilmiş bir devinim zarıdır. Koşturduğu için yaşadığını, çağrıldığı için değerli olduğunu, yorgun olduğu için bir yeri bulunduğunu, tükettiği için karşılık aldığını kendine ve başkalarına kanıtlamak zorundadır. Mani, depresyonu ortadan kaldırmaz; sadece onun görünüş rejimini değiştirir. Çöküş hızın içine gömülür. Bu figür aynı zamanda üst kuşakların narsizmini taklit eder: patronların, yöneticilerin, abilerin, ablaların, uzmanların kendinden emin, rahat, talepkâr, merkezî varoluşunu, onların jestlerini, tonunu, yoğunluk gururunu, dünyayı kendi etraflarında dönüyormuş gibi yaşama tarzını kopyalar. Ama bu kopya hiçbir zaman tam bir sahipliğe dönüşmez; çünkü üst kuşak narsizminin maddi zemini vardı, iş gencinin elinde ise yalnız biçimi kalmıştır. Bu yüzden onun narsizmi ödünçtür. Kendi gücünden değil, taklit edilen bir merkez imgesinden beslenir; sürekli çağrılmalı, görülmeli, dahil edilmeli, beğenilmeli, yoğunluğu tanınmalı ki o merkez hissi ayakta kalabilsin. Efendi gibi davranmayı öğrenir ama efendi olamaz; talepkâr görünür ama her an tasarruf edilebilir durumdadır; seçkin gibi sunulur ama kolayca yerine konabilir. Narsistik biçim ile maddi konum arasındaki yarık kapanmaz ve depresyonun asıl kaynağı da burada yatar. Ev genci felç olmuş depresyondur; iş genci performansa çevrilmiş depresyondur. Biri yatakta çürür, diğeri takvimde çürür. Sonuçta meşgulpesent gayretkeş iş genci, ev gencinin depresyonunu maniyle maskeleyen, üst kuşakların narsistik kabuğunu taklit eden ama o kabuğun maddi zeminine hiçbir zaman sahip olamayan gençtir. ‘Ev genci’ damgalanmış boş zaman ise, ‘iş genci’ ödüllendirilmiş kullandırılabilirliktir; gayretkeşlik kendini kullandırma arzusunun teşhiri, meşgulpesentlik işgal edilmiş zamanın teşhiri, ödül tüketimi ise sömürünün kırıntı halinde estetik telafisidir. Bu çerçevede ev genci ile iş genci arasındaki fark, birinin hayatının boş kalması, ötekinin dolu olması değildir; birinin patronaj düzenine henüz çevrilememiş olması, ötekinin ise o düzenin ideal gençlik formuna dönüştürülmüş olmasıdır.