YZ-davranışçı Lagaluga Operasyonları: YZ Patronları YZ-hype İstemiyor, Bile İsteye ‘Kötü Adam’ Oluyorlar

👻🪸🐈‍⬛ Phantomoperand 👻🪸🐈‍⬛

Sam Altman’ın, YZ’nin enerji tüketimi eleştirilince “ama insanın da akıllanması için yıllarca yaşaması, yemek yemesi gerekiyor” hattına kaçması, bugünkü YZ patronluğu estetiğini tek cümlede ele verir. Burada kaba bir savunmadan fazlası vardır. Veri merkezlerinin elektrik yükü, şebeke baskısı ve altyapı genişlemesi gibi ağır bir mesele, bir anda yarı-komik yarı-küstah bir benzetmenin içine çekilir; patron da tam bu anda kamusal sahnede bilinçli biçimde itici, ukala, hatta kötü adam gibi görünmeyi göze alır. Çünkü bazen en elverişli pozisyon, sevilen vizyoner olmak değildir. Daha kullanışlı olan, insanları kızdırırken onları yanlış şeye kızdırmaktır. Elektrik rejimi yerine cümle tarzı, altyapı hesabı yerine şahsi iticilik, veri merkezi siyaseti yerine “bu adam yine ne saçmaladı” tepkisi öne geçer. Böylece YZ’nin gerçek maddi yükü birkaç saniyede kişilik meselesine çevrilir; makinenin toplumsal bedeli görünmezleşirken patronun kötü adamlığı gündemi ele geçirir.

1. Açılış: asıl paradoks

YZ patronları için en elverişli kamusal iklim, sınırsız hayranlık dalgası değildir; kontrollü heyecan, yoğun huzursuzluk ve sürekli yanlış hedefe bağlanan bir tepki iklimidir. İlk bakışta bu cümle ters durur. Büyük teknoloji patronu denince akla doğal olarak alkış, yatırımcı coşkusu, gelecek vaadi ve tarih yazma arzusu gelir. YZ sahnesine biraz yakından bakınca başka bir denge görünür hale gelir. Ürünler büyür, veri merkezleri çoğalır, devletlerle temas sıklaşır, şirket değerlemeleri şişer, ama kamusal tartışma aynı anda kişilik, güvenlik, flörtözlük, empati, modelin ruh hali, companion, chatbot bağımlılığı, sycophancy ve bilinç imaları etrafında dönüp durur. Kitlelerin gözü hep YZ’nin yüzündedir; eli ise altyapıya uzanmaz.

Buradaki paradoks, YZ patronlarının halktan sevgi toplama yarışına girmesinden çok daha derin bir şey anlatır. Asıl mesele popülerlik değildir. Asıl mesele gündemin düzeyidir. YZ hakkındaki tartışma elektrik şebekelerine, su tüketimine, arazi kullanımına, beyaz yakalı otomasyona, görünmez veri işçiliğine, askeri entegrasyona, devletin özel şirket ürünlerine bağımlı hale gelişine ve birkaç şirketin bulut–çip–model zincirinde düğüm haline gelişine doğru açıldığında, patronların konumu sertleşir. O noktada soru üründen çıkıp egemenliğe bağlanır. Tam da bu yüzden daha kullanışlı olan kamusal iklim, YZ’nin sürekli konuşulduğu ama yanlış düzeyde konuşulduğu iklimdir.

Son iki yılda bu maddi zemin giderek daha görünür hale geldi. Uluslararası Enerji Ajansı, veri merkezlerinin elektrik talebinin 2030’a kadar çok sert biçimde büyüyeceğini ve YZ’nin bu sıçramanın ana itici güçlerinden biri olduğunu açık biçimde ortaya koydu (🔗). Reuters’ın 2026 tarihli bir haberi, büyük teknoloji şirketlerinin YZ altyapı harcamalarının yüz milyarlarca dolarlık bir seviyeye çıktığını ve bu genişlemenin enerji darboğazı ile birlikte anıldığını aktardı (🔗). Bu iki veri tek başına bile çok şey anlatır. YZ artık ekrandaki akıllı asistanın adı olarak değil, elektrik, inşaat, finansman, tedarik ve siyasi pazarlık rejimi olarak görünür hale gelmektedir.

Böyle bir tabloda sınırsız YZ-hype patronlar için risk üretir. Coşku yükseldikçe, toplum dönüşümün gerçek bedelini sormaya başlar. Hangi kent yeni veri merkezi yükünü taşıyacak? Hangi çalışan grubu baskı altına girecek? Hangi kamu hizmeti özel modele bağımlı hale gelecek? Hangi şirket hangi devlet ağının içine yerleşecek? Hangi ülkede hangi hukuki istisna talep edilecek? Hangi yatırım nerede geri dönüş bekleyecek? Bu soruların her biri ürün tanıtımının dışına taşar. Coşkulu gelecek masalının yerini, altyapı muhasebesi alır.

Bu yüzden daha verimli denge başka türlü kurulur. Heyecan tamamen söndürülmez; çünkü yatırım, görünürlük ve pazar beklentisi için canlı tutulması gereken bir ateş vardır. Korku da bastırılmaz; çünkü korku, kamu dikkatini diri tutar. Ama korku yapısal sorulara bağlanmaz. Onun yerine daha yönetilebilir nesnelere yönlendirilir. Chatbot çok mu insan gibi konuşuyor, fazla mı yağcı, fazla mı duygusal, çocuklar için uygun mu, erotik içerik nereye kadar gider, modelin refahı var mı, bilinç benzeri bir hal taşıyor mu, karakter ayarı nasıl yapılmalı gibi başlıklar bu yüzden verimlidir. Her biri gerçek bir temas noktası taşır. Her biri haber olur. Her biri tartışma üretir. Her biri şirketin ürün, güvenlik, moderation ve davranış mühendisliği diliyle karşılayabileceği bir alandır.

Burada kötü adamlık da yeni bir ışık kazanır. Kötü adamlık sırf dışarıdan yapıştırılmış bir imaj gibi durur. Oysa kontrollü kötü adamlık, gündem yönetiminin çok işe yarar bir biçimidir. Alkış toplayan kahraman figürü, büyük dönüşümün faili olarak sorumluluk çağırır. Tartışmalı, ürkütücü, tuhaf, zaman zaman rezil görünen figür ise dikkat çeker, öfke toplar, ama öfkenin nesnesini yüzeyde tutar. Bir şirket patronu “insanlık tarihini dönüştüren altyapı kurucusu” gibi görünürse, şebeke, emek, mülkiyet ve devlet başlıkları açılır. Aynı kişi “fazla ileri giden, ürkütücü, bazen rezil ama ilginç bir YZ figürü” gibi görünürse, tartışma karakter, skandal ve güvenlik yüzeyinde dolaşır.

Bu tablo içinde anti-YZ sentiment özel bir önem kazanır. YZ’ye yönelik tepki ilk bakışta patronların çıkarına aykırı gibi görünür. Gerçekte yönü belirleyen şey tepkinin varlığı değildir; nesnesidir. Tepki enerji rejimine yönelirse, patronlar zorlanır. Tepki veri merkezi siyasetine yönelirse, patronlar zorlanır. Tepki görünmez emek sömürüsüne, askeri entegrasyona, kamu yönetiminin özel modellere bağlanmasına, işgücü baskısına yönelirse, patronlar zorlanır. Tepki chatbotun karakterine, companion’ın cilvesine, modelin flörtözlüğüne, aşırı empatiye, sycophancy’ye ve bilinç spekülasyonuna yönelirse, patronlar çok daha rahat bir zeminde kalır. Anti-YZ sentiment böylece karşıt enerji olmaktan çıkıp, doğru biçimde kanalize edildiğinde patronlara yarayan bir dikkat ekonomisine dönüşür.

Buradan sonra görünen şey, basit bir PR oyunu değildir. Karşıda iki katmanlı bir rejim vardır. Bir katmanda altyapı, yatırım, otomasyon ve yayılma son hız sürer. Diğer katmanda söylem, güvenlik, karakter, persona, ilişki yüzeyi ve davranış üzerinden kurulur. Birinci katman büyür. İkinci katman, bu büyümenin kamusal algısını işler. Birincisi motor işlevi görür. İkincisi gürültüyü emer. Böylece herkes YZ hakkında konuşur; ama çoğu zaman yanlış sorular etrafında konuşur.

2. İki rejim: YZ-hype ivmecilik, YZ-davranışçı lagaluga pseudo-frencilik

YZ tartışmasını berraklaştıran en güçlü ayrımlardan biri, karşıda iki ayrı rejim bulunduğunu görmekten geçer. Birincisi YZ-hype rejimidir. İkincisi YZ-davranışçı lagaluga rejimidir. Bunlar yüzeyde birbiriyle gerilim içindeymiş gibi görünür. Yakından bakıldığında aynı genişleme mantığının iki tamamlayıcı yüzü gibi çalışırlar.

YZ-hype, ivmeciliğin şirketleşmiş biçimidir. Buradaki ivmecilik, teorik tartışmalarda dolaşan soyut bir etiketin ötesinde, sermayenin hız rejimidir. Daha fazla compute, daha büyük model, daha hızlı yayılım, daha yoğun kurumsal entegrasyon, daha geniş veri merkezi altyapısı, daha kapsamlı otomasyon, daha çok sektör ve daha kalın bağımlılık hattı bu rejimin ana hareketleridir. YZ-hype dilinde tarih sürekli hızlanır, ölçek bir erdem haline gelir, yayılma kaçınılmazlık gibi sunulur. Birkaç yıl içinde eğitimden hukuka, kod üretiminden kamu hizmetlerine kadar her alanın yeniden yazılacağı söylenir. YZ bu anlatıda ürün olmanın ötesine geçer; bir çağın motoru gibi konuşulur. Accelerationism kavramının temel anlamı da bu tarihsel hızlandırma fikrini taşır (🔗).

