D&G’nin Kleincı Anelizi

🌀⚔️💫 IPA/FLŽM 🌀⚔️💫

Freudomarksizmde Üç Büyük Sapma / Üç Büyük Sapma Kapitalist Söyleme Nasıl Bağlanır: Histerik Hareket, Efendi Komutası, Üniversiter İşleme ve Analitik Kesik / Fransız Freudomarksistlerin Epsteincı İhanetinden Kavramları Kurtarmak

Kleincı analizde çocuk daha anasının amından çıkıp dünyaya gözlerini açar açmaz anasının memesini iyiyle kötüye böler, içine alır, dışarı atar, ısırır, parçalar, yutar, sıçar ve yeniden sahiplenir. İyi meme besler, kötü meme zehirler; sevilen nesneyle nefret edilen nesne aynı anne bedeninde çatışır. Çocuğun ağzı anasının memesine, götü kendi bokuna, saldırganlığı anasının içine yerleştirdiği nesnelere bağlanır. İçe alma, dışa yansıtma, bölme ve onarma işlemleriyle çocuğun bütün fantazi hayatı anne bedeninin içinde ve çevresinde örgütlenir. Ananın amı yalnızca doğumun gerçekleştiği organ olmaktan çıkar; ananın içi, çocuğun sevdiği, parçaladığı, yağmaladığı ve onarmaya çalıştığı kısmi nesnelerin sahnesine dönüşür.

Kleincı çocuğun anasının içinde babasının sikini bulması da bu sahnenin parçasıdır. Anne bedeni artık yalnızca meme ve rahimden ibaret değildir; babanın sikini, kardeşleri, dışkıyı, besinleri ve çocuğun kendi saldırgan fantazilerini içine alan bir iç mekândır. Çocuk anasının memesini emdiği ağızla onu parçalamak ister, anasının bedenini içine aldığı nesnelerle doldurur, kendi bokunu hem armağan hem saldırı maddesi olarak kullanır. İyi nesneyi içine alırken kötü nesneyi dışarı sıçar; sonra dışarı attığı kötü nesnenin kendisine musallat olmasından korkar. Ananın bedeni besleyen bir sığınak olduğu kadar korkunç bir iç dünya haline gelir.

D&G’nin Kleincı anelizi tam burada başlar. D&G, Klein’ın kısmi nesneleri keşfetmesini över ama bu nesnelerin fantaziye, iyi-kötü ayrımına ve anne-baba bütünlüğüne bağlanmasına saldırır. D&G için meme, ağız, anüs ve penis artık ebeveyn imgelerinin parçaları yerine gerçek üretim makineleridir. Ancak D&G, Klein’ın fantazide tuttuğu ağız, meme, göt ve am ilişkilerini bütün gerçekliğin üretimine taşıdığında Kleincı bebeğin bedensel işlemleri de kozmik bir ölçeğe büyür. Klein’ın çocuğu anasının içini fantazileriyle doldururken D&G’nin arzu makineleri yeryüzünü akışlarla, kesilmelerle, yumurtalarla ve plasentayla doldurur.

« Mélanie Klein fit la découverte merveilleuse des objets partiels » [Melanie Klein kısmi nesnelerin harikulade keşfini yaptı.]

— L’Anti-Œdipe, s. 52.

D&G, Klein’ın kısmi nesnelerini anneden kopararak özgürleştirmek ister; fakat kısmi nesnenin anneden koparılması, onun annesel işlevinin bütün dünyada yeniden kurulmasına olanak verir. İyi meme süt üreten makineye, kötü meme akışı kesen makineye, göt üretimi boşaltan açıklığa, ana rahmi yoğunluk matrisine dönüşür. Kleincı çocuğun içine aldığı ve dışarı sıçtığı nesneler, D&G’nin elinde varoluşun akışlarına karışır. D&G’nin Kleincı anelizi, böylece Klein’ın çocuğunun anasının içinde gerçekleştirdiği işleri bütün evrenin işi haline getirir.

D&G, Klein’ın küçük çocuğun oyununu zorla Ödip’e bağlamasıyla alay eder. Çocuğun treni bir istasyona sürmesi anne bedenine giriş olarak yorumlanır; çocuk hangi oyuncakla oynarsa oynasın anneyle babanın fantazmatik ilişkisine geri gönderilir. D&G bu zorlamayı teşhir ederken kendi makinelerinin de her yerde meme, ağız, anüs, yumurta ve rahimsel ortamlar üretmesine kapı açar. Klein çocuğun trenini anasının içine sokar; D&G ise ananın içini bütün yeryüzüne yayar.

