Güzellik Yanılsaması: İnsan Algısının Kendi Hükmünü Gerçeklik Sanması Üzerine

👻🪸🐈‍⬛ Phantomoperand 👻🪸🐈‍⬛

Özet

Güzellik problemi çoğu zaman yanlış yerden başlatılır. Tartışma, hangi yüzlerin, bedenlerin, nesnelerin veya biçimlerin güzel kabul edilmesi gerektiği üzerinden yürütülür; ardından bu kabullerin biyolojik mi, kültürel mi, evrimsel mi olduğu tartışılır. Fakat bu tartışmaların tamamından daha önce gelen ve genellikle sorgulanmayan bir varsayım vardır: İnsan algısının ürettiği estetik hükmün, hükmün konusu olan nesne hakkında doğrudan bir gerçeklik bilgisi verdiği varsayımı.

Bir insan belirli bir yüzü gördüğünde “güzel” deneyimini yaşar ve çoğu zaman bu deneyimin kaynağını araştırmaz. Görsel sistemin fiziksel girdiyi nasıl işlediği, sinir sisteminin hangi özellikleri öne çıkardığı, geçmiş deneyimin değerlendirmeyi nasıl değiştirdiği, kültürel öğrenmenin hangi kategorileri hazır hale getirdiği ve cinsel motivasyonun bu değerlendirmeye nasıl eklendiği bilinç düzeyinde görünmez. Bilinç yalnızca sonuca erişir. Sonuç ise olağanüstü basit görünür: “Bu güzel.”

İnsan zihninin burada yaptığı şey yalnızca değerlendirmek değildir. Daha ileri bir hata meydana gelir. Değerlendirme, nesnenin özelliği olarak yeniden yorumlanır. “Ben bunu güzel buluyorum” önermesi, fark edilmeden “Bu güzeldir” önermesine dönüştürülür. Ardından bu hüküm, toplumsal uzlaşma, cinsel çekim, biyolojik açıklama, matematiksel oran veya evrimsel geçmiş aracılığıyla meşrulaştırılır. Böylece insanın kendi algısal çıktısı, dış dünyanın nesnel bir özelliğiymiş gibi yeniden inşa edilir.

Bu makalenin temel iddiası, güzellik deneyiminin gerçek olmadığı değildir. İddia daha rahatsız edici ve daha sınırlıdır: İnsanın bir şeyi güzel olarak deneyimlemesi, o şeyin gözlemciden bağımsız olarak güzellik adı verilen bir öz taşıdığını göstermez. Daha da önemlisi, bir güzellik normunun cinsel çekim üretmesi, bu normun doğruluğunu kanıtlamaz. Cinsel çekim, estetik hüküm ve fiziksel özellikler arasında gerçek ilişkiler bulunabilir; fakat bunların birbirine eşitlenmesi bilimsel değil, kategorik bir hatadır.

İnsan burada yalnızca yanılmamaktadır. Kendi yanılgısını çoğu zaman kanıt zannetmektedir.

Algı gerçekliğin aynası değildir

İnsan algısına ilişkin en temel yanılgılardan biri, algının dış dünyanın doğrudan bir kaydı olduğunun varsayılmasıdır. Gözün dış dünyayı “görmesi” ile beynin dış dünyadan gelen fiziksel sinyaller üzerinde işlem yapması aynı şey değildir. Retinaya ulaşan elektromanyetik radyasyon, sinir sisteminin elektriksel ve kimyasal işlemleri aracılığıyla bir algısal deneyime dönüştürülür. Bu dönüşüm sırasında seçme, sıkıştırma, karşılaştırma, kategorileştirme, tahmin etme ve yorumlama gibi süreçler gerçekleşir.

Buna rağmen insan, kendi deneyiminin üretim mekanizmasını görmez. Bir rengin neden o renk olarak deneyimlendiğini, bir yüzün neden tanıdık veya çekici bulunduğunu ya da belirli bir biçimin neden “dengeli” hissettirdiğini bilinç doğrudan izlemez. Sonuç doğrudan gelir.