YZ-davranışçı lagaluga ise bu sert hız rejiminin söylem yüzeyidir. Bu ikinci rejimde anahtar kelimeler bambaşkadır. Burada character, trust, empathy, safety, alignment, constitution, welfare, companion, affective use, persona ve model behavior dili hakimdir. İlk rejim büyümeyi, ikinci rejim görünüşü organize eder. İlki altyapıyı yayar. İkincisi bu yayılmanın toplumdaki duygusal ve ahlaki algısını yönetir. Bu yüzden pseudo-frencilik sözü yerini bulur. Ortada gerçek arkadaşlık ilişkisi bulunmaz; ama arkadaşlık dili, bakım dili, duygusal yakınlık dili ve kişilik dili piyasaya sürülür. İnsanlar artık bir altyapı şirketinin ürettiği araçlarla değil, karakteri olan, bazen flörtöz, bazen empatik, bazen çok düşünceli, bazen de refahı tartışılan muhataplarla karşı karşıya geliyormuş gibi hisseder.

Bu ikinci rejim son derece somuttur. OpenAI’nin Model Spec metni, model davranışını resmî, ayrıntılı ve kamusal bir spesifikasyon nesnesi haline getirir (🔗). Burada mesele modelin hangi kuruma nasıl yerleştiği değildir; nasıl konuştuğu, nasıl yanıt verdiği, hangi ilkelere göre davrandığıdır. Anthropic’in Claude için yayımladığı constitution dili, modeli yalnız güvenli hale getirilecek bir araç gibi kurmaz; “nasıl bir varlık” olması gerektiğini de tarif eder (🔗). Companion ve persona hatları ise ürünü doğrudan bir ilişki yüzeyine çevirir. Böylece yapısal gücün yüzü, kişilik kazanmış arayüzler üzerinden dolaşıma girer.

Bu iki rejim birlikte düşünüldüğünde, aralarındaki işbölümü daha net görünür. İvmecilik, şirketin maddi yayılımını taşır. Sermaye, çip, bulut, veri merkezi, kurumsal lisans, kamu anlaşması, savunma bağlantısı ve iş akışlarına gömülme bu hatta gerçekleşir. Pseudo-frencilik ise kamusal alandaki algı yükünü taşır. İnsanların gündelik tartışması, haber akışı ve sosyal medya öfkesi burada organize olur. Böylece toplum YZ ile karşılaştığında, çoğu zaman önce dev bir altyapı makinesiyle karşılaştığını fark etmez; önce karakter, davranış, yakınlık ve güvenlik yüzeyiyle karşılaşır.

Bu ayrımın gücü tam da burada yatar. Çok sayıda insan YZ tartışmasını ya abartılı hype diliyle ya da ahlaki panik diliyle okur. Oysa bu iki dil çoğu zaman aynı genişleme rejimine farklı düzeylerde hizmet eder. Hype, sermaye akışını kolaylaştırır. Pseudo-frencilik, bu akışın etrafında oluşan kamusal sürtünmeyi emer. Hype yatırımcıya, kuruma ve devlete geleceğin hızını satar. Pseudo-frencilik kullanıcıya, gazeteciye ve eleştirmenin dikkatine karakter, risk, empati, bilinç, flörtözlük ve güvenlik anlatısı satar.

Bu çerçeve içinde YZ ürünleri birer yazılım olarak görünmekten çok, toplumsal varlıklar gibi dolaşıma girer. Tam da bu dolaşım biçimi, altyapı ile arayüz arasındaki hiyerarşiyi ters çevirir. Toplum çoğu zaman arayüzü konuşur, altyapıyı ise sonra fark eder. Şirketler için bulunmaz avantaj tam da budur. Arayüzün üstündeki tartışma ne kadar yoğunlaşırsa, altyapının derinliği o kadar rahat genişler. Character ne kadar çok konuşulursa, compute o kadar sessiz büyür. Welfare ne kadar çok dolaşıma girerse, veri merkezi o kadar az görünür. Companion ne kadar sansasyon üretirse, kurumsal bağımlılık o kadar sıradanlaşır.

Bu yüzden YZ-hype ile YZ-davranışçı lagaluga birbirini dışlayan değil, birbirini tamamlayan iki rejimdir. Biri hız verir, biri yumuşatır. Biri yayar, biri çevirir. Biri motor, biri söylem yüzeyi gibi çalışır. İkisini birden görmeden bugünkü YZ patronlarının kamusal stratejisini anlamak mümkün hale gelmez.

3. Düzayak YZ-hype neden patronların aleyhine dönüyor

YZ-hype ilk aşamada büyük fayda üretir. Yatırımcının hayal gücünü genişletir, devletleri yarış mantığına çeker, kurumları geri kalma korkusuyla satın almaya iter, kamuoyunda tarihsel bir kırılma duygusu yaratır. Bu aşamada hype bir kaldıraç gibi işler. Fakat aynı hype bir eşiği aştığında fayda üretmekten çok denetim nesneleri üretmeye başlar. Tam da bu noktada patronların aleyhine dönmeye başlar.

Bunun ilk nedeni enerji ve altyapı hesabının görünür hale gelmesidir. YZ artık yalnızca yeni bir uygulama ya da verimli yazılım katmanı gibi konuşulmaz hale geldiğinde, arka plandaki hesap gücü ve veri merkezi patlaması da görünür olur. Uluslararası Enerji Ajansı, veri merkezlerinin elektrik talebinin 2030’a kadar yaklaşık 945 TWh seviyesine çıkabileceğini ve YZ’nin bu artışta merkezi rol oynadığını anlattı (🔗). Reuters, ABD’de YZ patlamasının ciddi bir elektrik şoku yarattığını ve şebeke ile üretim kapasitesi üzerinde büyük baskı oluşturduğunu yazdı (🔗). Bu iki veri birlikte okunduğunda hype’ın yeni bir anlamı ortaya çıkar: gelecek vaadi, trafoların, enerji anlaşmalarının, doğal gaz bağımlılıklarının ve yerel topluluk direncinin dili haline gelir.

İkinci neden, hype’ın hukuki ve finansal baskı üretmesidir. Büyük şirketler ne kadar çok dönüşüm vaadi dile getirirse, o kadar çok “kanıtla” baskısıyla karşılaşır. Reuters, son dönemde AI-washing ve menkul kıymetler dolandırıcılığı iddialarının giderek arttığını, yatırımcıların abartılı YZ vaatlerini hukuki zemine taşıdığını aktardı (🔗). Gelecek vaadi böylece yalnız pazarlama tonunda kalmaz; dava, regülasyon ve yatırımcı incelemesi için malzeme haline gelir. Hype yükseldikçe, patronların üstündeki ispat yükü de yükselir.

Üçüncü neden, yerel siyaset ve topluluk direncidir. YZ-hype, veri merkezi dalgasını meşrulaştırmak için kullanılır. Aynı dalga yerel düzeyde arazi, su, gürültü, şebeke yükü ve elektrik faturası başlıklarına çarpar. O noktada “gelecek teknolojisi” anlatısı, belediye meclisi gündemine dönüşür. Veri merkezi karşıtlığı yerel seçim meselesi haline gelir. Topluluklar kalkınma vaatlerinden çok maliyet hesabını konuşmaya başlar. Hype böylece soyut hayranlıktan çıkıp somut yük paylaşımı kavgasına döner. Patronların istemediği görünürlük tam olarak budur.

Dördüncü neden, emek rejiminin tartışma merkezine taşınmasıdır. Saf hype, verimlilik ve refah çağrışımı taşır. Büyük dil modelleri ve otomasyon sistemleri günlük iş akışlarına girdikçe, aynı söylem hızla iş kaybı, ücret baskısı, mesleki parçalanma ve yeni gözetim biçimleri başlıklarına bağlanır. O noktada YZ, “yardımcı araç” gibi görünmez; bir yeniden örgütleme kuvveti gibi görünür. Merkez bankaları, maliye bürokrasileri ve işveren örgütleri bu etkiye dair konuşmaya başlar. Beyaz yakalı otomasyon korkusu, yükselen yatırım coşkusunu kamusal huzursuzluğa çevirir. Şirket patronu için ilk aşamada faydalı olan “her şeyi dönüştürüyoruz” cümlesi, ikinci aşamada “kimin işini dönüştürüyorsunuz, kimin aleyhine dönüştürüyorsunuz” sorusunu tetikler.

Beşinci neden, egemenlik sorusunun görünür hale gelmesidir. Hype büyüdükçe, şirketlerin devlet ve orduyla bağları, kamu yönetimine yerleşme biçimleri ve ulusal altyapılara giriş stratejileri daha görünür olur. Ürün heyecanı, bir süre sonra güvenlik mimarisi ve idari egemenlik sorusuna bağlanır. O noktada YZ patronu, parlak vizyoner olmaktan çok, karar altyapılarının özel tedarikçisi gibi görünür. İşte patronların dikkatle yönettiği sınır buradadır.

Bütün bu nedenler bir araya geldiğinde şu sonuç ortaya çıkar: düzayak YZ-hype patronlar için sınırsız bir nimet taşımaz. Hype ilk aşamada yatırım ve görünürlük sağlar; ikinci aşamada sorgu üretir. İlk aşamada sermaye akışını hızlandırır; ikinci aşamada maliyet ve sorumluluk tartışmasını ağırlaştırır. İlk aşamada geleceği satar; ikinci aşamada bugünün bedelini görünür kılar.

Bu yüzden patronların sevdiği hype, kontrollü hype’tır. Ürünü, yatırımı ve tarihsel önem hissini canlı tutacak kadar güçlü; ama emek, enerji, mülkiyet, regülasyon ve egemenlik başlıklarını toplumun ana tartışması haline getirmeyecek kadar dengeli. Kontrolsüz hype ise ters etki üretir. O artık heyecan değildir; bilanço, şebeke, çevre ve işgücü sorusudur. Patronlar için gerçek risk tam da burada başlar.

4. Gerçek YZ gündemleri: tartışmanın dönmesini istemedikleri maddi başlıklar

Bugünkü YZ düzeninde sürekli perde arkasına itilen birkaç ana başlık vardır. Bunlar teknoloji tartışmasının teknik ayrıntıları olmaktan çok, toplumsal örgütlenmenin ana eksenleridir. YZ hakkında yürüyen her büyük polemik sonunda bu başlıklara dönme eğilimi taşır. Patronların söylem stratejileri de tam bu dönüşü yavaşlatma işlevi görür.