« Dis que c’est Œdipe, sinon t’auras une gifle. » [Bunun Ödip olduğunu söyle, yoksa tokadı yersin.]

— L’Anti-Œdipe, s. 54.

D&G’nin Klein’a attığı tokat sonunda kendi suratında patlar. Klein çocuğun her fantazisinden Ödip çıkarırken D&G her bedensel bağlantıdan arzu üretimi çıkarır. Klein’ın çocukta gördüğü iyi-kötü meme ilişkisi D&G’de üretim ve kesilme, içeri alma ve dışarı verme, akış ve kayıt olarak genelleşir. Klein’ın çocuğu annesinin bedenini fantaziyle doldurur; D&G’nin çocuğu ise aynı bedensel işlevleri makinelere dağıtarak bütün dünyayı doldurur. Ödip’in aile içindeki küçültülmüş anatomisi, bu kez organsız bedenin genişletilmiş anatomisine dönüşür.

D&G Anasının Rahminde Babasına Götünü Döndü

D&G, anasının rahminde babasına götünü döndü. Babanın sikine savaş açan Anti-Ödip, ananın amından çıkmaya sıra gelince bütün dünyayı ana rahmine çevirdi. Baba yasağına isyan ederken annenin üretkenliğine sığındı; fallusu kastrasyonun organı olarak mahkûm ederken rahmi, yumurtayı ve plasentayı varoluşun temeline yerleştirdi. Ödip’i öldürdüğünü ilan eden D&G, babanın sikini götünden kurdu, ananın amını yeryüzüne yaydı ve oğlun annesinden kopuşunu bile plasentayla gerçekleştirdi. Böylece Anti-Ödip, babasına isyan etmiş ama anasının rahminden çıkamamış bir Pro-Ödip’e dönüştü.

« Tout l’Œdipe est anal » [Bütün Ödip analdir.]

— L’Anti-Œdipe, s. 168.

D&G’nin götünden Ödip çıkması, kendi anal çözümlemesinin mümkün kıldığı bir geri dönüştür. Anal evrede dışkıyı tutmak mülkiyeti, dışarı vermek kaybı, dışkıyı değerli saymak anal narsisizmi çağrıştırır. D&G anüsün özelleştirilmesini, paranın soyutlaşmasını ve fallusun kuruluşunu aynı tarihsel işlemde birbirine bağlar. Modern toplumda özelleştirilen ilk organın anüs olduğunu söylerler; yüceltmenin anal karakterini de özellikle vurgularlar. Böylece babanın sikinin iktidarı, götün toplumsal dolaşımdan çekilmesine bağlı hale gelir. D&G’nin babanın sikine karşı yürüttüğü savaş, fallusun anal kuruluşuna yönelirken Ödip’in götünü bütün toplumsal üretimin sorununa dönüştürür.

Kleincı anal evrenin tutuculuğu burada toplumsal bir boyut kazanır. Çocuk bokunu tutarak kendi bedeninin ürününe hükmeder; bokunu dışarı vererek hem kaybı hem armağanı deneyimler. D&G’nin anüsü özelleştirmesi, çocuğun bu bedensel mülkiyet ilişkisinin toplumsal üretim düzeninde yeniden kurulmasıdır. Babasının sikine karşı başkaldıran oğul, götünün ürününe sahip çıkarken kendi anal iktidarını da kurar. D&G’nin Ödip’i götünden çıkarması, bu yüzden, anal evrenin toplumsal ölçekte yeniden örgütlenmesiyle birlikte düşünülmelidir.

« le phallus il n’existerait pas sans l’anus » [fallus anüs olmadan var olamazdı].

— Deleuze, 22 Şubat 1972 dersi.

D&G, babanın sikini kesmek için önce onu götünden çıkarır. Fallusun anüse bağımlı kuruluşu, kastrasyonun da anal işlemle düşünülmesini sağlar. Babanın iktidarını kuran organın göt olduğu yerde babaya götünü dönmek, fallik egemenliği kendi kaynağına göndermek anlamına gelir. Ama babasına götünü dönen oğul hâlâ anasının rahmindedir: Fallik tahakküm çözülürken annesel üretim ortamı korunur.

