Kuşu Kuşla (T)avlarlar: Lir Kuşu ve Troll Sürüsü — Işık Barış Fidaner

Kuşu kuşla avlarlar.

Bu atasözü her insanın kendi gibilere duyduğu ilgiyi/korkuyu kullanarak tuzağa düşürülebileceğini söyler. Kuşa sahip olan taraf kuşun kendisi olan tarafı tuzağa düşürür, tuzağa konan yem ise “öteki kuş”tur [1]. Tuzak tasarımına göre bu yem kuşun öteki kuşa olan ilgisini, ondan korkusunu, ona duyduğu iştahı veya ona dönük ikirciğini (ambivalence) kullanabilir.

Kuşu kuşla avlamanın (veya tavlamanın) çok farklı örnekleri vardır. Bir örgüte ajan sokup kontrol etmek de böyledir, bir reklamda güzel kız (veya yakışıklı oğlan) oynatıp ilgi toplamak da böyledir. Aslında her türlü iletişim/haberleşme eylemi, muhatabın alfabesini ve dağarcığını kullanarak onu belli bir yönde ikna etmeyi amaçladığı ölçüde bu atasözünün kapsamına girer. Kuşu kuşla (t)avlamanın en güncel ve en genel adı “algı yönetimi”dir.

Şimdi gelin hayvanlar aleminde gözlenen bir algı yönetimi davranışını inceleyelim.

Erkek lir kuşunun duyduğu sesleri teyp gibi kaydedip çalabilme yeteneği yıllardır biliniyordu ama bunun nasıl bir evrimsel işleve hizmet ettiği bilinmiyordu. Geçen yıl yayınlanan bir araştırmada lir kuşlarının çiftleşme davranışları gözlenmiş ve erkek lir kuşunun dişi lir kuşunu tavlamak için üstün taklit yeteneği ile onu kandırdığı bulunmuş [2].

Erkek lir kuşu önce “gösteri tümseği” denen bir sahne hazırlıyor [3]. Sonra dişi kuş oraya gelince erkek kuş kuyruğunu başına örtüp kendinden büyük lir kuşlarından duyup öğrendiği özgün bir şarkı söyleyerek kasıla kasıla yürümeye başlıyor. Dişi kuşu etkilemek için özgün birer dansla icra ettiği üç güzel şarkıdan oluşan küçük bir konser veriyor.

Erkeğin gösterisi bazen dişi kuşu tavlamaya yetiyor ama bazen dişi kuş ilgisini kaybedip gösteri tümseğinin dışına adım atıyor. İşte o anda erkek lir kuşu söylediği güzel şarkıyı bir anda kesiyor ve belleğinde teyp gibi kayıtlı tuttuğu yabancı bir ses çıkarmaya başlıyor. Erkek kuşun çıkardığı acayip sesin tarifi şöyle: Bir kuş sürüsünün bir yırtıcıya karşı kalabalık halde taciz saldırısı sesi.

Dişi kuş eğer bu yabancı sesin erkek kuşun kandırmacası olduğunu anlayamazsa paniğe kapılıp az önce terk ettiği gösteri tümseğinin “güven veren” ortamına geri dönüyor (dipnottaki haberde bu olayın filmi izlenebilir). Bilimciler kurnaz erkek kuşun dişi kuşa dolaylı olarak ilettiği mesajı şöyle yorumlamışlar: “Güzelim bak dışarısı çok tehlikeli, gel sen en iyisi benim yanımda kal.”

Erkek lir kuşunun dişi lir kuşunu “kuş sürüsü tacizi” algısı yaratarak (t)avlaması kuşu kuşla (t)avlamanın mükemmel bir örneğidir.

Aynı kandırmaca taktiğini güncel siyasetin yeni medya stratejisinde de bulabiliriz. Günümüzde maaşlı troll ordularıyla Twitter’da yaratılan panik havası aynı erkek lir kuşunun hilesine benzemiyor mu? Dişi kuş ne zaman gösteri tümseğinin dışına adım atsa erkek kuş hemen bir harala gürele panik havası (“korku iklimi”) yaratarak dişi kuşun kendini biraz olsun emin hissedebildiği “güvenli limana” geri dönmesine yol açmıyor mu?

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bunu şöyle de okuyabilirsiniz: Fallusa sahip olan erkek fallusun kendisi olan kadını tuzağa düşürür, tuzağa konan yem ise “öteki kadın”dır.

[2] Bkz “Lyrebirds may mimic sound of ‘mobbing’ flock of birds to trick females into mating, study says”

[3] Lir kuşunun gösteri tümseği Lacan’ın Joyce’un sanatçı kimliğini belirtmek için kullandığı “escabeau” (seyyar merdiven) sözünü akla getirir. Konuşma/performans yapılan kürsü/platform/sahne anlamına gelen ve “SKbeau” diye de yazılan bu söz “est-ce qu’est beau” (güzel mi?) veya “hissecroibeau / il se croit beau” (o güzel olduğunu sanıyor) veya “hessecabeau” (o güzellikten oluşur) diye de duyulabilir (“Semptom Joyce”).