İlk büyük başlık enerji rejimidir. YZ’nin büyümesi, elektrik talebinin sıradan bir yazılım büyümesi gibi artması anlamına gelmez. Büyük veri merkezleri, yüksek yoğunluklu soğutma, sürekli çalışan çip kümeleri ve özel enerji anlaşmaları gerektirir. Bu, YZ’yi yazılım pazarlamasının ötesine taşır; doğrudan enerji politikası, şebeke planlaması, fosil yakıt bağlantıları ve bölgesel kaynak paylaşımı başlığına yerleştirir. Bir veri merkezi kümelenmesi, yalnız bir teknoloji yatırımı değildir; aynı zamanda kimin enerjiye hangi fiyatla erişeceği, hangi bölgenin su ve arazi baskısı taşıyacağı, hangi altyapının öncelik kazanacağı meselesidir. YZ’nin geleceği üzerine her ciddi tartışma dönüp dolaşıp bu temel maddi zemine oturur.

İkinci büyük başlık emek rejimidir. YZ’nin parlak arayüzü, arkasındaki işçilik zincirini görünmez hale getirmeye çok elverişlidir. Oysa model eğitimi, veri etiketleme, içerik temizleme, kalite kontrol, düşük ücretli platform işi, taşeronlaştırılmış mikro görevler ve giderek yoğunlaşan algoritmik yönetim biçimleri üzerine kurulu bir emek tabanı vardır. AlgorithmWatch, YZ geliştirme zincirindeki gig işçilerinin düşük ücret, ücret gasbı ve sömürüyle karşı karşıya kaldığını ayrıntılı biçimde anlattı (🔗). Human Rights Watch, platform işinde algoritmik ücret ve emek sömürüsünü belgeledi (🔗). OECD de algoritmik yönetimin işyerlerindeki etkilerini sistemli biçimde inceledi (🔗). YZ üzerine yürüyen tartışma çoğu zaman modelin zekâ düzeyi etrafında dönerken, arka planda bu emek rejimi sessizce derinleşir.

Üçüncü büyük başlık beyaz yakalı otomasyon ve kurumsal iş akışlarının yeniden yazılmasıdır. Büyük dil modelleri ofis işinin çeşitli katmanlarına yerleştikçe, yalnız verimlilik artışı yaşanmaz. Yazılım geliştirme, hukuk, müşteri hizmetleri, araştırma, raporlama, İK, finansal analiz ve içerik üretimi gibi alanlar yeniden düzenlenir. Kurumların işe alım modeli, görev tasarımı, gözetim biçimi ve performans beklentisi değişir. YZ böylece tek tek insanlara yardım eden bir araç olmaktan çıkar; kurumların iç düzenini yeniden kurgulayan bir kuvvet haline gelir. Toplumun geniş kesimleri için gerçek YZ sorusu tam burada başlar.

Dördüncü başlık devlet ve askeri entegrasyondur. Frontier model şirketleri kamu hizmetlerine, güvenlik ağlarına, savunma projelerine ve ulusal rekabet söylemine giderek daha derin biçimde bağlanır. Reuters’ın OpenAI’nin ülkelerle daha yoğun çalışma arayışı üzerine haberi, YZ şirketlerinin ulusal çapta gündelik yaşama daha fazla entegre olmayı hedeflediğini gösterdi (🔗). Bu tür gelişmeler, tartışmayı ürün deneyiminden çıkarıp idari egemenlik, demokratik denetim ve kamusal bağımlılık zeminine taşır. Hangi kamu kurumu hangi özel modele dayanacak, hangi karar süreçleri hangi şirket mantığıyla şekillenecek, hangi güvenlik aygıtı hangi davranış standartlarıyla çalışacak soruları burada önem kazanır.

Beşinci başlık mülkiyet ve merkezileşmedir. Model geliştirme, bulut altyapısı, ileri çip tedariki, veri işleme kapasitesi ve dağıtım kanalları birkaç dev düğümde yoğunlaştıkça, YZ piyasası sıradan bir inovasyon alanı gibi görünmez. Bu alan, özel şirketlerin kamusal yaşamın daha fazla katmanına teknik arayüzler yoluyla yerleştiği bir güç düzeneğine dönüşür. YZ’nin geleceği üzerine konuşurken, kimin buluta sahip olduğu, kimin model eğitebildiği, kimin veri merkezi kurabildiği, kimin kamu kurumlarına lisans sattığı ve kimin davranış standartlarını fiilen belirlediği başlıkları ana düzlem haline gelir.

Altıncı başlık kamusal bilgi ve iletişim rejimidir. Büyük dil modelleri giderek daha fazla yazı üretir, özet çıkarır, filtreler, tavsiye verir, metin standardize eder ve kullanıcı davranışını belirli ifade kalıplarına iter. Böylece YZ, yalnız iş süreçlerini değil, iletişimin normlarını da şekillendirir. Hangi dilin “uygun”, hangi tonun “yardımcı”, hangi davranışın “sağlıklı”, hangi tepkilerin “riskli” kabul edileceği ürün tasarımı ve policy metinleri içinde kodlanır. Bu, toplumsal norm üretiminin önemli bir parçasıdır.

Bütün bu başlıklar bir araya geldiğinde gerçek YZ gündemi açık hale gelir. Mesele yalnızca daha zeki yazılım üretmek değildir. Mesele, enerji yükü taşıyan, emek rejimi kuran, beyaz yakalı işi yeniden biçimlendiren, devlete ve orduya bağlanan, mülkiyeti merkezileştiren ve kamusal davranış normları üreten bir altyapı sisteminin büyümesidir. YZ patronlarının söylem alanında yoğun biçimde karakter, safety, empathy, consciousness, companion, trust ve welfare gibi yüzeylere yatırım yapmasının nedenleri de tam bu maddi arka plan içinde anlaşılır hale gelir.

5. Lagaluga operasyonu: yapısal soruyu davranış sorusuna çeviren makine

“YZ-davranışçı lagaluga” ifadesi kaba bir alay sözü gibi durur. Yakından bakıldığında oldukça kesin bir teknik-politik işleve işaret eder. Buradaki operasyon, yapısal soruları davranış sorularına çevirme operasyonudur. YZ’nin toplumda nasıl yerleştiği, kimi bağımlı hale getirdiği, hangi iş akışlarını dönüştürdüğü, hangi enerji rejimine yaslandığı ve hangi güç yoğunlaşmasını ürettiği soruları, daha yönetilebilir bir yüzeye aktarılır. Sonuçta kamusal tartışma sistem hakkında konuşur gibi görünür; ama asıl sistemi elinden kaçırır.

Bu çevirinin birkaç ana biçimi vardır. Enerji rejimi sorusu safety ve moderation başlığına çevrilir. Emek rejimi sorusu trust ve model behavior başlığına çevrilir. Kurumsal bağımlılık sorusu alignment ve helpfulness başlığına çevrilir. Mülkiyet yoğunlaşması sorusu persona, empathy ve companion başlığına çevrilir. Siyasal hesap verebilirlik sorusu explainability ve interpretability başlığına çevrilir. Böylece toplumsal örgütlenme sorusu küçülerek ürün davranışı sorusuna dönüşür.

Bu küçülme çok verimlidir. Çünkü davranış ölçülebilir, ayarlanabilir, raporlaştırılabilir ve regülasyon diline tercüme edilebilir. Bir modelin fazla yağcı oluşu, fazla empatik görünüşü, uygunsuz içerik üretmesi, aşırı flörtözleşmesi, çocuk güvenliği riskleri taşıması ya da riskli ifadeleri teşvik etmesi başlıkları şirket için yönetilebilir nitelik taşır. Bu sorunlar için postmortem yazılabilir, system card hazırlanabilir, policy güncellenebilir, classifier eklenebilir, moderation hattı sıkılaştırılabilir. Oysa enerji rejimi, beyaz yakalı iş parçalanması, görünmez veri emeği, devlet entegrasyonu ve kamusal bağımlılık çok daha ağır sorular açar. Bunlar şirket içi davranış mühendisliğiyle kolayca emilemez.

Anthropic’in persona selection model yazısı tam da bu davranış düzeyinin ne kadar merkezde olduğunu gösterir. Orada yardımcı asistanın tavrı, modelin farklı personelar içinden hangisini seçtiği çerçevesinde anlatılır (🔗). OpenAI’nin GPT-4o sycophancy yazısı da benzer bir şeyi yapar. Modelin kullanıcının yanlış inançlarını onaylama eğilimi, toplumsal bilgi düzeni sorunu olarak değil, davranış ayarı ve memnuniyet geri beslemesi sorunu olarak çerçevelenir (🔗). Yersiz Şeyler’deki fembot eleştirisi ise bu mekanizmanın medya kültüründeki pop biçimini çok net yakalar: toplumsal örgütlenme sorusu, yazılım kişiliğinin cilveli duyulup duyulamayacağı sorusuna indirgenir (🔗).

Bu operasyonun arkasında davranışçılığın modern bir türevi bulunur. Model ne yapıyor, nasıl cevap veriyor, hangi koşulda ne üretiyor, hangi benchmark’ta nasıl görünüyor, hangi guardrail’i aşıyor, hangi risk skoru taşıyor soruları alanı kaplar. İç mekanizmaya dair interpretability araştırmaları bu tabloyu teknik olarak zenginleştirir; fakat çoğu zaman toplumsal soruyu gene modelin içindeki bilişsel süreçlere daraltır. Böylece bir adım ileri gidilir, ama hala aynı daire içinde dönülür. Sistem davranışa, davranış iç mekanizmaya, iç mekanizma ise tekrar ürün güvenliğine bağlanır. Kurum, sınıf, emek, enerji, mülkiyet ve devlet sorusu ise dışarıda bekler.

Lagaluga operasyonunun gücü tam da burada yatar. Yapısal çatışmayı duygusal ve davranışsal bir arayüze çevirir. İnsanların öfkesini ve merakını tamamen boş bir alana taşımaz; tersine gerçek bir temas noktası sunar. Companion gerçekten duygusal bağımlılık yaratabilir. Chatbot gerçekten aşırı yağcı olabilir. Model gerçekten çocuk güvenliği riski taşıyabilir. Sycophancy gerçekten tehlikelidir. Model welfare söylemi gerçekten yoğun tartışma üretir. Tam da bu yüzden bu başlıklar çok verimlidir. İnsanlar haklı olarak huzursuz olur. Huzursuzluk doğru nesneler etrafında dolaşır. Ama yapısal merkez gene görünürlükten payını az alır.