Kleincı çocuk için babanın siki zaten annenin iç dünyasına yerleşmiş bir kısmi nesnedir. Ananın içine giren, ananın içini dolduran, çocuğun saldırganlığına ve kıskançlığına hedef olan baba siki, çocuğun anne bedeniyle ilişkisinin içinden geçer. D&G babanın sikini götün işlemlerinden türetirken anne bedeninin bu kapsayıcı konumunu başka bir düzeyde sürdürür. Baba anal olarak parçalanır; anne üretken ortam olarak genişler. Babanın siki kötü nesnenin kaderini paylaşırken ananın amı iyi nesnenin sınırsızlaştırılmış üretkenliğini üstlenir.

« l’utérin mère-père d’un anal forcené » [azgın bir analin rahimsel ana-babası].

— L’Anti-Œdipe, s. 168.

D&G’nin aktardığı Artaud ifadesinde rahim, ana-baba ve anal kudurganlık tek bir grotesk anatomide birleşir. Göt, babanın sikini kurarken rahim hem anayı hem babayı içine alır. Oğul babasına götünü dönerek kastrasyona başkaldırır; ama isyanını gerçekleştirdiği yer hâlâ ana rahmidir. D&G’nin anal isyanı böylece annesel içerilmenin içinde gerçekleşir.

Kleincı çocuğun anne bedenini iyi ve kötü nesnelere bölmesi de bu iç içeliği keskinleştirir. Baba siki ananın içinde zulmedici nesneye dönüşürken annenin memesi doyuran nesne olarak idealleştirilebilir. D&G’nin baba yasasına saldırıp annesel üretkenliği genişletmesinde buna benzer bir bölme işlemi belirir: Kötü nesnenin kastrasyonuna karşı iyi nesnenin sonsuz üretkenliği. İyi anne artık tek bir meme veya rahim halinde kalmaz; bütün akışların beslendiği yeryüzü olur.

« machine mère-anus » [anne–anüs makinesi].

— L’Anti-Œdipe, s. 8.

D&G’nin arzu makineleri daha kitabın başlangıcında meme, ağız, anüs ve çeşitli bedensel akışlarla çalışır. Meme süt üretir, ağız bu akışa bağlanır; emme, yutma, boşaltma ve üretme makinesel bağlantıların örneklerine dönüşür. Beckett’ten alınan anne–anüs makinesinde anal doğumun grotesk imgesi ortaya çıkar. Anası doğurmamış sıçmış: D&G’nin makinesel doğum sahnesinde bu deyim, anal boşaltımla doğurganlığın aynı bedensel işlemde birleşmesini anlatır. Ananın amıyla ilişkilendirilen doğurma işlevi anal açıklığa taşınır. D&G, ana memesinden kesilmeyi kişisel anneye bağlılıktan kurtuluş olarak düşünürken meme–ağız makinesini bütün arzu üretiminin başlangıcına yerleştirir. Oral bağımlılık kişisizleşir, anal boşaltım üretim modeline dönüşür.

Klein’ın çocuğu iyi memeyi içine alıp kötü memeyi dışarı atarken D&G’nin makinesi akışı içine alır, keser ve başka bir makineye aktarır. Oral doyumla anal boşaltım arasındaki ilişki, kişisel anneye duyulan bağımlılığın ötesine taşınır. Ancak annenin sütüyle başlayan üretim örneği ve ananın götünden çıkan anal doğum imgesi, anne bedeninin işlevlerini yeni bağlantıların içine sürekli geri sokar. D&G’nin arzu makinesi bu anlamda Kleincı bebeğin büyütülmüş bedeni gibidir: Emen, sıçan, parçalayan, birleştiren ve kendi parçalarını dünyanın içine yayan bir beden.

D&G’nin bokunu tutması ve bokunda boncuk bulması da bu noktada kuramsal anlam kazanır. Anal çocuk kendi bokunu saklanacak, sunulacak veya değerli sayılacak bir nesneye dönüştürür. D&G ise üretim, kayıt ve sahiplenme arasındaki ilişkiyi anal mülkiyetin kuruluşuyla açıklar. Arzu makinesinin sıçtığı bok, büyük bedenin üzerine kaydedilip yeniden sahiplenildiğinde üretim kendi ürününü kutsallaştırmaya başlar. D&G’nin bokunu yaldızlaması, anal evrenin ürününü yüceltip üretimin genel ilkesine dönüştürmesi olarak okunabilir. Ödip’in bokunu sıçıp sonra aynı bokun nasıl üretildiğini, kaydedildiğini ve yeniden değerlendiğini anlatmak, Ödip’in anal mantığını daha geniş bir düzlemde sürdürür.