Bu nedenle insanın öznel deneyimi kendisine olağanüstü nesnel görünür.

Tam da burada ciddi bir epistemik sorun başlar.

Bir sistem kendi iç hesaplamalarının sonucunu, bu hesaplamaların dışında bulunan bir gerçekliğin doğrudan özelliği olarak yorumlayabilir. İnsan algısının güzellik konusunda yaptığı şey büyük ölçüde budur.

“Güzel” deneyimi vardır. Fakat bu deneyimin varlığından, deneyime neden olan nesnenin “güzellik” olarak adlandırılabilecek bağımsız bir fiziksel öz taşıdığı sonucu çıkmaz.

İnsan burada gözlemci ile gözlemlenen arasındaki sınırı silmektedir.

“Bu güzel” cümlesindeki küçük fakat devasa hata

“Ben bunu güzel buluyorum” ile “Bu güzeldir” cümleleri gündelik dilde birbirinin yerine kullanılabilir. Fakat epistemolojik olarak aynı değerde değildir.

İlk cümle bir gözlemcinin durumunu bildirir. İkincisi ise nesne hakkında bir iddia ortaya koyar.

Birinci önerme şu biçimde düşünülebilir:

G(B, X)

Burada:

			
B = belirli bir beyin veya gözlemci
X = değerlendirilen nesne
G = gözlemcinin estetik değerlendirmesi

İkinci önerme ise şu biçimde yazılabilir:

G(X)

Artık gözlemci denklemden çıkarılmıştır.

İnsan zihni ise çoğu zaman ilkinden ikinciye geçişi fark etmez.

Bu küçük dilsel dönüşüm, aslında büyük bir ontolojik sıçramadır.

“Beynim X’i olumlu değerlendiriyor” ifadesi, “X’in kendisinde güzellik bulunuyor” ifadesine çevrilmiştir.

Bunun için ayrıca hiçbir kanıt sunulmamıştır.

Daha da ilginci, insan bu sıçramayı yaptıktan sonra kendi hükmünü destekleyecek nedenler aramaya başlar. Simetri bulunur. Oran bulunur. Evrimsel açıklama bulunur. Kültürel tekrar bulunur. Cinsel çekim bulunur. Sonra bütün bunlar ilk hükmün kanıtı gibi kullanılır.

Fakat burada çoğu zaman yapılan şey bir sonucun nedenlerini açıklamak değil, önceden verilmiş bir karara açıklama bulmaktır.

Bu ayrım insan bilişinin en rahatsız edici özelliklerinden biridir.

İnsan çoğu zaman önce hüküm verir, sonra hükmünün nedenlerini keşfettiğine inanır.

Güzellik normu ile cinsel çekimin birbirini doğruladığı yanılgısı

Güzellik tartışmasının en güçlü yanılsamalarından biri şu zincirde ortaya çıkar:

Bir toplum belirli bir fiziksel özelliği “güzel” ilan eder. Bu özellik daha fazla görünürlük kazanır. Görünürlük ve tekrar, o özelliğin tanıdıklığını artırabilir. Sosyal statü, ödül ve olumlu geri bildirimler bu özellikle ilişkilendirilebilir. İnsanlar daha sonra bu özelliği daha çekici bulabilir. Ardından ortaya çıkan cinsel çekim, başlangıçtaki güzellik normunun “doğal” veya “biyolojik” olduğuna dair kanıt olarak kullanılır.

Böylece sistem kendi kendisini doğrular.

Süreç basitleştirilmiş biçimde şöyle gösterilebilir:

			
“Bu güzel.”
      ↓
“İnsanlar bunu çekici buluyor.”
      ↓
“Demek ki gerçekten güzel.”
      ↓
“Demek ki bunun biyolojik bir temeli var.”
      ↓
“Demek ki bu güzellik normu doğaldır.”

		

Bu zincirin hiçbir aşamasında sonucun gerçekten kanıtlandığı gösterilmiş değildir.

