Deli kuyuya bir taş atmış, kırk akıllı çıkaramamış — Işık Barış Fidaner

Gelin ünlü atasözünü bilimsel olarak yorumlayalım:

Deli kuyuya bir taş atmış, kırk akıllı çıkaramamış.

— Bir taş Almancada ein Stein olduğuna göre kuyuya atılan taş Albert Einstein‘dır.

— Taş kütleli bir cisimdir ve üzerindeki enerji Albert Einstein’ın E=mc² denkleminde verilir.

— Taşın düştüğü kuyu derin bir boşluk olduğuna göre ya uzayın kendisidir ya da uzayda bir kara deliktir.

— Taşın kuyuya düşmesi iki farklı anlama gelir:
1) Taş gözden kaybolana dek, kütlenin uzayda yer kaplaması ve yerçekimi uygulamasıdır: Özel göreliliktir.
2) Taş gözden kaybolduktan sonra, yerçekimi etkisinin kütleden uzayın eğriliğine devredilmesidir: Genel göreliliktir.

— Fakat Einstein “Tanrı kumar oynamaz” der, buna göre taşı atan deli olamaz.

— Bohr ona “Tanrı’nın işine karışma” diye karşılık vermiştir: Kuantum fiziğinde taşın düşüşü rastgeledir, yani taşı atan delidir.

— Delinin attığı taş artık hacimli bir kütle değil, kuantum sıçramasıdır, enerji dalgasında bir kaymadır.

— Kuyuya düşüp gözden kaybolan taş, karanlık maddedir: evrendeki yerçekimi etkisi haricinde onu kimse görememiştir.

— Kuyudan taşı çıkaramayan kırk akıllı, parçacık fizikçileridir; belki yüzlerce hipotetik parçacık boşa düşmüştür.

— 10 yılda 5 milyar dolarla Büyük Hadron Çarpıştırıcısı‘nı kurduran kırk akıllı, bula bula bir tek Higgs bozonu‘nu tespit edebilmiştir.

Delilik sürekli aynı şeyi tekrarlayıp farklı bir sonuç beklemektir.

— Einstein’a (asılsızca) atfedilen bu söze göre, taşı çıkaramayan kırk akıllı, ilk başta taşı atan deliden daha da deli olmalıdır.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Bkz Sabine Hossenfelder (2018) Lost in Math: How Beauty Leads Physics Astray.