Kleincı onarma fantazisi de burada devreye girer. Çocuk saldırgan fantazilerinde parçaladığı anne bedenini yeniden onarmak ister. D&G ise Ödip’i parçalar, ailenin organlarını dağıtır, anneyle babayı kişisiz akışların içine sokar ve dağıttıkları parçaları arzu üretiminin yeni bağlantılarında yeniden birleştirir. Ödip’in parçalanmasıyla üretim düzleminin kurulması arasındaki hareket, Kleincı parçalama ve onarmanın kozmik bir karşılığı haline gelir. D&G, Ödip’in bokunu yaldızlarken parçaladığı anne bedenini yeryüzünün üretken bütünlüğünde yeniden onarmış olur.

« la mère y est aussi bien la terre » [anne burada aynı zamanda yeryüzüdür].

— L’Anti-Œdipe, s. 191.

D&G, ananın amını kişisel anne bedeninden çıkarıp yeryüzüne yayar. Toprak üretimin üzerine kaydedildiği büyük bedendir; çimlenir, besler, içine alır ve yeniden doğurur. Ödip’in annesine dönmesi için belirli bir kadının bedenine yönelmesi gerekirken D&G’nin annesel yeryüzünde oğul nereye giderse gitsin doğurgan toprağın üzerinde kalır. Yersizyurtsuzlaşma böylece evden kaçarken evin annesel ortamını bütün dünyaya taşıma hareketine dönüşür. Oğul anasının amından çıkar, fakat üzerine bastığı yeryüzü annenin bedenine dönüşmüştür.

Kleincı çocuğun içinde taşıdığı iyi anne, D&G’nin yeryüzünde dışarıya taşmış gibidir. Çocuğun içindeki besleyici nesne artık bütün dünyanın üretken yüzeyine genişler. Zulmedici kötü nesne babanın yasasında, kastrasyonda ve fallik iktidarda yoğunlaşırken iyi nesne toprağın doğurganlığında yaşamaya devam eder. D&G’nin bütün yeryüzünü anneye dönüştürmesi, iyi annenin idealizasyonunu kişisel ruhsal ortamdan kozmik üretime taşır.

D&G’nin ensest çözümlemesi bu dönüşün cinsel mantığını açar. Yasaklanan kişisel ensestin gerisine arzulanan yoğunluksal ensesti yerleştirirler. Anneyle birleşmeye yönelik kişisel fantazi, yasağın oluşturduğu Ödipal temsil olarak düşünülürken arzulanan yoğunluk, yeryüzünün çimlenebilir derinliğiyle ilişkilendirilir. Böylece babanın sikinin yasakladığı birleşme, ananın amının doğurganlığını çağrıştıran kişisiz üretim ortamına taşınır. D&G’nin Pro-Ödip’i bu noktada belirir: Baba yasağına karşı isyan, anneyle birleşme yöneliminin bütün dünyaya genişletilmesine eşlik eder.

« la matrice intensive » [yoğunluk matrisi].

— Mille plateaux, s. 189.

« Le CsO, c’est l’œuf. » [Organsız beden yumurtadır.]

— Mille plateaux, s. 202.

D&G’nin organsız bedeni, ananın amıyla ilişkilendirilen içerme ve üretme işlevlerinin anatomik sınırlarını aşan bir yoğunluk ortamı olarak okunabilir. Matrice hem kurucu düzen hem rahim çağrışımı taşır; yumurta ise embriyolojik gelişimin ortamını bütün deneyimlere genişletir. Oğul ana rahminden doğar ama yumurtanın yoğunluk düzenini yanında taşır. Böylece rahim, geçmişte bırakılmış bir organ olmaktan çıkarak şimdiki oluşların modeli haline gelir. D&G’nin anasının amından çıkamaması, anneye fiziksel dönüşten ziyade annesel ortamın bütün varoluşa yayılmasıdır.

