Üç ünlem: Oy Gottenyu! Oh my God! Allah allah! — Işık Barış Fidaner

(öncesi: Dinler ve Ötekinin Ötekisi)

Bu yazıda üç büyük dinde Tanrı’ya hitap eden üç tane ünlemi ele alacağız:
1) Yahudilerin hitabı “Oy Gottenyu!”
2) Hristiyanların hitabı “Oh my God!”
3) Müslümanların hitabı “Allah allah!”

1) Oy Gottenyu!

Bu söz Yidiş dilinde “Ey sevgili Tanrı”, “Küçük Tanrı”, “Tanrıcık” anlamında sevgi bildiren bir hitaptır; bir versiyonu da “Zeeser Gottenyu” yani “şeker Tanrı”dır. Bunu “Tanrıcığım” gibi de düşünebilirsiniz ama özgün ifadede iyelik eki yoktur, yani sevilen Tanrı kimseye ait değildir, sahipsiz bir varlıktır.

Konuşmacı o anda ilettiği herhangi bir duyguyu vurgulamak için sözüne bu ünlemi ekleyebilir. Ünlem konuşmanın akışını bölmez, anlatılan içeriğe eklenmiş bir vurgudur.

Örnekler:
“Ne harika bir akşam geçirdik, Oy Gottenyu!”
“Gördüklerim beni çok üzdü, Oy Gottenyu!”
“Seni çok seviyorum, Oy Gottenyu!”

Bu ünlem Türkçede şunlarla kısmen örtüşür:
— Oy!
— Vallahi! / Valla! (Allah adına)
— X-ciğim!

“Oy Gottenyu!” hitabı Lacancı psikanaliz teorisinde arzunun sebebi sayılan küçük a nesnesine tekabül eder. Tanrı’nın sahipsiz kalmasından ve laf arasında kaynayıp gitmesinden rahatsız olan Hristiyan bu kutsal arzu nesnesini bir Esas-İmleyen’e (özellikle de Ego’ya) bağlamaya gerek duyar. Bu da bizi sıradaki ünleme getiriyor:

2) Oh my God!

Bu İngilizce sözün Türkçe tercümesi şöyledir:
— Aman Allahım!
— Yarabbi!

Önceki ünlemden farklı olarak bu ünlem:
— Şaşkınlık ifadesidir: Konuşan kişi o anda fiilen yeni bir durumla karşılaşır ve konuşmanın akışı bölünür.
— Birinci tekil şahıs iyelik eki içerir: Konuşan kişi “Tanrım!” diyerek Tanrı’ya sahip çıkar.
— Hemen yorumlandığı varsayılır: Şaşılan şeye hemen o anda olumlu ya da olumsuz bir anlam yüklendiği varsayılır; gerçi hayret ifadesiyle bu anlamı muğlak (ambiguous) ve/ya ikircikli (ambivalent) bırakmak da mümkündür.

Örnekler:
“Oh my God! En sevdiğim şarkı!”
“Oh my God! Ortalık darmadağınık!”
“Oh my God! ….(hayretle kalakalır)”

Bu ünlemin kullanımı “Wow!” ve “Vay be!” ile örtüşür. Yahudilikte yerli yersiz Tanrı’nın adını anmak yasak olduğu için “Aman Tanrım!” ünlemi pek tercih edilmez. “Oh my God!” hitabı Kleincı psikanaliz teorisinde iyi nesne ile kötü nesne arasındaki geçişkenlik noktasını meydana çıkarır. İyi nesneyi kötü nesneden ayırt edebildiğini zanneden (aradaki farkı bildiğini varsayma lüksüne yaslanan) Hristiyanın “paranoid-şizoid” halinden rahatsız olan Müslüman, “Yarabbi şükür” sözüyle alay ederek “depresif” hislerini belli eder. Bu da bizi sıradaki ünleme getiriyor:

3) Allah allah!

Bu ünlem de önceki gibi yeni durum karşısında şaşkınlık ifadesidir ama ondan epey farklıdır, şöyle ki:
— İyelik eki yoktur: Tanrı yine sahipsiz ve serbest bırakılır ama artık sevimlileştirilmez.
— Şaşkınlık süreklileşir: Yeni durumun hemen yorumlanacağı ve olumlu/olumsuz bir çözüme kavuşturulacağı varsayılmaz, bu durum tekinsizleşmeye yol açar.
— Şaşkınlık yaygınlaşır: Konuşan kişi yorumlama işini tek başına üstlenmez, bu işi çevresindekilerle (şahitler ve dinleyiciler) paylaşır.

Tanrı’nın bir rüya olduğunu düşünürsek:
1) “Oy Gottenyu!” önceden görülmüş bir rüyanın anımsatılmasıdır.
2) “Oh my God!” sarsılarak bir rüyadan uyanmak ve onu hemen yorumlamaktır.
3) “Allah allah!” ise rüyayı devam ettirir, şahit ve dinleyicileri rüyaya katılmaya çağırır, onu beraberce sürdürmeye ve yorumlamaya davet eder.

Örnekler:
“Allah allah! O nereden çıktı şimdi?”
“Allah allah! O neden öyle demiş acaba?”

Bu ünlem analitik yorumlamayı çağıran psikanalitik semptomun ifadesidir, yani Ötekinin eksikliğinin imleyenidir: S(Ⱥ). Tanrı’nın adını iki kez üst üste tekrar ederek “yineleme zorlantısı”nı canlandırır ve “ölüm dürtüsü”nü sahneler.

Bu ünlem yerli yersiz Tanrı’nın adını andığı için Yahudiliğe aykırıdır; şaşkınlığını tek başına çözümlemediği için, yani yorumlama işini kişisel olarak üstlenmeyip “ortada bıraktığı” (başkalarına açtığı) için de Hristiyanlığa aykırıdır.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner