Arz-Rica Dengesi ve Noktalama Kuralı — Işık Barış Fidaner

Arz-talep dengesi ekonomide önemli bir kavramdır. Belli bir ekonomik işlemin hacmi ne kadar büyürse:
1) Arz eden üreticinin fiyat teklifi o kadar yükselir.
2) Talep eden müşterinin fiyat teklifi o kadar düşer.
Arz-talep yasasına göre üretici ve müşterinin fiyat tekliflerinin eşitlendiği işlem hacmi gerçekleşir ve piyasadaki fiyatı belirler. Ama bu “suni bir dengedir” (Mahir Çayan) ve ekonomik zorluk/kriz/bunalım şartlarında kolayca bozulur/altüst olur/unufak olur. Dengenin bozulduğu şartlarda iki taraftan hangisinin daha muhtaç duruma düştüğüne göre kararlaşma sol uca veya sağ uca kayabilir [1].

Arz-talep dengesinin olumsuz yanı egemen sınıfı kayırmasıdır, ona torpil geçmesidir; olumlu yanı ise kişilerarası tahakküm ilişkilerinin yerine meta mübadelesini geçirmesidir. Žižek’e göre Karl Marx ile Ayn Rand –iki zıt kutup– bu konuda ortaklaşır:

Ayn Rand’la alay etmek kolaydır ama Atlas Silkindi‘deki ünlü “paraya methiye”de haklılık payı vardır: “Tüm iyiliklerin kaynağının para olduğunu anlayamadığınız sürece kendi yıkımınızı çağırırsınız. İnsanların hesaplaşma aracı para olmaktan çıkarsa insanlar birbirini araçlaştırır. Kan, kamçı, silah mı, yoksa dolar mı? Seçim sizin, başka seçenek yok.” Marx da metalar evreninde “kişilerarası ilişkiler şeylerarası ilişkiler kılığına bürünür” dediğinde buna benzer bir şey söylememiş miydi?

Sınıflararası ekonomik eşitsizliğin kurumsal veya birebir ilişkilere tercümesi ise yetki eşitsizliği veya bilinen adıyla hiyerarşidir. Hiyerarşiyi yapılandıran terimleri bulmak için şimdi gelin bürokratik takıntılara bir göz atalım. Resmî Gazete’de yayınlanmış “Resmî Yazışmalarda Uygulanacak Esas ve Usuller Hakkında Yönetmelik”te dile getirilen noktalama kuralı şöyledir:

Metnin son bölümü:
— Yazışma yapan makamlar arasındaki hiyerarşi yönünden alt makamlara “… rica ederim.”, üst ve aynı düzeydeki makamlara “… arz ederim.” ibaresiyle bitirilir.
— Üst, aynı düzey ve alt makamlara birlikte dağıtımlı olarak yapılan yazışmalar “… arz ve rica ederim.” veya “… arz/rica ederim.” ibaresiyle bitirilir.

Bu noktalama kuralına göre:
1) “Arz eden” taraf soru işareti koymuş olur: Yetkili merciye ayağındaki topu paslamış olur.
2) “Rica eden” taraf nokta koymuş olur: Yetkisiz mercinin kalesine gol atmış olur.
Yetki hiyerarşisi aynı zamanda şükran hiyerarşisidir [2]:
1) Yetkili taraf ona paslanan top için şükran gösterip göstermeme hakkını/aracını elinde tutar.
2) Yetkisiz taraf ise boş kale gibi sürekli gol yer ve bunun için yetkililere hep minnettar olduğu varsayılır.
Şükran denince genelde bunlardan ikincisi anlaşılıyor; ama şükranı geri çekmek imkansızsa şükran hakkı da yoktur, o halde şükran hakkını yetkili taraf elinde tutmaktadır.

İki tarafın da rica veya arz edebildiği bir ilişki tam anlamıyla hiyerarşik değildir. İki tarafın da şükran hakkını saklı tuttuğu bağlı duruma arz-rica dengesi adını verelim. Bu bağ iki şekilde noktalanabilir:
1) İki taraf da şükranını geri çekerse ilişki kopar, tarihsel olarak noktalanır, biter.
2) Taraflardan biri şükran hakkını (şükranı geri çekme hakkını) kaybederse bağımlı duruma düşer, ilişki hiyerarşikleşir ve yetkili tarafın ricası bağımlı tarafın arzını noktalamaya başlar, bu da onu bitirir.

Arz-rica dengesi grafiği şöyledir:

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Dünya Talebi ve Dünyadan Talep”, “Muhtaçlaşma ve Arzu: Politik Muhalefet ve Siyasi Muhalefet”, “Alın Teri, Ecel Teri, His-teri”, “Sevgi Talep İçinde Talep Edilir”

[2] Bkz “Şükran Duymak Yeniden Havalı Olsun”