Klein’ın çocuğu anne bedenini parçalayıp iyi nesneleri kendi içinde korumaya çalışırken D&G’nin organsız bedeni, bedensel parçaların birbirine yeniden bağlanabildiği yoğunluk yüzeyine dönüşür. Kısmi nesne bütün anneden kopar; fakat onun besleme, içerme ve üretme işlevleri yeniden birleşir. İyi meme, yumurta ve plasenta, farklı anatomik yerlerden gelen imgeler olarak aynı üretken ortamın çevresinde toplanır. D&G’nin Kleincı anelizi, ananın bedenini parçaladıktan sonra onu bütün dünyaya dağıtarak yeniden kurar.

« l’œuf n’est pas régressif » [yumurta gerileyici değildir].

— Mille plateaux, s. 202.

D&G’nin kendi savunması, yumurtanın geçmişe dönüş yerine şimdiki oluşun ortamı olmasıdır. Tam da bu ayrım, ananın amına dönüşün nasıl işlediğini açığa çıkarır: Geçmişteki ana rahmine dönmek belirli bir bedene ve zamana bağlıdır; şimdiki zamanda sürekli taşınan yumurta ise bütün deneyimlerde yeniden kurulabilir. D&G’nin anasının rahminde kalmasının en kapsamlı yolu, rahmi kişisizleştirip sürekli yanında taşımasıdır.

« un morceau de placenta » [bir plasenta parçası].

— Mille plateaux, s. 203.

« placenta devenu terre » [yeryüzüne dönüşmüş plasenta].

— L’Anti-Œdipe, s. 186.

D&G’nin göbek bağı da aynı hareketi tekrarlar. Dogon ikizinden hareketle çocuk, annesinden koparken onun bedeninden bir plasenta parçasını yanında taşır. D&G bunu geçmişten kopuşun maddesi olarak anlatır; fakat kopuş, anneden alınmış maddeyle gerçekleşmektedir. Daha sonra plasentanın yeryüzüne dönüşmesiyle annesel madde kozmik bir üretim yüzeyine yükselir. D&G’nin öksüz bilinçdışı, annesinden bağımsızlığını ilan ederken plasentayı şimdiki deneyimin kurucu maddesine dönüştürür. Göbek bağı kesilir, ama bağın maddesi bütün dünyaya yayılır.

Kleincı içe alma burada en geniş biçimine ulaşır. Çocuk annesinden aldığı iyi nesneyi içinde saklarken D&G’nin öznesi annesinden aldığı plasentayı kendi deneyiminin maddesi haline getirir. Çocuk anasının bedeninden çıkmıştır; ama anne bedeninin bir parçası artık dünyanın maddesi olarak karşısındadır. Ananın amından çıkmakla ananın bedenini yanında taşımak aynı özgürleşme hareketinin iki yüzüne dönüşür. Klein’ın içselleştirilmiş annesi, D&G’de dışarıdaki yeryüzünün kendisi haline gelir.

« champ d’anus » [anüsler alanı].

— Mille plateaux, s. 40–41.

« champ de vagins » [vajinalar alanı].

— Mille plateaux, s. 39–40.

D&G’nin tartıştığı kurtadam vakası ve Freud’un çorap benzetmesi, anal ve genital açıklıkların çoğullaştırılmasına malzeme sağlar. Tekil anüs, çoklu yoğunlukların alanına; tekil vajina, delikler ve açıklıklardan oluşan bir düzleme taşınır. Göt çoğullaşır, am çoğullaşır, beden erojen açıklıkların alanına dönüşür. Vajinalar alanı doğrudan anneliği temsil etmekten çok anne–yeryüzü ve yoğunluk matrisiyle birlikte düşünüldüğünde, ananın amının kişisizleşip evrenselleşmesi için anatomik bir model sunar. D&G’nin Ödip’i artık tek bir amın içine dönmek yerine bütün dünyayı yoğunlukların ve açıklıkların alanı olarak deneyimleyebilir.

Kleincı bölme işlemi de bu çoğalmayla yeni bir düzeye geçer. Çocuk anne bedenini memeye, karna, iç organlara, iyi ve kötü nesnelere böler; D&G bedeni anüsler, vajinalar, ağızlar ve akışlar alanına dağıtır. Klein’ın parçaları çocuğun fantazisinde anneden kopar; D&G’nin parçaları üretimin gerçek bağlantılarında dolaşır. Parçalanan bedenin her açıklığı yeni bir bağlantının imkânına dönüşür. Böylece D&G’nin Kleincı anelizi, kısmi nesnelerin anne bedeninden koparılmasını bütün yeryüzünün çoklu genital ve anal açıklıklara ayrılmasına kadar genişletir.

