Babanın Adı, Babanın Hayrı: Nam-ı Pir, Nah-ı Pir — Işık Barış Fidaner

Freud’ın Ödip kompleksi teorisine göre Batılı çekirdek ailede babanın temel işlevi anne ile çocuk arasına girerek “normal” (nevrotik) simgesel dolayımı başlatmaktır. Baba araya girmezse anne-çocuk bağı “anormal” (dengesiz) bir yola girebilir (sapkınlık veya psikoza dönüşebilir). Babanın müdahalesi ilk yasayı koyar ve ensesti yasaklar: “Dur, o senin annen, sen de çocuksun!” Bunu Türk filmlerindeki “Durun siz kardeşsiniz!” repliği gibi düşünebilirsiniz. Babanın “dur!” komutu aynı polisin “dur ihtarı” gibi özneyi simgesel düzene tabi kılar; “dur deyince durmamak” anormalliğin tanımı olur.

Öte yandan, yasanın yürürlüğe girmesi için babanın şahsen gelip işe karışması gerekmez, sadece adının anılması yeterlidir. Annenin kendi arzusunu çocuğa babanın adını anarak ifade etmesi ensest yasağının tatbiki için yeterlidir. Lacan, babanın şahsından ayrı tuttuğu babalık işlevini Babanın-Adı (Nom-du-Père, Name-of-the-Father) terimiyle belirtir. Baba şahsen ne kadar yetersiz, eksik, sorumsuz, vb. olursa olsun, anne veya başka herhangi birisi Babanın-Adı işlevini tatbik ederek çocuğu simgesel düzene sokabilir. Bu işlevin özü “dur, hayır, yapma!” emri olduğu için Lacan bir kelime oyunu yaparak Babanın-Hayırı‘ndan (Non-du-Père, No-of-the-Father) söz eder.

Babanın-Adı ile cinselliğe sınır koymanın amacı, cinsel eylemi engelleyerek insanları hizaya sokmak değildir, aksine cinselliğin düşlenmesini mümkün kılmak ve arzunun yolunu açmaktır [1]. Cinselliğe yasak konmadığı takdirde çocuğun anneye (veya erkeğin kadına) kavuşmasıyla filmlerdeki gibi “mutlu sona” ulaşılmaz. Aksine hiçbir sınır konmazsa insan cinsel ilişkinin imkansızlığı ile burun buruna gelir ve artık onun düşünü bile kuramaz olur. Müsamahakarlık cinselliği ve sevgiyi çıkmaza sokar (bu yüzden 1968 hareketi devrimci değildi ve neoliberal sisteme entegre edildi). Babanın-Adı ile cinsel ilişki sınırlanmalıdır ki çocukta arzu ve sevgi uyanabilsin. Lacan’ın ifadesiyle [2]:

İğdiş şu demektir: Keyfiyet reddedilmelidir ki arzu yasasının tersine merdiveninde ona ulaşılabilsin. (Lacan, Yazılar)

İngilizce “No!” ünleminin birebir Türkçe karşılığının “Hayır!” olduğu kabul edilir ama bu noktada ciddi bir komplikasyona dikkat çekmeliyiz: Türkçede bir şeyi reddederken “Hayır!” yerine çoğu zaman “Yok!” deriz. Bu tutum farkı nedeniyle Batılı film kahramanlarının “Oh no!” nidalarının Türkçe tercümesi (“yo hayır olamaz!”) bize gülünç gelir. Batı ile aramızdaki bu temel fark Babanın-Adı işlevine şöyle tercüme edilir: Batılılar cinsel ilişkiye sınır koyarak onu düşlerinde canlı tutarlar, bizse cinsel ilişkinin yokluğunu/imkansızlığını saklamayız: “Hayır olmaz, rüyanda görürsün!” diyerek birbirimizi kandırmayız, onun yerine “Yok!” deyiveririz ve işimize bakarız.

Türkçedeki “Hayır!” ünleminde “Hayırdır?” veya “Hayır mı?” sözünün yankısı da duyulur [3]. “Hayırlı olmak” yasak meyveyi arzulamanın tam tersidir, insanın arzusunu imkansızlıktan ve boşunalıktan sakınmasıdır. Bizde babanın “hayır bunu yapamazsın!” diyerek yasa koyması yoktur, onun yerine “babanın hayrına bunu yapacak halin yok!” diyen genel kural vardır. Cinsel ilişkiyi sınırlandırarak mümkün kılan Babanın-Hayırı imleyeni yerine bizde cinsel ilişkinin boşunalığını açığa çıkaran Babanın-Hayrı imleyeni vardır.

Ayrıca Lacan’ın Nom-du-Père terimine benzeterek Nam-ı Pir‘den söz edebiliriz. Pir, Batılı babadan daha farklıdır, çekirdek aileye değil “büyük aile”ye aittir, belki saygın bir adam, belki ak sakallı bir dededir. Ama en önemli özelliği tutum farkıdır: Batılı muadilinin aksine Nam-ı Pir “dur hayır yapamazsın!” demez, onun yerine “nah yap da görelim!” der; Fransız Non-du-Père’in yerli muadili Nah-ı Pir‘dir [4]. Bu tavır “Hayırdır?” ile aynıdır, “neyin peşindesin?” veya “olmayan bir şeyi arıyorsun” demektir. Ensest yasağının tatbiki sayesinde cinsel arzu duymaya başlayan Batılı çocuğun aksine bizdeki çocuklar derhal ensestin imkansızlığı ile burun buruna gelirler ve edindikleri ilk “hayat bilgisi” arzularını boşunalıktan sakınmak olur.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bu yasaklayıcı mekanizmayı sahneleyen 1984 gibi distopik öykülerin işlevi cinsel düşlemlere hararet katmaktır: “En Distopik Romanımız Böyle Olsun!”

[2] Tersine merdiven konusunda: “O Yar Benim Yahut Oyar Beni”

[3] Bkz “Gerçek ayakasızdır: Hayırdır ne ayaka?”

[4] Türkiyeli Nah-ı Pir örneği Can Yücel’dir.

önce çağrışıma bakarım serbest mi diye, sonra çağrılana bakarım ensest mi diye, sonra bastırana bakarım derdest mi diye 📿🥸