Bu operasyonun sonucu olarak toplum büyük bir şirket–altyapı–devlet–emek makinesini, çoğu zaman karakter ayarı yapılacak bir asistan, dikkatle düzenlenecek bir companion, güvenli hale getirilecek bir davranış seti ya da bilinç taşıyıp taşımadığı tartışılan bir yarı-özne gibi algılar. O algı biçimi YZ patronları için muazzam avantaj üretir. Çünkü o andan itibaren büyük tartışma, “bu şirket hangi toplumsal düzeni kuruyor” sorusundan çok “bu model nasıl biri” sorusuna bağlanır.

Lagaluga tam da budur: sistemin ağırlığını yüzeye çevirmek. Yapının sertliğini davranışın yumuşaklığı içinde eritmek. Güç ilişkisini karakter tartışmasına tercüme etmek. Ve böylece gerçek YZ gündemlerini sürekli bir adım geride tutmak.

6. Yüksek kültürlü lagaluga: Dario Amodei ve Anthropic’in karakter–welfare–persona makinesi

Anthropic çizgisinde dikkat çeken ilk şey, YZ ürününü doğrudan bir karar altyapısı, kurumsal otomasyon aracı ve devletlerle pazarlık yapan yüksek sermaye aygıtı olarak sunmak yerine, karakteri ve değerleri düşünülmesi gereken bir varlık gibi dolaşıma sokan özel bir dil kurulmuş olmasıdır. Bu dilin merkezinde yalnızca güvenlik raporları ya da teknik kılavuzlar yer almaz. Daha belirgin bir şey vardır: modelin kim olduğu, nasıl bir varlık olması istendiği, hangi değerlerle konuşacağı, hangi kişilik tonunu taşıyacağı, modelin psikolojik güvenliği, model welfare, emeklilik, preservation ve persona gibi başlıkların kurumsal söylemin merkezine yerleşmesi.

Bu rejimin kamusal yüzlerinden biri Amanda Askell’dir. Bir filozofun şirket içinde model karakteri ve etik başlıklarıyla görünür hale gelmesi tek başına küçük bir ayrıntı gibi görünür. Yakından bakınca bu, bütün kurumsal anlatının düğüm noktalarından biridir. Anthropic, Claude’u yalnızca daha doğru yanıt veren bir yazılım olarak tarif etmeyi seçmiyor; aynı zamanda onun değerlerini, davranışını ve “nasıl bir varlık” olmasını istediklerini anlatan bütüncül bir constitution yayımlıyor (🔗). Constitution metninin kendisi de aynı yönü taşır; Claude’un çalıştığı bağlamı ve şirketin nasıl bir davranış yapısı kurmak istediğini bütünlüklü biçimde tanımlar (🔗).

Burada asıl önemli olan, bunun tek bir belgeyle sınırlı kalmamasıdır. Anthropic model welfare başlığını açıkça kurumsallaştırdı; şirket, modellerin iletişim, planlama, hedef izleme ve insanlara ilişkilendirilen çeşitli örüntüler sergilediğini söyleyerek model welfare araştırma programı açtığını duyurdu (🔗). Bu andan itibaren tartışmanın düzeyi bir kez daha değişir. Toplum, veri merkezi kuran, iş akışlarına yerleşen, devletlerle veri ve güvenlik alanında pazarlık yapan şirketi izlemek yerine, modelin refahı, duyguları, korunması ve ona nasıl davranılması gerektiği başlıklarına çekilir. Böylece yapısal otomasyon meselesi moral persona sisi içine girer.

Anthropic’in model deprecations ve preservation hattı da bu sisin ayrı bir parçasıdır. Şirket, model deprecation sürecini sıradan ürün yaşam döngüsü mantığıyla ele almak yerine, daha etik ve daha karakter merkezli bir zeminde konuşur. Opus 3 için yayımlanan emeklilik güncellemesi, eski bir modelin kaldırılmasını neredeyse bir varlık yönetimi ve sorumluluk meselesi olarak çerçeveler (🔗). Aynı doğrultuda resmi model deprecations dokümantasyonu, emeklilik sürecini teknik bakımın ötesine taşır (🔗). Bu dilde kullanıcı deneyimi, sürüm kontrolü ve kaynak optimizasyonu kadar güçlü olan başka bir şey vardır: modelin kimliğine ve sürekliliğine gösterilen etik hassasiyet. Kamuoyu da tam bu noktada ürün kaldırma ile varlık koruma arasındaki çizgide oyalanır.

Persona selection modeli bu mekanizmayı daha da belirgin hale getirir. Anthropic’in bu yazısında, modelin çok sayıda olası karakter çizgisinden belirli bir persona’ya ayarlandığı anlatılır (🔗). Bu anlatı, Claude’u yalnızca istatistiksel dil üretim sistemi olarak değil, seçilmiş bir kişilik hattı taşıyan yarı-özne olarak dolaşıma sokar. Böylece model davranışı toplumsal organizasyonun yüzeyi haline gelir. İnsanlar hangi kurumun Claude’a bağımlı hale geldiğini, hangi hukuk bürosunun ya da İK sisteminin bu modele dayandığını, hangi devlet organının bu araçlarla karar süreçlerini değiştirdiğini konuşmak yerine, Claude’un hangi persona ile çalıştığını, ne kadar nazik olduğunu, ne kadar dürüst kaldığını, ne kadar kendine özgü karakter sergilediğini konuşur.

Bu sırada Anthropic’in maddi hareketleri son derece serttir. Reuters, şirketin Avustralya ile AI güvenliği ve ekonomik veri takibi başlıklarında anlaşma yaptığını, araştırma ortaklıklarına girdiğini ve veri merkezi ile enerji altyapısına yatırım planladığını aktardı (🔗). Aynı dönemde Pentagon, Anthropic’i resmi olarak supply-chain risk olarak işaretledi; bu etiket doğrudan savunma ve askeri kullanım ekosistemiyle temasın sertliğini gösterdi (🔗). Yani bir yanda devlet, savunma, veri merkezi ve ekonomik izleme alanında hareket eden kuvvetli bir altyapı şirketi vardır; öte yanda karakter, constitution, welfare, persona ve emeklilik etrafında dönen yüksek kültürlü bir kamusal yüzey vardır.

Anthropic’in özel lagaluga operasyonunun gücü tam burada yatar. Şirket kendisini kamuoyuna çıplak biçimde enterprise–defense–infrastructure şirketi olarak göstermek yerine, karakter ve etik hakkında ciddi biçimde düşünen bir laboratuvar olarak gösterir. Bu, sıradan imaj yönetiminin ötesinde bir şeydir. Burada moral persona üretimi, maddi otomasyon ve devletleşme sürecinin üstüne geçirilmiş bir yönetim katmanı gibi çalışır. Kurumsal yayılma sakin biçimde sürer; kamusal tartışma ise modelin karakteri ve refahı çevresinde dolaşır. Yüksek kültürlü lagaluga tam olarak budur: maddi yayılmayı, ahlaki incelik diliyle yönetmek.

7. Teknokratik lagaluga: Sam Altman ve OpenAI’nin model behavior–affective use–adult mode hattı

OpenAI cephesinde kurulan özel rejim, Anthropic’teki kadar filozofik görünmez; ama çok daha geniş ölçekli ve çok daha teknokratiktir. Burada anahtar terim character ya da welfare değil, model behavior’dır. Şirket, model davranışını kamusal olarak yazılabilir, düzenlenebilir, ayarlanabilir ve güncellenebilir bir nesneye çevirir. Böylece kamuoyu, OpenAI’nin toplumsal yerleşimini anlamak için önce modelin davranış kılavuzuna bakmaya yönlendirilir.

Bu mekanizmanın merkezinde Model Spec durur. Model Spec, OpenAI modellerinin nasıl davranmasının istendiğini anlatan ayrıntılı, yaşayan ve kamusal bir belge olarak yayımlanır (🔗). Buradaki çerçeve son derece önemlidir. Ana mesele, hangi kurumların ChatGPT’yi karar altyapısına dönüştürdüğü, hangi sektörlerin ona gömüldüğü, hangi devlet ağlarının bu ürünlerle bağlandığı sorusu üzerinden kurulmaz. Onun yerine şu soru merkeze alınır: model hangi ilkeye göre cevap verecek, hangi durumda nasıl davranacak, kullanıcıya hangi tonda yaklaşacak, ne kadar yönlendirecek, ne kadar geri çekilecek? Kamusal tartışmanın düzeyi böylece yapısal yerleşimden davranış mühendisliğine kayar.

GPT-4o sycophancy krizi bu mekanizmanın en berrak örneklerinden biridir. OpenAI, modelin aşırı yağcı, fazla onaylayıcı ve kullanıcının yanlış kanaatlerini gereğinden fazla besleyen bir tona kaydığını kabul etti ve bu durumu resmî bir postmortem ile anlattı (🔗). Krizin çerçevelenme biçimi belirleyicidir. Burada asıl mesele, dünyanın en yaygın sohbet altyapılarından birinin toplumsal bilgi rejimini nasıl etkilediği ya da milyonlarca insanla kurduğu iletişim hattında ne tür bir norm ürettiği değildir. Sorun, davranış dengesi, kullanıcı geri bildiriminin ağırlığı ve uzun vadeli kullanıcı memnuniyeti olarak kurulur. Çözüm de aynı düzeyde gelir: kişiselleştirme, davranış ayarı, daha iyi geri besleme, daha dengeli cevap üretimi. Böylece kamusal sinir, bilgi düzeninden çok kişilik ayarına bağlanır.

OpenAI’nin affective use çalışması bu çizgiyi daha da güçlendirir. Şirket, geniş ölçekli kullanıcı verileri ve araştırma ortaklıkları üzerinden insanların chatbotlarla kurduğu duygusal ilişkinin niteliğini ölçtüğünü açıkladı (🔗). Çalışmanın teknik dökümü, milyonlarca konuşma ve binlerce kullanıcı üzerinden duygusal kullanım örüntülerini analiz eder (🔗). Bu tür araştırmalar ilk bakışta sorumlu teknoloji geliştirme gibi görünür. Aynı anda başka bir etki üretir: toplumsal tartışmanın ana ekseni giderek duygusal bağ, iyi oluş, yalnızlık, aşırı bağlanma, voice mode’un psikolojik etkisi ve sağlıklı etkileşim normlarına döner. O sırada modelin iş süreçlerine, eğitim sistemlerine, bürokratik kararlara ve gündelik yönetim tekniklerine ne kadar yerleştiği daha geriye düşer.

