Dramatik Arzu ve Drama Ötesi Arzu — Işık Barış Fidaner

Michelle Hoover’a göre dramatik gerilim bir karakterin “somut arzusu” ile başlar ve “soyut arzusuna” doğru ilerler. Birincisi daha yüzeysel ve bilinçle algılanan bir arzudur, mesela bir kıza kavuşmak istiyordur. İkincisi ise daha derindedir, görünen arzunun altında yatan asıl nedendir, mesela bir yuvası olsun istiyordur [1].

Hoover’ın fikrini geliştirmek için gelin işleri tersine çeviren başka bir formül önerelim:
1) Dramatik arzu: somut bir şeye duyulan soyut arzu.
2) Drama ötesi arzu: soyut bir şeye duyulan somut arzu.
Bu yeni formülde dramatik gerilim 1’den başlayıp 2’ye doğru ilerler ama fiilen asla oraya ulaşmaz. 1 ve 2 hayat ve ölüm gibidir. Eğer hikaye fiilen 2’ye ulaşsaydı drama çoktan bitmiş olurdu ve anlatılacak hiçbirşey kalmazdı. Yine de, ancak 2 hikayenin ufkunda kaldığı sürece 1 ilerleyebilir. 2 asla hikayeye dahil olmaz ama okur duyulabilen (audiable) görcül arkaplan olarak her an 2’ye erişebilir [2].

Bu formülde Hoovercı “soyut / somut” yanlar dramatik arzunun iki bölümü ile kapsanır: “Kız” arzulanan somut şeydir, “yuva” ise kıza duyulan bu arzunun soyut biçimini işaretler (“yuva” kızı dramatik dünyada uzamsal olarak konumlandırır).

Arzu dramatik olduğu sürece, yani bir düşlemin bastırılmasına (veya inkarına) dayandığı sürece, asla sahiden somutlaşamaz. Arzulanan somut şey için genelde kullanılan mecaz havuç olduğuna göre, gelin dramatik arzuyu mecazi bir tavşana atfedelim ve yeni bir terim önerelim: “Yuva-havuç” herhangi bir dramatik arzunun altında yatan herhangi bir düşlemi adlandırır [3].

Freudcu bir yoğuşturmadır bu: “Yuva” ölüm rolü oynar, kişinin nihai yuvası mezarıdır. “Havuç” cinsellik rolü oynar, çiftleşen tavşanlar imgesi uyandırır. “Yuva-havuç” her türlü dramanın ölüm ve cinsellik içeren düşlemlerle ilgili olduğunu belirtir.

Yukarıdaki formüle göre bir de drama ötesi arzu bulunur: soyut bir şeye duyulan somut arzu. Dramanın ötesine geçmek, arzuyu somutlaştırmakla olur; başka bir deyişle, düşlemi katetmekle olur.

Dramatik gerilim düşlemin katedilmesinde ikircikli bir rol oynar: Bir yandan, hikayedeki dramatik akış düşlemi bastırarak (veya inkar ederek) katetmeyi engeller ve ona direnir. Dramatik gerilimin aleni rolü budur. Öte yandan, tam da bu engel ve direnç hikayede belli izler (bastırılanın geri dönüşleri, semptomatik işaretler) bırakarak düşlemin katedilmesine yardım edecek, ona rehberlik edecek yorumlama patikaları açabilir. Dramatik gerilimin örtük rolü budur.

Aslında iki arzu farklı öznelere aittir: Dramatik arzu hikayede barınan karaktere aittir, drama ötesi arzu ise hikayenin okunuşunda barınan okura aittir. Hikayenin içinde sahnelenen şey olsa olsa somut bir şeye duyulan soyut bir arzu olabilir: Kurgu devamlı somut şeyler sunar ama kurgusal arzular asla somutlaşamaz. Fakat bu kurgusal sahneleme aynı zamanda okunuşa ritm vererek okurun arzusunun somutlaşmasını sağlar (başlama/durma anları, duygusal anlar, anımsamalar, çağrışımlar, başkalarıyla paylaşım, vb.). Okurun drama ötesinde somut olarak arzuladığı soyut şey, kurgusal hikayenin kendisidir; bu drama ötesi arzu okuru tekrar drama içi arzuya fırlatır ve daldırır. Arzunun bu şekilde drama ve ötesi arasında sürekli dalgalanması insanlığı tanımladığı için bu dalgalanmanın akademik kurumlaşmasına Beşeriyet adı verilir.

(İngilizcesi)

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “The Duplicity of A Character’s Desire” Michelle Hoover

[2] İşitilenlerin ufku konusunda, bkz: “Three Levels of Staging Truth: See the Icon, Understand the Index, Hear the Symbol”; ayrıca Lawrence Kramer’ın kitabı: The Hum of The World (2019).

[3] Bkz “Yuva-havuç peşinde koşan tavşan ile ev-semptomu dinleyen kaplumbağa”