Polivagal Teori: Tepkileşimi Ayarlayan Üç Sinir Devresi — Stephen W. Porges

İnsanlarda bulunan incelikli nörodavranışsal toplumlaşma ve savunma sistemleri nereden gelir? Önceden bahsetmiştik: Memeliler –insanlar dahil– dost ile düşmanı ayırt etmek, çevredeki güvenliği değerlendirmek ve toplumsal birimlerle haberleşmek zorundadır. Polivagal teoriye göre memelilerde –özellikle primatlarda– hem toplum hem savunma davranışlarını ayarlayan beyin yapıları evrimleşmiştir. Yani insanın hem fizyolojisi hem de davranışları evrimsel güçlerle yoğurulmuştur. Omurgalıların sinir sistemi evrim boyunca karmaşıklaştıkça duygu ve davranış dağarcığı genişlemiştir. Bu filogenetik sürecin ürünlerinden bir tanesi, insanların duygularını dışavurmasını, haberleşmesini ve bedensel-davranışsal hallerini ayarlamasını sağlayan sinir sistemidir.

Polivagal teori kalbin sinirsel ayarlanışı ile duyum deneyimi, duygusal dışavurum, mimikler, ses iletimi ve başkalarının davranışına karşılık veren toplumsal davranış arasında bağ kurar. Bu teoride şu vurgulanır: Kalbin sinirsel denetimi ile yüz ve kafa kaslarının sinirsel denetimi arasında sinirsel-anatomik bağlantılar vardır.

Polivagal teori bir memelinin otonom sinir sisteminin gelişiminde üç aşama tarif eder. Üç temel davranışsal uyumlanma stratejisinin her birisi otonom sinir sisteminde ayrı birer sinir devresi ile desteklenmektedir.

1) Hareketsiz kalma

— Ölü taklidi, davranışsal kapanım.

— En ilkel bileşendir, çoğu omurgalı ile ortaktır.

— Vagus sinirinin en eski dalına bağlıdır (bu dal miyelinsizdir ve vagusun dorsal motor nüvesi diye bilinen beyinkökü bölgesinden kaynaklanır).

2) Harekete geçme

— Savaş-ya-da-sıvış (fight-or-flight) davranışları.

— Sempatik sinir sisteminin işlemesine bağlıdır, bu sistem metabolik faaliyetin artması ve kardiyak çıktının yükselmesi ile ilişkilidir (nabzın yükselmesi, kalbin daha çok kasılabilmesi gibi).

3) Toplumsal haberleşme veya toplumsal angajman

— Yüz ifadesi, seslenme, dinleme.

— Ambiguus nüvesi diye bilinen beyinkökü bölgesinden kaynaklanan miyelinli vagusa bağlıdır. Miyelinli vagus sempatik sinir sisteminin kalbe uyguladığı tesiri ketleyerek dingin davranışsal halleri teşvik eder (hazzet-ve-hazmet: rest-and-digest).

Bebekler, küçük çocuklar, yetişkinler olumlu ilişkiler ve toplumsal bağlar kurabilmek için uygun toplumsal angajman stratejilerine ihtiyaç duyarlar. Chicago Illinois Üniversitesi’nde geliştirdiğimiz model toplumsal angajman ile ilişkilenme ve toplumsal bağ oluşumu arasında bağlantı kurmaktadır. Bu model şu adımları izler:

1) İyi tanımlanmış üç sinir devresi şunları destekler: Toplumsal angajman davranışları, harekete geçme ve hareketsiz kalma.

2) Bilinçli farkındalıktan bağımsız olarak, sinir sistemi çevredeki riski değerlendirir ve çevrenin güvenli, tehlikeli veya ölümcül olmasına göre siniralgısı (neuroception) ile eşleşen uyumlanma davranışının dışavurumunu ayarlar.

3) Toplumsal angajman davranışı olabilmesi için önce güvenlik halinin siniralgılanması gerekir. Bu davranışlara toplumsal destekle ilişkili fizyolojik hallerin faydaları eşlik eder.

4) Bakım, üreme ve sağlam bağlanmış çiftler oluşmasıyla ilgili toplumsal davranışlar korkmadan hareketsiz kalmaya gereksinim duyar.

5) Toplumsal bağ oluşumuyla ilgili bir nöropeptit olan oksitosin savunmacı donakalma davranışını engelleyerek korkmadan hareketsiz kalmayı mümkün kılar.

Polivagal Teori: Duygu, Bağlanma, Haberleşme ve Öz-ayarlamanın Nörofizyolojik Temelleri (2011) kitabından.

Türkçesi: Işık Barış Fidaner

Bkz “Etkileşim Borcu ve Tepkileşim”