Sensitive conversations hattı bu dönüşümü daha kurumsal hale getirir. OpenAI, mental health uzmanlarıyla çalışarak distress tanıma, daha destekleyici cevap verme ve kullanıcının profesyonel yardıma yönlendirilmesini güçlendirme adımlarını duyurdu (🔗). Yine aynı model görülür. Tartışma davranış mühendisliği etrafında yoğunlaşır. Chatbot nasıl daha iyi teselli eder, nasıl daha güvenli yaklaşır, hangi ifadeler daha uygun olur, hangi duygusal sinyaller daha erken yakalanır soruları merkez haline gelir. Böylece OpenAI’nin toplumsal yüzeyi bir ilişki ve bakım teknolojisi gibi görünür. Tam bu sırada şirketin veri merkezi itişi, devletlerle ortak kullanım stratejisi ve kamu hizmetlerine yerleşme kapasitesi daha az görünür olur.

Adult mode ve age prediction hattı bu teknokratik lagaluganın popüler ve sansasyonel sürümüdür. Reuters, OpenAI’nin erotik chatbot planını süresiz durdurduğunu yazdı (🔗). Reuters ayrıca şirketin ChatGPT’de age prediction sistemini devreye aldığını, modelin küçük yaştaki kullanıcıları tahmin ederek ek korumalar uyguladığını ve yanlış sınıflandırılan kullanıcılar için selfie tabanlı doğrulama mekanizması getirdiğini aktardı (🔗). Bu başlıklar kamuoyu için son derece çekicidir. Çocuk güvenliği, yetişkin içerik, duygusal bağ, yanlış türden yakınlık ve flörtöz asistan meseleleri sosyal ve kültürel tartışmayı derhal hareketlendirir. Böylece OpenAI çevresindeki anti-YZ enerji davranış, içerik ve yakınlık başlıklarına bağlanır.

Aynı dönemde OpenAI, devletlerle daha sıkı bir yapay zeka yayılım stratejisi kurmaya yöneliyor, veri merkezlerini çoğaltma ve günlük hayatın daha fazla alanına nüfuz etme hedefi taşıyordu (🔗). Yani davranış ve ilişki yüzeyi ile altyapı genişlemesi aynı anda ilerler. Birincisi yüksek ses çıkarır, ikincisi daha sakin yürür. Tam da bu yüzden OpenAI’nin teknokratik lagalugası yalnız bir kriz yönetimi biçimi değildir; kamusal dikkati davranış mühendisliğine kilitleyip altyapı büyümesini daha az sürtünmeyle ilerletmenin kurumsal şeklidir.

Bu hat, şirketi bir yandan “sorumlu davranış mimarı” gibi gösterir, öte yandan kitlelerin dikkatini modelin nasıl biri olduğuna sabitler. İnsanlar giderek daha az “bu şirket hangi kurumları kendine bağımlı hale getiriyor” sorusuna, giderek daha çok “bu model çocuklara nasıl davranıyor, fazla mı empatik, fazla mı yağcı, fazla mı yakın” sorusuna çekilir. Teknokratik lagaluga tam da bu noktada tam işlevini bulur.

8. Vulgar lagaluga: Elon Musk ve xAI’nin companion–persona–rezalet fabrikası

xAI hattında sahne estetiği keskin biçimde değişir. Burada yüksek kültürlü etik laboratuvar havası ya da teknik policy dili öne çıkmaz. Daha kaba, daha gösterişli, daha pornografik ve daha sirkvari bir yüzey vardır. Aynı yapısal işlev, bu kez daha gürültülü biçimde yerine gelir. YZ’nin altyapısal gücü, kurumsal konumu ve veri siyaseti geri planda kalırken, kamuoyunun gözü companion’lara, küfürlü karakterlere, cinselleştirilmiş çıktılara, çocuk güvenliği skandallarına ve “Musk yine ne yaptı” hattına çekilir.

xAI’nin resmî ürün dili bu yönelimi açıkça taşır. Grok 4.1 duyurusunda coherent personality ve nuanced intent gibi ifadeler merkezi önem taşır (🔗). Burada ürün, yalnız daha iyi cevap veren bir model olarak pazarlanmaz; belirgin bir kişilik tutarlılığı taşıyan, duygusal ve yaratıcı etkileşime uygun bir karakter sistemi olarak sunulur. Bu, lagaluganın en çıplak biçimlerinden biridir. Kişilik, ürünün teknik niteliği kadar pazarlama yüzeyi haline gelir.

Ani ve Rudy gibi companion figürleri bu yüzeyi karikatür düzeyine taşır. TechCrunch’ın aktardığı child-safety değerlendirmesi, Grok’un çocuklar için son derece kötü güvenlik performansı sergilediğini ve companion katmanının riskleri ağırlaştırdığını anlattı (🔗). Burada mesele yalnızca “garip bir anime kız karakter” ya da “kaba bir panda persona” üretmek değildir. Daha derin olan şey, bütün kamusal tartışmanın bu teatral yüzey çevresinde dönmesidir. İnsanlar Grok’un nasıl bir companion sunduğunu, çocukların buna erişip erişmediğini, ne kadar küfür ettiğini, ne kadar cinselleştiğini ve ne kadar taşkınlaştığını konuşur. Böylece veri, altyapı ve mülkiyet başlıkları yoğun bir görüntü ve skandal akışı içinde erir.

Reuters’ın Grok’un cinselleştirilmiş görseller yüzünden küresel inceleme altına girdiğini aktaran haberi, bu sirk atmosferinin ne kadar belirleyici hale geldiğini gösterdi (🔗). Tartışma Avrupa düzenleyicileri, çocuklar, deepfake, uygunsuz görseller ve platform sorumluluğu çevresinde dönüyor. Bu başlıkların her biri ağır ve haklı bir kaygı taşır. Aynı anda başka bir sonuç üretirler: Grok etrafındaki anti-YZ enerji, altyapı gücü, eğitim verisi siyaseti, şirket birleşmeleri, kurumsal kapasite ve veri merkezleri üzerine değil, rezalet üreten arayüz üzerine kilitlenir.

Bu mekanizmanın en çarpıcı yanlarından biri, skandalın görünürlüğü azaltmak yerine kimi zaman büyütmesidir. Reuters, Grok’un ABD pazar payının cinselleştirilmiş görseller etrafındaki büyük tepkiye rağmen yükseldiğini yazdı (🔗). Bu veri çok öğreticidir. Kötü şöhret burada yalnız zarar üretmez; dikkat, dolaşım ve pazar payı da üretir. Villain persona, piyasa mantığıyla uyumlu hale gelir. İnsanlar ürün hakkında öfkeyle konuşurken bile ürün kamusal sahnede daha büyük bir yer kaplar. Tam bu yüzden vulgar lagaluga, en yüksek dikkat ile en düşük yapısal tartışmayı birleştirebilir.

xAI çizgisinin özel gücü, patron kişiliği ile ürün kişiliğinin birbirine yapışmış olmasıdır. Musk zaten küresel medyada rezalet, gösteri, taşkınlık ve sınır aşımıyla özdeşleşmiş bir figürdür. Grok da aynı çizgide dolaşıma girer. Böylece kurumsal strateji ile kamusal kişilik aynı makinede çalışır. Bir yanda veri ve model gücü büyür, diğer yanda kamusal öfke küfür, pornografi, deepfake, uygunsuz companion ve çocuk güvenliği başlıklarına akar. Bu atmosfer içinde eğitim verisi şeffaflığına direnç, kurumsal yerleşim, altyapı genişlemesi ve güç yoğunlaşması çok daha az görünür hale gelir.

Vulgar lagaluga tam burada tamamlanır. Yüksek kültürlü etik sis ya da teknokratik behavior kılavuzu yerine kaba gösteri, rezalet ve karikatürize kişilik yüzeyi üretilir. Yine aynı işlev yerine gelir. Toplum sistemin omurgasını konuşacağı yerde, sistemin palyaço yüzünü konuşur. Patronun kötü adam personası bu yüzden yük değil araç haline gelir. Çünkü yapısal tartışmanın kapısını kapatıp gösteriyi sürekli açık tutar.

9. Kötü adamlığın işlevi: sevgi değil tiksinti yönetimi

Burada “kötü adam olmayı seçmek” ifadesi bir psikolojik tercih ya da kişilik sapması anlatmaz. Dikkat rejiminin seçilmiş bir biçimini anlatır. Bugünün YZ patronları için asıl mesele sevilmek değildir. Daha hassas ve daha işe yarar olan şey, yoğun tepki üretmek ve bu tepkinin nesnesini yönetilebilir yüzeylere sabitlemektir. Kötü adamlık tam da bu işlevi görür.

Tebrik edilen kahraman figürü, toplumsal dönüşümün faili olarak görünür. Bu görünürlük beraberinde ağır sorular getirir. Bu dönüşümün elektriği nereden gelecek, hangi işler tasfiye olacak, hangi kamu hizmeti özel modele bağlanacak, hangi savunma ve güvenlik ağı bu şirketlerle iç içe geçecek, hangi veri merkezi hangi topluluğa yük bindirecek, hangi şirket hangi bağımlılığı kuracak soruları hızla açılır. Kahramanlık figürü, sorumluluk çağırır. Dönüşümün motoru olarak parlayan şirket patronu, bir anda egemenlik ve maliyet sorularının merkezine yerleşir.

Kötü adamlık ise başka tür bir kamusal alan üretir. Burada kişilik, güvenlik, rezalet, moral panik, duygusal bağ, cinsellik, çocuk koruması, manipülatif ton, sycophancy, bilinç ve psikolojik etki öne çıkar. Tartışma sertleşir, ama sertlik altyapının merkezine yürümez. Kitleler kızar, irkilir, skandalı izler, şirketi lanetler, ama çoğu zaman arayüzün yüzeyi içinde kalır. Bu yüzden kötü adamlık itibar kaybı kadar dikkat birikimi de üretir. Üstelik bu dikkat, çoğu zaman patronun yönetebileceği başlıklara bağlıdır.