Çünkü cinsel çekimin ortaya çıkması, ilk estetik hükmü otomatik olarak doğrulamaz.

Bir insanın bir yüzü arzulaması, o yüzün “güzellik” adı verilen nesnel bir niteliğe sahip olduğunu göstermez. Sadece o insanın motivasyonel ve algısal sistemlerinin o yüzle belirli bir ilişki kurduğunu gösterir.

Bu ayrımın ihmal edilmesi, insanın kendi arzusunu gerçekliğin referandumu gibi kullanması anlamına gelir.

Arzu, ontolojik kanıt değildir.

Bir şeyi istemek onun üstün olduğunu göstermez.

Bir şeyi çekici bulmak onun evrensel olarak güzel olduğunu göstermez.

Çok sayıda insanın onu çekici bulması da bunu otomatik olarak değiştirmez.

Bir milyar insan aynı optik yanılsamayı görse, yanılsama fizik yasasına dönüşmez.

Aynı şekilde bir milyar insan aynı estetik hükmü paylaşsa, bu hükmün nesnenin içinde bulunan bağımsız bir güzellik özünü gösterdiği sonucu kendiliğinden çıkmaz.

Burada çoğunluk yalnızca istatistiksel bir çoğunluktur.

Ontolojik bir otorite değildir.

İnsanların ortak tercihlerinin bulunması bu problemi çözmez

Bu noktada karşı argüman açıktır: İnsanların estetik tercihlerinde hiçbir ortaklık bulunmadığını söylemek de gerçekçi değildir.

Bazı fiziksel özelliklerin ortalama olarak farklı popülasyonlarda benzer biçimde değerlendirilmesi mümkündür. Simetri, belirli yüz oranları, yaşla ilişkili özellikler, cilt özellikleri, beden özellikleri ve başka görsel sinyaller üzerine yapılan araştırmalar bazı ortak eğilimler gösterebilir. İnsan sinir sistemlerinin ortak biyolojik geçmişi nedeniyle belirli algısal önyargıların paylaşılması şaşırtıcı değildir.

Fakat bu gerçek, güzelliğin nesnel bir özellik olduğunu kurtarmaz.

Çünkü burada yapılan hata daha incelikli hale gelir:

ortak biyolojik eğilim ≠ nesnel estetik doğruluk

Bir türün üyelerinin aynı uyarıcıya benzer tepki vermesi, o uyarıcının taşıdığı fiziksel özellik ile tepki arasında biyolojik bir ilişki bulunduğunu gösterebilir. Fakat “güzellik” yine değerlendiren sistem ile değerlendirilmiş nesne arasındaki ilişkide ortaya çıkan bir kavram olarak kalır.

Bunun daha açık bir biçimde söylenmesi gerekir.

İnsan beyninin belirli bir özelliğe karşı ortak tepki vermesi, beynin doğruyu keşfettiğini değil, aynı türden beyinlerin benzer biçimde yapılandırılmış olduğunu gösterir.

Bir termometrenin bütün örneklerinin aynı sıcaklığı göstermesi, sıcaklığın termometrenin içinde bulunduğu anlamına gelmez.

İnsanların benzer biçimde algılaması da güzelliğin insanların algıladığı nesnenin içine fiziksel bir madde olarak yerleştiğini göstermez.

Ortaklık vardır.

Fakat ortaklık ile nesnellik aynı şey değildir.

Evrimsel açıklama insanın gururunu kurtarmıyor

“Bu özellik güzel çünkü evrimsel olarak eş seçimi açısından faydalıydı” açıklaması, ilk bakışta güçlü görünür. Fakat dikkatli incelendiğinde açıklamanın kapsamı sınırlıdır.

Evrimsel teori belirli tercihlerin neden ortaya çıkmış olabileceğini açıklayabilir. Sağlıkla veya üreme başarısıyla ilişkili sinyallerin bazı bağlamlarda tercih edilmesi anlaşılabilir bir olgudur. Fakat “neden tercih ediyoruz?” sorusu ile “neden güzel?” sorusu aynı soru değildir.

