Rutinsellik: Mahut Muhat Modem — Işık Barış Fidaner

Deleuze kalıp (mold) ve ayarlamayı (modulation) birbirinden ayırır ve birbirine bağlar; kalıp statik bir ayardır, ayarlama dinamik kalıplamadır:

En temel seviyede kalıplama işlemini anlamak kolaydır. Gerçi teknolojik işlemler her zaman iki modeli bileştirir:
1) Basit kalıplama modeli.
2) Kalıplamanın daha karmaşık ama bir o kadar etkili önvarsayımı olan ayarlama modeli.
Ayarlama nedir? Ayarlama zor değildir; sürekli ve değişken tarzda kalıplamadır. Ayarlayıcı (modulator) dayattığı ölçü ağını durmadan değiştiren bir kalıptır. Sonuçta madde denge halleri arasında sürekli değişir; ayarlama değişken ve sürekli tarzda kalıplamadır, ama denebilir ki kalıplama da sabit ve sonlu tarzda (belirli zamanda) ayarlamadır. Elektronikte yalnızca ayarlamalar ve ayarlayıcılar vardır. (27 Şubat 1979 tarihli ders)

Ayarlama ikiye ayrılır: kipleme ve kipçözme (modulation, demodulation). Bunları bir posta/kargo sisteminde iletilen belgeyi/cismi zarflama/paketleme (kipleme) ve zarftan/paketten çıkarma (kipçözme) gibi düşünebilirsiniz. İnternete bağlanırken kullandığımız modem cihazının ismi kipleyici-kipçözücü demektir (mo-dem: modulator-demodulator).

Saniyede yüzlerce paket ileten bir modem, içinde fırtınalar kopsa da bütün gününü/gecesini tek bir yerde ışıklarını kırpıştırmakla geçirdiğine göre, sabit-dinamik (kalıp-ayarlama) köprüsünü kuran noktada bulunur. İnsanın dünyadan aldığı bütün verileri bilincine fark ettirmeden işleyen (ve semptomlarla kendini dışavuran) bilinçdışını da bir tür modem (kipleyici-kipçözücü) gibi düşünebiliriz. Belli konuları konuşurken geçmiş/şimdiki/gelecek zaman kiplerinin seçilmesinin manidar olması ve hatta tarihsel akışa yön verebilmesi, bilinçdışı kipleme-kipçözmenin örneğidir.

Şimdi gelelim modemin sıfatlarına. Modem mahut ve muhat olandır:
1) Mahut Modem: Ait olduğu yerde durduğunun herkesçe bilinmesi sayesinde insanlara (ayarlayıcılara) güven vermesidir.
2) Muhat Modem: Etrafının kuşatılmış, sarılmış, çevrilmiş olması ve yerinden kıpırdayamaz hale gelmesidir (kalıplaşmasıdır).

Modemde Muhatlık esastır ama bu can sıkıcı boyut bilinçdışına itilir ve onu bilincimizde Mahut Modem olarak temsil etmeyi seçeriz. Aynı şekilde cep telefonunu da yararlı mahut bir teknoloji saymak isteriz ama nihai etkisi insanları muhatlaştırmaktır.

Biz kendimizi özgür ve dinamik hissedebilmek için hep bilincimizde ayarlayacak yeni parametreler (mahutluklar) bulsak veya uydursak da aslında bilinçdışımızı şekillendiren kalıplar sabitliğini (muhatlığını) korumaktadır. Özgürce ayarlamalar ne kadar serbestçe (başıboş) koşturursa koştursun, en sonunda kalıplara takılıp yere düşerler. Özgürlüğe çelme takan kalıp özür olur, insanı damgalar, “zaten böyleyim” dedirtir.

Muhatlık muhataplığın bittiği ve bitiştiği yerdir. Damgalaşan kalıp insanın “toplum” adına problem sayılma ve itilme sebebi olabilir çünkü insanlar anlayamadıkları (dışladıkları/dışardıkları) şeyleri karşı tarafın “hesabına yazma” eğilimindedir. İktidardan şikayet eden gençlere “telefonunu çıkar!” diyenlerin yaptığı tam olarak budur. Muhatlaşan taraf muhataplığın sınırlarını çizen semptom olur.

Bu damgayı sökmenin yolu dildeki muhat kalıpları (yani harfiyeti) bilinçdışından bilince çıkarıp bizzat yoğurmaktır. Bu iş onların mahut olmadıklarını kabullenmekle başlar: Kalıpları ayarlamayan ayarlama etkisiz kalacaktır, elektrik olmadan elektronik de olamaz. Sonuçta üstlenilen kalıp erir ve manevileşir, rutin tinsel yolu açar, rutinsellik budur [1].

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Tözne/Cevherzat: özgür, özür, zaten, bizzat”, “Ruhsal Dirayet ve Kabullenmenin Seviyeleri: Accept, Admit, Acknowledge, Take for Granted”