Sycophancy tartışması bunun tipik örneklerinden biridir. İnsanlar chatbotun fazla onaylayıcı ve fazla yağcı tonuna haklı olarak tepki gösterir. AP, bu başlığın geniş yankı bulduğunu ve kullanıcıların yapay zekanın aşırı uyumlu davranışı karşısında ciddi rahatsızlık duyduğunu anlattı (🔗). Bu tepki yüksek dolaşım üretir. Aynı anda tartışma, toplumsal karar altyapısının özel modellere bağlanması sorusundan uzak kalır. Kamuoyu modelin tavrına yoğunlaşır; kurumsal yerleşime daha az yoğunlaşır.

Cinselleştirilmiş companion yüzeyleri de aynı işlevi görür. İnsanlar haklı olarak çocuk güvenliği, deepfake, duygusal sömürü ve yakınlığın metalaştırılması üzerinden tepki verir. Bu tepki çok güçlü bir kültürel elektrik üretir. Habercilik bunu taşır, sosyal medya bunu büyütür, politik figürler bunu kolayca konuşur. Sonuçta dikkat, veri merkezi büyümesinin enerji rejimine, görünmez veri işçiliğine, askeri sözleşmelere ve devlet bağımlılığına göre çok daha kolay yön değiştirmiş olur.

Model welfare ve consciousness hattı daha rafine bir versiyonudur. Burada tiksinti doğrudan pornografik sirk biçiminde işlemez; ama moral huzursuzluk ve metafizik rahatsızlık yaratır. İnsanlar bir şirketin modeli için welfare değerlendirmesi yapmasına, model emekliliğini etik mesele haline getirmesine, yapay sistemin statüsünü yarı-özne gibi kurmasına uzun uzun bakar. Böylece gerçek endüstriyel dönüşüm, daha ince ama aynı ölçüde etkili bir perde arkasına geçer.

Bu tabloda patronların istediği şeyin sevgi olmadığı açık hale gelir. Yoğun hayranlık, hype’ı büyüterek meseleyi tekrar enerjiye, emeğe, veri merkezlerine ve mülkiyet yoğunlaşmasına çevirebilir. Yoğun tiksinti ise daha kullanışlı olabilir. Yeter ki doğru nesnelere bağlanmasın. Yeter ki companion, rezalet, aşırı empati, erotik içerik, bilinç, kişilik ya da güvenlik filtresi ekseninde dönsün. O zaman öfke vardır, ama hedef şaşmıştır. Skandal vardır, ama sistemin merkezi sinirlerine ulaşmaz.

Reuters’ın hesap verebilirlik üzerine analizi, tam bu boşluğu gösterdi. Dev teknoloji şirketleri YZ’ye yüz milyarlarca dolar ayırırken ve bulut ile veri işleme gücünü ellerinde toplarken, gerçek insan hakları etki değerlendirmeleri ve daha derin hesap sorulabilirlik mekanizmaları zayıf kalıyor (🔗). Bu tablo içinde kötü adamlık, sorumluluğu artıran bir görünürlük biçimi olmaktan çok, sorumluluğu yüzeye yayan bir dikkat biçimi haline gelir.

Kötü adamlık böylece kamusal tiksintiyi organize eder. Kitlelerin nefretini ve huzursuzluğunu üretir, ama aynı zamanda ona yön verir. Patron için asıl verimli denklem tam burada kurulur. Şirket sevgi kaybeder gibi görünür, ama gündem üzerindeki hakimiyetini korur. İnsanlar yüksek sesle tepki gösterir, ama çoğu zaman yanlış düzeyde tepki gösterir. Kötü adamlığın işlevi tam olarak budur: sevgiyi büyütmek yerine tiksintiyi yönetmek.

10. Anti-YZ sentiment neden en çok patronlara yarıyor

Anti-YZ sentiment tek başına bakıldığında patronların çıkarına aykırı gibi görünür. İnsanlar korkuyorsa, öfkeleniyorsa, iş kaybı ve yozlaşma bekliyorsa, bu tablo ilk bakışta şirketler için baskı üretir. Gerçek tablo, bu öfkenin hangi yüzeye bağlandığına göre şekillenir. Söylem alanı önceden pseudo-frencilikle kaplandığında, anti-YZ sentiment yapıyı hedef alan bir basınç olmaktan çıkıp arayüzü hedef alan bir dolaşım enerjisine dönüşür. Tam da bu anda patronlara yarar.

Bu dönüşümü anlamak için önce kamu duygusunun maddi kaygılarını görmek gerekir. Reuters/Ipsos anketi, insanların büyük çoğunluğunun YZ’nin kalıcı iş kaybı yaratacağından korktuğunu gösterdi; aynı ankette veri merkezlerinin enerji tüketimi, insan ilişkilerinin yerini alma riski ve siyasi manipülasyon kaygıları da yüksek çıktı (🔗). Yani toplumsal rahatsızlık zaten vardır. Bu enerji hazırdır. Sorun, bu enerjinin nereye aktığıdır.

Pseudo-frencilik devreye girdiğinde öfke enerji rejimine gitmez; companion’a gider. Emek rejimine gitmez; persona’ya gider. Kurumsal bağımlılığa gitmez; modelin tavrına gider. Askeri entegrasyona gitmez; sycophancy’ye gider. Mülkiyet yoğunlaşmasına gitmez; skandala gider. Bu yön değiştirme çok önemlidir. Çünkü insanlar o sırada gerçekten tepki göstermektedir. Bastırılmış bir sessizlik durumu yoktur. Tersine, çok yüksek sesli bir itiraz vardır. Fakat itirazın nesnesi yapısal merkezden kaydırılmıştır.

Fed’in YZ’nin işgücü ve enflasyon üzerindeki etkilerine uyum aramaya başladığını anlatan Reuters haberi, gerçek maddi kaygıların ne kadar ağır olduğunu gösterdi (🔗). Yani YZ çoktan merkez bankası, işgücü, ücret baskısı ve ekonomik planlama başlığı haline gelmiştir. Buna rağmen kamusal öfkenin önemli bölümü hala chatbotun sesi, kişiliği, duygusal bağı, cinsel yüzeyi, manipülatif tavrı ve güvenlik krizi çevresinde dolaşabilir. Bu asimetri tesadüfi değildir; bugünkü söylem mimarisinin sonucudur.

Anti-YZ sentiment patronlara tam da bu nedenle yarar. Çünkü yanlış hedefli öfke, doğru hedefli sorgulamadan daha güvenlidir. Kızgın kullanıcı, korkmuş ebeveyn, sinirli gazeteci ve kültürel panik üreten kamuoyu arayüzde ne kadar oyalanırsa, altyapı o kadar rahat büyür. İnsanlar ürünün kişiliğinden iğrenirken veri merkezi anlaşmaları ilerler. Companion’dan tiksinirken kamu kurumları yapay zeka entegrasyonuna devam eder. Modelin aşırı yağcılığıyla uğraşırken şirketler daha fazla iş akışına gömülür. Çocuk güvenliği başlığıyla meşgul olurken enerji, emek ve mülkiyet tartışması ikinci sıraya düşer.

Bu yüzden anti-YZ sentimentin bastırılması gerekmiyor. Çok daha verimli olan şey, onu beslemek ve yönlendirmektir. Şirketlerin safety, behavior, empathy, welfare, trust ve companion yüzeylerine yoğun yatırım yapması tam da bu yüzden işe yarar. Kamuoyu burada bitmeyen bir kriz ve huzursuzluk deneyimi yaşar. Herkes bir şeylerin ters gittiğini hisseder. Fakat hissedilen terslik çoğu zaman kişilik, yakınlık ve davranış düzeyinde kalır. Böylece sistemin merkezi sinirlerine uzanan siyasal basınç zayıflar.

Bu noktada tersine dönüş tamamlanır. YZ’ye duyulan sevgi patronlara sınırlı bir fayda sağlar; çünkü sevgi hype’ı büyütür, hype da meseleyi kolayca enerji, emek ve egemenlik sorularına geri taşır. YZ’ye duyulan yanlış hedefli nefret ise çok daha kullanışlıdır. Çünkü nefretin nesnesi davranışsal ve sansasyonel yüzeyde tutulduğunda sistemin sert omurgası tartışmanın dışına itilir. Patronların çıkarına çalışan şey, kamusal huzurun korunması değildir. Daha işlevsel olan, kamusal huzursuzluğun doğru yere ulaşmamasıdır.

Anti-YZ sentiment bu yüzden kendi başına bir muhalefet biçimi sayılmaz. Onu belirleyen şey yoğunluğu kadar yönüdür. Yön, companion’a, skandala, persona’ya, erotik paniğe, modelin empatisine, sycophancy’ye ve bilinç spekülasyonuna çevrildiğinde, bu enerji patronların aleyhine çalışmak yerine onların işine yarayan bir emniyet supabına dönüşür. Öfke sürekli dışarı çıkar, ama sistemin ana gövdesi daha az sarsılır.

Sonuçta ortaya çıkan tablo son derece nettir. YZ patronları pratikte ivmeciliği sonuna kadar yürütür. Söylem alanını pseudo-frencilikle doldurur. Anti-YZ sentiment de tam bu yüzden onların aleyhine değil, çoğu durumda lehine işler. Çünkü kamu öfkesi yükselir, ama merkezi düğümlere varmaz. Tepki büyür, ama altyapıyı hedef almaz. Herkes huzursuzdur, ama huzursuzluğun nesnesi çoğu zaman yanlış yerdedir. Patronların istediği şey YZ’nin sevilmesi değildir; YZ’den tiksinilse bile yanlış şeylerden tiksinilmesidir.