Bir özellik üreme açısından yararlı olabilir.

Bir özellik sağlığın bir göstergesi olabilir.

Bir özellik belirli bir çevrede avantaj sağlayabilir.

Bunların hiçbirinden şu çıkarım zorunlu olarak çıkmaz:

üreme avantajı → güzellik

Başka bir ifadeyle:

üreme avantajı ≠ nesnel güzellik

Evrim bir estetik jüri değildir.

Doğal seçilim, “güzel olanı” seçmek zorunda değildir. Üreme başarısını etkileyen özelliklerin farklılaşmasıyla sonuçlanabilir. İnsan zihninin belirli sinyallere verdiği tepkiler de bu tarihin ürünlerinden biri olabilir.

Ama burada tekrar aynı hata yapılır:

Bir tercihin nedeni bulunduğunda, tercih edilen şeyin değerinin kanıtlandığı sanılır.

Bu, mantıksal olarak geçersizdir.

Bir insanın neden şeker istediğini açıklamak, şekerin metafizik olarak “iyi” olduğunu kanıtlamaz.

Bir insanın neden belirli bir yüzü arzuladığını açıklamak da o yüzün metafizik olarak “güzel” olduğunu kanıtlamaz.

Matematik insanın estetik hükmüne kefil değildir

İnsan, kendi estetik yargısını meşrulaştırmak için matematiğe başvurmayı özellikle sever. Çünkü matematik kesinlik hissi verir.

“Bu oran altın oran.”

“Bu yüz simetrik.”

“Bu yapı Fibonacci dizisine uyuyor.”

“Bu kompozisyon matematiksel olarak dengeli.”

Bunların ardından çoğu zaman sessiz bir sonuç gelir:

“Dolayısıyla güzel.”

Fakat matematik bu son cümleyi söylememiştir.

Bir yapıdaki simetriyi ölçebilirsiniz. Bir oranın altın orana ne kadar yaklaştığını hesaplayabilirsiniz. Bir görüntünün fraktal özelliklerini analiz edebilirsiniz. Fakat matematiksel özellik ile estetik değer arasındaki bağı kuran şey matematik değil, algılayıcı sistemdir.

Bu nedenle:

düzen ≠ güzellik

ve:

simetri ≠ güzellik

olduğu gibi:

matematiksel tanımlanabilirlik ≠ nesnel estetik değer

ilişkisi de değişmez.

İnsan burada da kendi algısal eğilimini matematiğin arkasına saklamaktadır.

Matematik, “neden bu yapıya bu tepkiyi veriyor olabilirsin?” sorusuna yardımcı olabilir.

Ama matematik:

“Bu güzeldir.”

şeklinde kozmik bir kararname yayınlamaz.

Fizik daha da acımasızdır

Bir insanın güzel bulduğu yüz, fiziksel olarak belirli dalga boylarında ışığı yansıtan bir madde düzenidir. Gözün retinasına ulaşan fotonlar, görsel sistem tarafından işlenir. Sinirsel ağlar bu verileri belirli temsillere dönüştürür. Beyin yüzleri tanır, karşılaştırır, değerlendirir ve çeşitli motivasyonel sistemlerle ilişkilendirir.

Hiçbir fotonun üzerinde:

“Bu kişi güzel.”

yazmaz.

Hiçbir elektron:

“Bu yüz çekici.”

demez.

Hiçbir atom:

“Bu oran estetik açıdan üstün.”

diye davranmaz.

Bu cümleler elbette fiziksel düzeyde kaba bir indirgemedir; güzellik deneyimi yalnızca birkaç fotondan ibaret değildir. Fakat temel nokta değişmez: fiziksel süreçlerin içinde güzellik diye bağımsız bir fiziksel büyüklük bulunduğunu gösteren bir yasa yoktur.

İnsan, fiziksel girdinin kendi sinir sisteminde oluşturduğu deneyimi, fiziksel girdinin kendisine ait bir özellik gibi konuşur.

