Calhoun ve Farelerde Ödipal Yetkilenme Krizi — Işık Barış Fidaner

John B. Calhoun kemirgen topluluklarla deney yapan bir etologdu. Öne çıkan çalışmasında Evren 25 adını verdiği büyük fare kolonisinde yaşananları anlattı [1]. Makalesinde fareleri insanlarla kıyaslayıp İncil alıntıları yapmasına bakılırsa Calhoun bu kemirgen topluluklarını yönetirken Tanrıcılık oynuyordu adeta.

Evren 25 deneyinin sonuçlarını özetleyelim: (1) Genç fareler hudutların dışına çıkamayınca ve (2) yaşlı fareleri öldürecek dış nedenlerin yokluğunda, ister istemez (1) toplulukta müsait konumlar tükendi (uzamsal değil bileşimsel konumlar [2]), (2) genç fareler sosyalleşemez hale geldi, (3) bu durum bol bol çatışma ve fare kavgasına yol açtı ve nihayet topluluk tamamen çöktü; sona kalan nesil (1) üremeyen dişilerden ve (2) asosyal erkeklerden oluşuyordu, türün sağkalımı adına hem yetilerden hem de iradeden yoksun olan bu asosyal erkeklere Calhoun “güzel canlar” demişti.

Fare topluluğunun çökmesinin sebebi belli ki genel bir yetkilenme kriziydi (Calhoun buna “davranış batağı / behavioral sink” adını verdi) [3]. Önceki neslin yerine geçemeyen ve başka bir yere de gidemeyen genç fareler yaşadıkları Ödipal dramada (farelerde böyle bir şey varsa eğer) yenik düştüler ve fare topluluğundan geri çekilmeye mecbur bırakıldılar. Son erkek nesli olan “güzel canlar” “büyük ölçüde yemek, içmek, uyumak ve özbakımla kendini sınırlamıştı, bu faaliyetlerin hiçbiri toplumsal sonuçlar doğurmuyordu.” Bu son üyeler toplumsal yetkilenme kazanmaktan vazgeçtiler ve sadece kendi bedenleriyle ilgilenerek farelere özgü bir “benlik bakımı”na (care of the self) kendilerini vakfettiler.

Farenin asgari bir toplumsal yetkilenme kazanması için diğer fareler onu birey olarak tanımalıdır (Calhoun’a göre bu genelde “hareketler ve bedensel postür” yoluyla olur). Elbette fare bireyi insan toplumlarında olduğu gibi komşular nezdinde bir baba veya bir yaratıcı olarak tanınamaz. Ama yine de (1) belli hudutların yetkilisi olarak ya da (2) başkalarından dayak yiyen bir fare olarak tanınabilir.

Fareler mektup (letter) yazamazlar ve biz insanlar gibi fikirler doğuramazlar ama çiftleşebilirler ve fare yavruları (litter) doğurabilirler. Bu da Lacancı/Joycecu kelime oyununu anımsatır: letter/litter. İnsanlarda simgelemenin yolu tarihe hitaben mektup (letter) yazmaktır. Farelerde simgelemenin yolu fare tarihine hitaben yavru fareler doğurmaktır, litter yazmaktır.

Eğer farelere sergiledikleri asgari yetkilenme tarzına zemin olabilecek sınırlı bir irade atfedilecekse, farelerde Ödipal yetkilenme krizinin (davranış batağının) kendi türünü yaygınlaştırma iradesinin genel kaybı ile sonuçlandığı söylenebilir. Son neslin üyeleri uygun şartlara sahip bir başka çevreye taşındığında dahi çiftleşmek veya sosyalleşmek katiyen umurlarında değildi.

Bir anlamda bu “güzel can”ların artık “söyleyecek” bir şeyi kalmamıştı. Fare tarihine hitaben letter/litter yazmayı kestiler. Belki de Evren 25’i tamamlayan nihai letter/litter bizzat kendileri oldular zira Calhoun’un ünlü makalesine girmeyi becerdiler.

(İngilizcesi)

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Calhoun, John B. (1973). “Death Squared: The Explosive Growth and Demise of a Mouse Population”. Proc. R. Soc. Med. 66 (1 Pt 2): 80–88.

[2] Bkz “Uzamsal ile Bileşimsel”

[3] Bkz “‘Erkeklik Krizi’ Genel Yetkilenme Krizinin Tezahürüdür”, “Kemirgenler ve yetkilenişle bedenlenişin dolaşıklığı”