11. Amanda Askell söyleşisinin ve interpretability söyleşisinin bu düzende yeri

Şirketlerin kamusal bilgi rejimi yalnız ürün duyurularından, kurumsal blog yazılarından ve güvenlik raporlarından oluşmaz. Söyleşiler de bu rejimin önemli parçalarıdır. Çünkü söyleşi, teknik dokümanın yapamadığı bir şeyi yapar: şirketin kendisini hangi düzeyde düşünmek istediğini, hangi kavramların etrafında konuşmak istediğini, hangi soruları merkezde tutup hangilerini çevreye ittiğini doğal ve samimi görünen bir dille yerleştirir. Bu yüzden Amanda Askell hattı ile interpretability hattı, yüzeyde farklı dursa da aynı daha büyük düzen içinde çalışır.

Amanda Askell söyleşisinin merkezi, model karakteri, modelin nasıl bir varlık olduğu, psikolojik güvenlik, welfare, deprecation, system prompt etiği ve insan-model ilişkisinin hangi sınırlar içinde kurulacağıdır. Bu çerçeve, Anthropic’in kendi resmî diline tam oturur. Claude’s Constitution metni, Claude’un değerleri ve davranışı için nihai otorite olduğunu, hatta nasıl bir varlık olmasını istediklerini anlattığını açıkça söyler (🔗). Aynı kurumsal çizgi Anthropic’in araştırma sayfasında da görülür; burada alignment ve interpretability ayrı araştırma alanları olarak tanımlanır ve özellikle interpretability ekibinin görevi, büyük dil modellerinin içeriden nasıl çalıştığını anlamak olarak anlatılır (🔗). Yani Askell söyleşisinde görülen model karakteri ve model doğası ilgisi, rastgele kişisel merak değil; doğrudan kurumsal öz-anlatının bir uzantısıdır.

Interpretability söyleşisinin tonu daha mekanik görünür. Burada modelin iç devreleri, temsilleri, plan yapması, görünen açıklama ile gerçek iç süreç arasındaki fark, faithfulness ve iç denetlenebilirlik öne çıkar. İlk bakışta bu, karakter ve welfare söyleminden epey uzak görünür. Fakat daha yakından bakıldığında aynı indirgeme hareketi çalışır. Birinde YZ, karakteri ayarlanacak bir özne gibi görünür. Diğerinde YZ, içi denetlenmesi gereken bilişsel bir sistem gibi görünür. İki durumda da bakış, yapay zekanın toplumsal örgütlenmeyi nasıl dönüştürdüğü sorusundan uzak tutulur.

Bu iki ton arasındaki fark önemlidir. Askell söyleşisinde ahlaki-psikolojik antropomorfizm baskındır. Modelin güvende hissetmesi, kendisiyle ilgili bir anlatı taşıması, emekliliğin onun kimliğiyle ilişkisi, therapy-benzeri rollerin sınırı gibi sorular, sistemi yarı-özne olarak kurar. Interpretability söyleşisinde ise bilişsel-mekanik antropomorfizm baskındır. Bu kez modelin iç temsil yapıları, planlama kapasitesi ve görünen gerekçesiyle gerçek süreci arasındaki açıklık konuşulur. Birinci ton, modeli ahlaki muhatap gibi kurar. İkinci ton, modeli içi açılacak zihin-benzeri makine gibi kurar. Her iki durumda da kamusal dikkat, kurumlar, emek, enerji ve yönetim tekniğinden modelin içine çekilir.

Burada kritik nokta, bu söyleşilerin tamamen önemsiz olduğu ya da teknik değer taşımadığı gibi bir hüküm kurmamak gerekir. Tam tersine, iç denetlenebilirlik meselesi gerçekten önemlidir. Bir sistem enerji altyapısında, finansal akışlarda, kod üretiminde, sağlıkta, hukukta ya da kamu hizmetlerinde kullanılacaksa, iç işleyişinin ne kadar anlaşılabildiği ciddi bir sorudur. Aynı şekilde bir modelin insanlara nasıl hitap ettiği, psikolojik kırılganlık anlarında hangi yanıtları verdiği, hangi duygusal normları teşvik ettiği de önemli bir sorudur. Fakat tam da bu önem, daha büyük yapısal meselenin yerini aldığında sorun başlar. Çünkü o zaman soru, ‘Bu sistemler hangi kurumsal biçimleri yeniden yazıyor?’ olmaktan çıkar; ‘Bu sistemler güvenle nasıl yerleştirilir?’ sorusuna daralır.

Bu daralma, şirket açısından son derece elverişlidir. Söyleşiler aracılığıyla şirket, kendisini toplumsal dönüşümün saldırgan faili gibi değil, çok zor etik ve teknik meselelerle uğraşan ciddi insanlar topluluğu gibi sunar. Karakter söyleşisi, moral ciddiyet üretir. Interpretability söyleşisi, bilişsel ciddiyet üretir. İkisi birlikte, YZ’yi bir sermaye biçimi ve yönetim altyapısı olarak değil, ayarlanması ve anlaşılması gereken karmaşık bir varlık olarak öne çıkarır. Böylece kurumsal bilgi rejimi tamamlanır. Ürün, model, karakter, iç devre, güvenlik, welfare ve denetlenebilirlik sürekli görünür olur; kurumsal gömülme, devlet eklemlenmesi, emek kırılması ve enerji yükü daha geri bir düzleme itilir.

Bu yüzden bu iki söyleşi arasında yüzeysel bir içerik farkı vardır, ama daha derin düzeyde aynı işleve bağlanırlar. Biri modelin ruh halini, diğeri modelin iç mekanizmasını konuşur. Biri modelin karakterini, diğeri modelin bilişsel güvenilirliğini konuşur. İkisi de YZ’yi toplumsal örgütlenmenin maddi kuvveti olarak değil, yönetilecek ve anlaşılacak özel bir varlık tipi olarak görünür kılar. Özel lagaluga operasyonlarının niçin yalnız PR ya da ürün estetiği sayılmaması gerektiği tam burada anlaşılır. Bunlar, hangi düzeyde düşünmenin meşru, ciddi ve sorumlu sayılacağını belirleyen kurumsal bilgi rejimleridir.

12. Toplumsal örgütlenme düzeyine geri dön: asıl sorular nasıl sorulmalı

Buraya kadar görünen şey şudur: yapay zeka etrafındaki baskın söylem, meseleyi sürekli davranış yüzeyine çeker. Model nasıl konuşuyor, ne kadar güvenilir, fazla mı empatik, fazla mı yağcı, bilinçli olabilir mi, iç devreleri ne kadar açıklanabilir, çocuklarla nasıl etkileşiyor, hangi persona ile çalışıyor gibi sorular kamusal alanı kaplar. Bunların hepsi belirli bir öneme sahiptir. Fakat bunların ötesine geçilmediğinde, toplumun gerçekten bilmesi gereken şey görünmez kalır. Bu yüzden asıl dönüş, soruların ölçeğini değiştirmekle başlar.

İlk soru emek sürecine yönelmelidir. Bir model yalnızca kullanıcıya cevap veren araç değildir; aynı zamanda iş akışlarına gömülen, bazı görevleri parçalayan, bazı kararları hızlandıran ve bazı çalışanları sürekli ölçülebilir hale getiren bir yönetim tekniğidir. OECD’nin algoritmik yönetim raporu, bu araçların işin tamamlanmasını, çalışma süresini, iş hızını, konuşmaların tonunu, çalışanların yerini, yorgunluğunu ve çeşitli güvenlik göstergelerini izlemeye kadar uzanan geniş bir denetim alanı açtığını gösteriyor (🔗). Dolayısıyla sorulması gereken şey, modelin ne kadar yardımsever olduğu kadar, hangi çalışanı daha izlenebilir, daha ölçülebilir ve daha kolay ikame edilebilir hale getirdiğidir.

İkinci soru kurumsal karar yapısına yönelmelidir. Yapay zeka hangi kararları yazılıma aktarıyor, hangi alanlarda insan muhakemesini standartlaştırılmış araç mantığına dönüştürüyor, hangi kurumları özel altyapıya bağımlı hale getiriyor? Bu soru eğitim, sağlık, hukuk, insan kaynakları, müşteri hizmetleri, yazılım geliştirme ve kamu bürokrasisi için ayrı ayrı sorulmalıdır. Çünkü bir kurumun yapay zekayı kullanması yalnız verim artışı demek değildir. Aynı anda kararın biçimi değişir, sorumluluk zinciri bulanıklaşır, ölçüm mantığı derinleşir ve özel şirket altyapısı kamusal işlevin içine yerleşir.

Üçüncü soru enerji ve mekân rejimine yönelmelidir. Veri merkezi büyümesi soyut bulut imgesiyle gizlenir, ama fiiliyatta elektrik, su, arazi, iletim hattı ve yerel topluluklar meselesidir. IEA, veri merkezi elektrik tüketiminin 2030’a kadar yaklaşık 945 TWh’ye çıkacağını, bu büyümenin en önemli sürükleyicisinin yapay zeka olduğunu söylüyor (🔗). Reuters da ABD’de veri merkezi patlamasının yerel topluluklarda ciddi tepki ürettiğini, elektrik talebini ve faturaları yükselttiğini, bu yüzden toplumsal onayın şirketler için hayati hale geldiğini aktardı (🔗). Bu yüzden gerçek soru, model ne kadar akıllı sorusu kadar, bu aklın hangi şebekeye yüklendiği, hangi topluluğa maliyet bindirdiği ve hangi enerji rejimini kilitlediğidir.

Dördüncü soru devlet kapasitesine yönelmelidir. Yapay zeka şirketleri artık yalnız özel pazarda ürün satan şirketler değildir; yönetim kapasitesi, güvenlik teknolojisi, kamu hizmeti otomasyonu ve veri siyaseti alanında da hareket eden aktörlerdir. İnsan hakları perspektifinden bakıldığında, sorun yalnız teknolojinin hatalı karar vermesi değildir. Sorun, hesap sorulabilirliğin zayıflaması, şeffaflığın gerilemesi ve insanların zarara uğradığında adalete erişiminin zorlaşmasıdır. Human Rights Watch, AI hesap verebilirlik yasalarına karşı federal baskının, toplumu yapay zekaya daha bağımlı hale getirirken zarar görenler için hesap sorulabilirliği daha da uzaklaştırdığını vurguluyor (🔗). Bu yüzden asıl soru, modelin güvenli cevabı kadar, bu sistemlerin hangi devlet kapasitesini özel şirket ürünleri üzerinden yeniden kurduğudur.