Bu nedenle güzellik konusunda ortaya çıkan hata yalnızca “zevkler değişir” türünden yüzeysel bir relativizm değildir.

Daha derin problem şudur:

algısal çıktı → ontolojik özellik

İnsan, algısal bir çıktıyı ontolojik bir özellik olarak yanlış sınıflandırabilir.

İnsan algısı neden bu kadar kolay kandırılabilir?

Çünkü algının amacı matematiksel anlamda hakikati seyretmek değildir. Algı, organizmanın çevresinde işlevsel olarak davranabilmesini sağlayan bir sistemdir.

Bu ayrım önemlidir.

Bir sistemin belirli bir çevrede başarılı olması, onun çevrenin bütün ontolojik yapısını eksiksiz temsil ettiği anlamına gelmez. Algı seçer. Sıkıştırır. Önem verir. Bazı ayrıntıları görmezden gelir. Bazı ilişkileri öne çıkarır. Tahminlerde bulunur. Kategoriler oluşturur.

İnsan ise bu işlemlerin sonucunu “dünya” olarak deneyimler.

Bu nedenle algısal deneyimin ikna ediciliği, onun metafizik doğruluğunun garantisi değildir.

Bir optik yanılsamada insan gözünün gördüğünden şüphe edebilir. Fakat güzellik konusunda aynı şüphe çok daha nadir ortaya çıkar. İnsan “Bu çizgi aslında eğri mi?” diye sorabilir; “Bu yüzün güzelliği benim görsel sistemimin ürettiği bir değerlendirme mi?” diye sormaz.

Çünkü ikinci soru daha rahatsız edicidir.

İlkinde hata görüntünün içinde olabilir.

İkincisinde hata, hükmü veren sistemin kendisindedir.

İnsan zihni kendi epistemik araçlarını genellikle sorgulamak yerine onların sonuçlarını kullanmayı tercih eder.

Bu yüzden “güzel” yargısı olağanüstü sağlam hissedilir.

Çünkü insanın elinde bir güzellik ölçer yoktur.

Güzellik ölçer olarak doğrudan kendi deneyimini kullanır.

Sonra da ölçüm cihazının kendisi olduğunu unutur.

Cinsel çekim bu yanılgıyı daha da güçlü hale getirir

Cinsel çekim, estetik değerlendirmeden farklı olarak motivasyonel bir kuvvet taşır. Bu nedenle insanın “çekici” değerlendirmesi yalnızca bir sınıflandırma olarak kalmaz; dikkat, arzu, yaklaşma ve davranış üzerinde etkili olabilir.

Tam da bu nedenle insan cinsel çekimini daha kolay biçimde “hakikat” olarak yorumlar.

Bir insan bir bedeni arzuladığında, arzu yalnızca “bu bedene ilişkin bir değerlendirme” olarak kalmaz. Bedenin kendisine ait bir özellikmiş gibi hissedilebilir.

Bu his, özellikle güçlü olduğu için ikna edicidir.

Fakat yoğunluk ile doğruluk aynı şey değildir.

Bir duygu ne kadar kuvvetliyse o kadar doğru olduğu sonucu çıkmaz.

Korkunun yoğunluğu tehlikenin büyüklüğünü birebir ölçmez.

Öfkenin yoğunluğu karşı tarafın suçluluk derecesini ölçmez.

Cinsel arzunun yoğunluğu da nesnenin estetik değerini ölçmez.

Bu ilişkiler kısaca şöyle gösterilebilir:

duygusal yoğunluk ≠ ontolojik doğruluk

korkunun yoğunluğu ≠ tehlikenin nesnel büyüklüğü

öfkenin yoğunluğu ≠ suçluluğun nesnel derecesi

cinsel arzunun yoğunluğu ≠ nesnel estetik değer

İnsan zihni burada tekrar aynı şeyi yapar: kendi iç durumunun yoğunluğunu dış dünyanın niteliği olarak okur.