D&G’nin bütün organları sahiplerinden koparma girişimi böylece kendi tersine dönebilir. Babanın siki tarihsel iktidarın, kastrasyonun ve fallik egemenliğin organı olarak teşhir edilirken ananın amıyla ilişkilendirilen üretken işlevler yeryüzüne, yumurtaya, plasentaya ve organsız bedene dağıtılır. Baba yasasının kuruluşu açıklanır; annesel ortamın arzu üzerindeki çekimi ise varoluşun üretkenliğine dönüşür. Babanın siki çözülürken ananın amı metafizik bir ayrıcalık kazanır.

Bunun siyasal sonucu da vardır. D&G’nin fallik tahakküme saldırısı, annenin kendi arzusu ve iktidarı karşısında aynı keskinlikle sürdürüldüğünde arzu üretiminin annesel bağımlılıkları da görünür hale gelir. Anne yalnızca besleyen, içeren ve doğuran üretken ortam olarak düşünüldüğünde onun talep eden, elinde tutan, hükmeden cinsel konumu geri plana çekilir. D&G anne kişisini dağıtırken annesel bedenin işlevlerini korur; anne bir kadın olarak kaybolurken onun bedensel üretkenliği bütün varoluşun içine yerleşir. Ananın amına ibadet denebilecek şey tam budur: Ananın amını tek bir kadın bedeninden kurtarıp dünyanın üretken ortamına yükseltmek.

Kleincı iyi-kötü nesne ayrımı bu siyasal asimetriyi açıklamaya elverişlidir. Babanın siki kötü nesne olarak saldırının hedefi olurken ananın amı iyi nesne olarak idealize edilir. Kötü nesne parçalanır, iyi nesne korunur ve büyütülür. D&G’nin babaya yönelttiği kastrasyon, anneye yönelttiği üretkenlik atfıyla birlikte işlediğinde, bütün dünya idealize edilmiş iyi annenin bedeni haline gelebilir. Böylece annenin kendi saldırganlığı, tutuculuğu ve talebi üretimin olumlu akışları içinde kaybolur. Babaya karşı götünü dönmüş oğul, annesinin amını bütün dünyanın iyi nesnesi olarak saklar.

D&G’nin Anti-Ödip’i bu yüzden basitçe Ödip’in karşıtı olarak kalmaz. Baba yasağını devirmek, oğlun babayla Ödipal kavgasını sürdürür; kişisel ensesti çözmek, anneyle birleşme yönelimini yoğunluksal üretime taşıyabilir. Ödip’in aile üçgeni dağılırken anal, oral ve annesel işlevler kişisiz üretimin kavramlarına dönüşür. D&G’nin oğlunun annesinden ayrılışı, anasının amını bütün dünyaya taşımasıyla sonuçlanır.

D&G anasının rahminde babasına götünü döndü: Babasının sikini götünden kurdu, Ödip’in bokunda boncuk buldu, bokunu arzu üretimiyle yaldızladı, ana memesinden aldığı akışı makineye bağladı, anası doğurmamış sıçmış dedirtecek anal doğumu makinesel üretime soktu, anasının amından çıkarken plasentasını yanında taşıdı ve bütün yeryüzünü ana rahmine çevirdi.

D&G’nin Pro-Ödip’i, babasının sikine kafa tutan, kendi götünün üretimine hayran kalan, bokunu yücelten, iyi memeyi bütün dünyanın üretkenliğine dönüştüren ve anasının amından çıktığını ilan ederken bütün dünyayı anasının rahmine dönüştüren Ödip’tir.

Kaynaklar

Gilles Deleuze ve Félix Guattari, L’Anti-Œdipe, 1972, özellikle s. 7–11, 52–54, 167–168, 186–191.
Gilles Deleuze ve Félix Guattari, Mille plateaux, 1980, özellikle s. 39–41, 189, 202–203.
Gilles Deleuze, 22 Şubat 1972 dersi: anüs, fallus, kastrasyon.
Gilles Deleuze, 21 Ocak 1974 dersi: yumurta, anneye dönüş, plasenta.