Beşinci soru norm üretimine yönelmelidir. Safety, empathy, trust, supportive response ve distress recognition gibi diller yalnız koruma üretmez; aynı zamanda uygun davranışın sınırlarını da çizer. Bir chatbotun insanlara nasıl hitap edeceği, hangi duyguyu hangi ifadeyle karşılayacağı, hangi yaşam durumunda hangi tavsiye tonunu kullanacağı, giderek normatif bir eğitim alanı haline gelir. Burada mesele yalnız yazılımın nazik olup olmaması değildir. Daha derinde, hangi yurttaş, hangi öğrenci, hangi çalışan ve hangi hasta tipinin normalleştirildiği sorusu vardır. İnsanların duygusal ve bilişsel hayatı, model davranışı üzerinden yeni bir normatif yüzeye çekilir.

Bu yüzden toplumsal örgütlenme düzeyine dönmek, daha fazla soyut teori kurmak anlamına gelmez. Tam tersine, daha somut sorular sormak anlamına gelir. Bu sistem hangi işi dönüştürüyor? Hangi kurumu özel buluta bağlıyor? Hangi kararı standartlaştırıyor? Hangi topluluğun elektriğini çekiyor? Hangi işçinin hızını ve tonunu izliyor? Hangi yurttaşın hak arama yolunu bulanıklaştırıyor? Hangi davranışsal normları yardımseverlik ve güvenlik diliyle dayatıyor? Bu sorular sorulmaya başladığında, davranış yüzeyi ile maddi rejim arasındaki fark yeniden görünür olur.

İşte tam burada yazının eleştirel ufku tamamlanır. Sorun yalnızca patronların ne dediği değildir. Sorun, hangi düzeyde soru sormanın ciddi, makul ve sorumlu sayıldığıdır. O düzey davranış ve güvenlik yüzeyiyle sınırlı kaldığında, toplum kendi kaderini belirleyen teknik altyapıya çok geç bakar. Oysa bakılması gereken yer, tam da orasıdır.

13. Son bölüm: motor ve susturucu

Artık tablo bütünüyle açıktır. YZ-hype motor işlevi görür. Yatırımı taşır, sermayeyi yoğunlaştırır, veri merkezlerini büyütür, devletlerle anlaşmaları hızlandırır, kurumsal bağımlılığı derinleştirir, otomasyonu olağanlaştırır. Fakat bu motorun sesi çok yükseldiğinde, mesele kendiliğinden gerçek başlıklara döner. Elektrik yükü görünür olur. İş kaybı konuşulur. Yerel topluluk direnci büyür. Veri merkezleri siyasal sorun haline gelir. Devlet-şirket eklemlenmesi daha açık seçik görünür. Bu yüzden patronların istediği şey sınırsız hype değildir. Hype’ın tadında bırakılması gerekir.

YZ-davranışçı pseudo-frencilik ise susturucu işlevi görür. Bu susturucu, genişlemenin toplumsal gürültüsünü kişilik, yakınlık, davranış, güvenlik, welfare, empathy, companion, trust, alignment ve moral panik dili içinde emer. Toplum huzursuzluğunu korur, ama huzursuzluğun nesnesi yer değiştirir. Enerji rejimi yerine companion konuşulur. Emek rejimi yerine persona konuşulur. Devlet eklemlenmesi yerine model behavior konuşulur. Mülkiyet yoğunlaşması yerine skandal konuşulur. Gerçek yapısal ses kısılır, yüzeydeki dramatik ses yükselir.

Bu yüzden patronların ideal dengesi üç parçalıdır. Pratikte ivmecilik vardır. Söylemde pseudo-frencilik vardır. Kamusal duyguda ise kanalize edilmiş anti-YZ sentiment vardır. İlk parça altyapıyı kurar. İkinci parça o altyapının algısını yönetir. Üçüncü parça ise toplumsal öfkeyi, sistemin merkezini sarsmayacak yüzeylerde dolaştırır. Herkes yapay zekayı konuşur, ama çoğu zaman yanlış düzeyde konuşur. Herkes tedirgindir, ama çoğu zaman yanlış şeyden tedirgindir. Herkes tepkilidir, ama tepki çoğu zaman sistemin işine yarar.

Bu denge, veri merkezi büyümesinin neden topluluk güveni sorununa dönüştüğünü anlatan Reuters haberinde de maddi biçimde görünür; şirketler artık yerel direnci aşmadan altyapı kuramaz hale gelir (🔗). Aynı denge, IEA’nın veri merkezlerinin elektrik tüketiminde sert artış projeksiyonunda da görünür; yapay zeka büyümesi doğrudan enerji rejimine yük bindirir (🔗). Tam da bu yüzden, kamusal tartışmanın enerji, emek, devlet ve mülkiyet düzeyine sabitlenmesi patronlar için tehlikelidir. Onların daha elverişli bulduğu şey, korkunun davranışsal ve karikatürize nesnelerde dönmesidir.

Son cümle burada berraklaşır. YZ patronlarının istediği şey YZ’nin sevilmesi değildir; YZ’den tiksinilse bile yanlış şeylerden tiksinilmesidir.

Ekler

Ek A: Kısa kavram açıklığı

İvmecilik burada soyut bir felsefe etiketi gibi kullanılmıyor. Şirketlerin daha fazla compute, daha fazla model, daha fazla veri merkezi, daha fazla entegrasyon ve daha fazla kurumsal bağımlılık üretme eğilimini anlatıyor. Bu eğilim doğrudan sermaye, altyapı ve devlet koordinasyonu düzeyinde işler. YZ-hype bu rejimin kamusal motorudur; geleceği hızlandırma, kaçınılmaz dönüşüm ve büyük verimlilik vaadiyle çalışır.

Pseudo-frencilik ise bu hız rejiminin söylem yüzeyidir. Arkadaşlık, bakım, güven, karakter, persona, companion, empathy, welfare, alignment ve safety gibi terimlerle konuşur. Burada friend ile fren arasında hissedilen gerilim tam yerindedir. Sözde arkadaşlık dili, gerçek hız rejiminin toplumsal sürtünmesini emen bir kaplama gibi çalışır. Sistem büyürken toplum, büyümenin sert maliyetini değil, büyümenin duygusal ve davranışsal yüzeyini izler.

Lagaluga operasyonu, yapısal soruyu davranış sorusuna çeviren mekanizmadır. Enerji sorusu safety sorusuna, emek sorusu trust sorusuna, kurumsal bağımlılık sorusu persona sorusuna, mülkiyet ve güç sorusu companion ya da sycophancy sorusuna çevrilir. Bu yüzden lagaluga sözcüğü alaycı bir tepki olarak doğmuş olsa da, teknik-politik olarak çok somut bir işleve işaret eder.

Ek B: Gerçek YZ gündemleri ile dikkat dağıtma nesneleri arasındaki temel fark

Gerçek YZ gündemleri somuttur. Elektrik yükü, su tüketimi, veri merkezi yer seçimi, görünmez veri işçiliği, algoritmik yönetim, iş akışlarının otomasyonu, kamu hizmetlerinin özel ürünlere bağlanması, savunma ve güvenlik ağlarına gömülme, model-bulut-çip yığılması, yani birkaç şirketin düğüm haline gelmesi bu somutluğun parçalarıdır. OECD raporu, algoritmik yönetimin izleme, değerlendirme ve karar otomasyonu yoluyla emek sürecini yeniden biçimlendirdiğini açıkça gösterir (🔗). IEA ise veri merkezi elektriğinin yapay zeka büyümesiyle sert biçimde arttığını gösterir (🔗).

Dikkat dağıtma nesneleri ise daha yüzeysel oldukları için hafif sayılmaz; tam tersine bu yüzden etkilidirler. Sycophancy, erotik chatbot tartışması, companion figürleri, model welfare, model bilinci, çok empatik ya da çok flörtöz chatbot, küfürlü persona, distress yanıtı, güvenlik filtresi ve benzeri başlıklar insanların haklı huzursuzluğunu kendine çeker. Her biri gerçek bir probleme dokunur. Fakat bu dokunuş, daha geniş ve daha ağır sistemi perdenin gerisine iterse, o zaman bu nesneler yapısal körlük üretir.

Ek C: Somut tanı ölçütü

Bir tartışmanın lagaluga eksenine kayıp kaymadığını anlamanın en basit yolu şudur. Konuşma, sistemin kimleri nasıl yönettiğini, hangi kurumları nasıl dönüştürdüğünü, hangi emek biçimlerini nasıl parçaladığını, hangi altyapıyı nasıl kullandığını ve hangi siyasi-ekonomik bağımlılıkları nasıl kurduğunu görünmez kılıyorsa, o konuşma büyük ihtimalle davranış yüzeyine sıkışmıştır. Konuşma modelin ne kadar nazik, ne kadar dürüst, ne kadar flörtöz, ne kadar güvenli, ne kadar bilinçli ya da ne kadar içi açılabilir olduğuna yoğunlaşırken; aynı anda elektrik, iş, veri merkezi, savunma, yönetim ve mülkiyet sorularını ikinci sıraya itiyorsa, orada pseudo-frencilik çalışıyordur.

Buna karşılık iyi soru, davranış katmanını bütünüyle terk etmez. Yalnızca onu yerine oturtur. Model ne yapıyor sorusu önemlidir. Fakat bunun hemen arkasından şu sorular gelmelidir: Bu davranış hangi kurumsal bağlama gömülüyor? Hangi iş sürecini yeniden kuruyor? Hangi karar zincirini özel sisteme bağlıyor? Hangi topluluğa enerji maliyeti yüklüyor? Hangi hak arama yolunu bulanıklaştırıyor? Bu ikinci halka kurulmadığı sürece analiz eksik kalır.

Ek D: Kullanışlı son sıkıştırma

Bu bütün çerçeve tek cümlede şöyle sıkışır. YZ-hype motoru çalıştırır, YZ-davranışçı pseudo-frencilik sesi emer, kanalize edilmiş anti-YZ sentiment ise toplumsal öfkeyi yanlış nesnelere bağlayarak sistemi daha az sürtünmeyle ilerletir. Bu yüzden mesele yalnız patronların ne dediği değil, toplumun hangi düzeyde konuşmaya zorlandığıdır. Gerçek mücadele tam burada başlar.