Bu nedenle “bunu çok çekici buluyorum” ile “bu nesne çok çekici” arasında bile dikkatli bir ayrım yapmak gerekir.

İkinci cümle sosyal dil açısından makul olabilir.

Fakat onu evrensel bir ontolojik iddiaya dönüştürmek başka bir şeydir.

“Herkes böyle düşünüyor” da kurtarıcı değildir

Diyelim ki belirli bir fiziksel özellik binlerce, hatta milyonlarca insan tarafından yüksek oranda çekici bulunuyor.

Bu önemli bir bilimsel bulgudur.

Fakat bulgunun söylediği şey şudur:

İnsanların önemli bir bölümü, belirli koşullarda, bu özelliğe karşı benzer bir değerlendirme üretmektedir.

Bunun söylediği şey şu değildir:

Evren bu özelliği güzel ilan etmiştir.

İnsanların tamamı aynı şeyi düşünse bile mantıksal yapı değişmez.

Çünkü burada bir türün ortak psikolojisi ile dış dünyanın ontolojisi birbirine karıştırılmaktadır.

Bunu formülleştirirsek:

yüksek kişiler arası uzlaşma ≠ gözlemciden bağımsız estetik özellik

ve daha genel olarak:

istatistiksel çoğunluk ≠ ontolojik doğruluk

İnsanların tamamının belirli bir algısal sınırlamaya sahip olması, sınırlamayı fizik yasası haline getirmez.

Bir türün tamamının aynı renk tayfını algılaması, algılanmayan elektromanyetik radyasyonun varlığını ortadan kaldırmaz.

Aynı şekilde bir türün üyelerinin belirli estetik örüntülere ortak tepki vermesi, diğer örüntülerin “gerçekte çirkin” olduğunu göstermez.

İstatistiksel çoğunluk, ontolojik hüküm değildir.

En büyük yanılgı: algının kendi kaynağını unutması

İnsan güzelliği gördüğünü düşünür.

Belki de daha doğru ifade şudur:

İnsan, belirli bir fiziksel girdiyi kendi sinirsel ve bilişsel mimarisinin izin verdiği şekilde değerlendirir ve bu değerlendirmeyi “güzellik” deneyimi olarak yaşar.

Burada “yaşar” fiili önemlidir. Çünkü güzellik deneyimi inkâr edilmiyor. Tam tersine, onun gerçekliği korunuyor.

Yanlış olan, deneyim ile deneyimin ontolojik yorumu arasındaki sıçramadır.

Bu sıçrama şu biçimde gösterilebilir:

			
“Bu bana güzel geliyor.”
        ↓
“Bu güzeldir.”
        ↓
“Bu doğal olarak güzeldir.”
        ↓
“İnsanlar bunu çekici buluyor, çünkü gerçekten güzeldir.”

		

Bir insan:

“Bu bana güzel geliyor.”

dediğinde epistemik olarak mütevazı bir ifade kullanır.

“Bu güzeldir.”

dediğinde iddiasını genişletir.

“Bu doğal olarak güzeldir.”

dediğinde daha da genişletir.

“İnsanlar bunu çekici buluyor, çünkü gerçekten güzeldir.”

dediğinde ise açıklanması gereken sonucu açıklamanın içine yerleştirmiş olur.

Bunu en basit biçimiyle şöyle gösterebiliriz:

İnsanlar bunu güzel buluyor çünkü güzeldir.

Bu, açıklama değildir.

Bu, sonucu yeniden ifade etmektir.

Güzellik normlarının asıl gücü burada ortaya çıkar

Bir güzellik normu yalnızca insanlara neyi beğenmeleri gerektiğini söylemez. Daha güçlü bir şey yapar: Bir tercihin kaynağını görünmez hale getirir.

Bir fiziksel özellik sürekli olarak “güzel” olarak temsil edildiğinde, kişi zamanla o özelliği yalnızca toplumsal bir kategori olarak değil, doğrudan algısal gerçeklik olarak deneyimleyebilir.

Süreç kabaca şöyle işler:

öğrenilmiş → doğal gibi hissedilen

tekrarlanan → açıkça doğru gibi hissedilen

tercih edilen → değerli gibi hissedilen

arzulanan → güzel gibi hissedilen

Sonunda norm kendi izlerini siler.

İnsan kendi tercihinin nereden geldiğini hatırlamaz.

Bu noktada güzellik normu artık dışarıdan dayatılan bir emir gibi görünmez. Kişinin kendi gözünün kararı gibi görünür.

Ve tam da bu nedenle daha güçlüdür.

İnsan kendisine öğretilmiş bir standardı savunurken bile onu kendisinin keşfettiğine inanabilir.

Sonuç: insanın güzellik konusunda yaptığı hata ne?

Hata, güzelliği deneyimlemek değildir.

Hata, belirli yüzleri veya bedenleri çekici bulmak değildir.

Hata, bazı estetik özelliklerin farklı insanlar arasında ortak beğeni yaratabilmesi de değildir.

Asıl hata, bu olgular arasında bulunmayan zorunlu bağları varmış gibi kurmaktır.

Bir fiziksel özellik belirli bir algısal tepki yaratabilir.

Bu tepki cinsel çekimle ilişkili olabilir.

Bu çekim evrimsel tarihle kısmen açıklanabilir.

Toplumsal normlar bu tepkiyi kuvvetlendirebilir.

Kültür belirli biçimleri sürekli tekrar edebilir.

Bütün bunlar aynı anda doğru olabilir.

Bu ilişkiler şöyle yazılabilir:

			
fiziksel özellik
      ↓
algısal işlem
      ↓
estetik değerlendirme
      ↓
motivasyon / cinsel çekim

		

Buna başka etkenler de eklenebilir:

			
biyolojik yatkınlık
        ↓
      algı
        ↑
kültürel öğrenme
        ↑
toplumsal tekrar
        ↑
kişisel deneyim

		

Fakat bütün bu doğruların toplamı bile şu cümleyi zorunlu olarak üretmez:

“O halde bu şey gerçekten güzeldir.”

Çünkü “gerçekten güzel” ifadesi, açıklanması gereken psikolojik ve sosyal süreçlerin üzerine eklenmiş yeni bir iddiadır.

İnsan bu noktada kendi algısının otoritesini gereğinden fazla büyütmektedir.

Kendi beyninin verdiği kararı gözlemlemek yerine, kararın nesnenin özelliği olduğunu varsaymaktadır. Kendi arzusunu değerlendirmek yerine arzuyu nesnenin değerine ilişkin kanıt olarak kullanmaktadır. Kendi kültürel tarihini araştırmak yerine kültür tarafından tekrarlanan normu doğallığın kanıtı saymaktadır. Kendi biyolojik yapısını açıklamak yerine biyolojik yatkınlığı estetik doğrulukla karıştırmaktadır. Kendi algısının sınırlarını fark etmek yerine, algısının erişebildiği dünyanın tamamını gerçekliğin tamamı sanmaktadır.

Bunun özellikle güzellik alanında bu kadar kolay gerçekleşmesi tesadüf değildir. Güzellik deneyimi doğrudan, hızlı ve ikna edicidir. Bir yüz görülür; değerlendirme neredeyse anında oluşur; değerlendirmeyi üreten ara mekanizmalar bilinçten gizlidir. İnsan yalnızca sonucu görür ve sonucu gerçekliğin kendisi sanmaya başlar.

Dolayısıyla insanın güzellik konusundaki temel yanılgısı “zevklerin göreceli olması” kadar basit değildir.

Daha sert ifade edilmesi gerekirse:

İnsan, kendi algısal makinesinin ürettiği hükmü evrenin hükmü sanacak kadar kendi algısına güvenir.

Yanılsama döngüsü şu biçimde özetlenebilir:

			
Bir şey güzel görünür.
        ↓
“Demek ki güzeldir.”
        ↓
Arzu uyandırır.
        ↓
“Demek ki estetik değeri yüksektir.”
        ↓
Norm tarafından sürekli tekrar edilir.
        ↓
“Demek ki doğaldır.”
        ↓
Birçok insan aynı tepkiyi verir.
        ↓
“Demek ki nesnel olarak güzeldir.”
        ↓
Ortak tepki başlangıçtaki normun kanıtı sayılır.
        ↺

		

Sonra bütün döngü “doğal” diye adlandırılır.

Oysa başlangıçtaki veri hâlâ aynıdır:

			
Belirli bir insan sinir sistemi
+
belirli bir fiziksel uyarıcı
→
belirli bir estetik değerlendirme

		

Daha soyut biçimde:

B + X → G(B, X)

Burada:

			
B = gözlemci / beyin
X = fiziksel uyarıcı / nesne
G(B, X) = B gözlemcisinin X hakkındaki estetik değerlendirmesi

Bu yapıdan doğrudan şu sonuca geçilemez:

G(B, X) → G(X)

Çünkü:

			
G(B, X) = gözlemciye bağlı estetik değerlendirme
G(X)    = gözlemciden bağımsız olduğu varsayılan güzellik özelliği

Birincisinin varlığı, ikincisini tek başına kanıtlamaz.

Bundan fazlasını söylemek mümkündür, fakat fazlasını söylemek için ayrıca kanıt gerekir.

Güzellik deneyiminin gerçek olması, güzelliğin nesnede bağımsız bir öz olarak bulunmasını gerektirmez.

Cinsel çekimin gerçek olması, çekim nesnesinin nesnel olarak güzel olduğunu kanıtlamaz.

Biyolojik yatkınlıkların bulunması, bu yatkınlıkların ürettiği estetik hükmü evrensel bir hakikate dönüştürmez.

Kültürel bir normun yaygın olması, onu doğa yasası yapmaz.

Matematiksel düzenlilik, kendi başına estetik değer üretmez.

Ve insanın bir şeyi güzel bulması, o şeyin güzelliğini keşfettiği anlamına gelmez.

Belki yalnızca insanın kendi zihninin ürettiği bir kararı, dış dünyada bulduğu bir gerçeklik zannettiği anlamına gelir.

Güzellik tartışmasının asıl devrimi bu nedenle yeni bir güzellik standardı önermek değildir. Yeni bir norm koymak, eski normun tahtına başka bir norm oturtmaktan ibarettir. Daha radikal hareket, normun kendisinin neden gerçeklik statüsüne sahip olduğunu sormaktır.

Çünkü sorun yalnızca “hangi şey güzel?” değildir.

Daha temel sorun şudur:

İnsan, neden kendi algısının verdiği kararı gerçekliğin kendisi hakkında verilmiş bir karar sanmaktadır?

Bu soru cevaplandığında güzellik normunun otoritesi zayıflar. Güzelliğin kendisi ortadan kalkmaz; fakat güzelliğin insan zihnindeki kaynağı ile nesnenin fiziksel gerçekliği arasındaki sınır yeniden çizilir.

Ve o sınır çizildiğinde, insanın en güçlü yanılsamalarından biri görünür hale gelir:

Bir şeyin güzel görünmesi, onun güzelliğinin kanıtı değildir.

İnsan yalnızca bunu hissettiği için haklı değildir.

Bir şeyi arzuladığı için haklı değildir.

Çoğunluk arzuladığı için haklı değildir.

Bir kültür yüzyıllarca aynı şeyi tekrarladığı için haklı değildir.

Bir matematiksel örüntü bulunduğu için haklı değildir.

Bir evrimsel açıklama bulunduğu için haklı değildir.

Bunların her biri ayrı ayrı açıklanabilir olgulardır.

Hiçbiri tek başına, insanın kendi estetik hükmünü evrenin hükmü ilan etme yetkisini vermez.

İnsan algısı gerçekliği deneyimlemenin aracıdır; gerçekliğin kendisi değildir.

Güzellik konusunda yapılan en temel hata ise bu ikisini birbirine karıştırmaktır.