Belli ki mürekkep yalanmış: fikir-efkar, teorik-retorik — Işık Barış Fidaner

Belli ki mürekkep yalanmış!

Bu söz iki zıt anlamda okunabilir:
1) Belli ki bu adam işini biliyor!
2) Belli ki bu herif bizi işletiyor!

Bu kutupları uzlaştırmanın iki yolu vardır:
3) Bazı konuları biliyor olsa da diğer konularda ona güvenilmez.
4) Bildiği konuya sınır çizemeyiz, her sözünü ihtiyatla dinlemeliyiz.

Bu uzlaşıları netleştirmenin iki yöntemi vardır [1]:
5) Ondan okuduğun konuyu bana sor, işin doğrusunu/yanlışını (right/wrong) ben sana anlatayım.
6) Ondan okuduğun cümleyi getir, ne bakımdan sahi/fol (true/false) olduğunu yorumlayalım.

Bu iki yöntem elbette eleştiri ve analizdir [2]:
— Eleştirinin temel derdi bilen ile bilmeyeni ayırmaktır, bunun için bilinen konu ile bilinmeyen konuyu ayırmakla uğraşır ve kapsamları bilmekle ilgilenir.
— Analizin temel derdi bilinmeyeni duymak ve duyurmaktır, bunun için merak ve kuşku arasında dalgalanan bir ihtiyatla metni okur ve yorumlar, bu ihtiyat bağlamın farkında olmaktır.

Bir kapsamı bilmek ve bir bağlamın farkında olmak arasındaki ayrım fikir-efkar ayrımında yakalanabilir:
— “Bir fikrim var!” diyen kişi bir konuda bir şeyler bildiğini iddia etmiş olur.
— “Efkarlıyım!” diyen kişi ise farkındalığını şekillendiren bağlamı duyurmuş olur.

Öne sürülen bir fikri eleştirmeniz meşru olabilir ama efkarlı bir durumun öncelikle analiz edilmesi gerekir. ‘Fikir’ tekil ‘efkar’ çoğul kiptedir çünkü (1) eleştiri düşünceleri kapsamlandırır ve birimlendirir, (2) analiz ise ya bağlamsal düğümü çözer ya da onu sıkıştıran taneleri ayıklar.

Aynı ayrım teorik-retorik ayrımında da yakalanabilir:
— Doğru bir teori öne sürmek veya yanlış bir teoriyi eleştirmek kapsamları bilmekle ilgilidir.
— Retorik ise dil pragmatiğiyle bağlamda barınan sahi/fol (geçerli/geçersiz) unsurları ayıklamaktır.
Nasıl ki ‘fikir’ kelimesini biraz bozarak ‘efkar’ kelimesini elde ediyorsak, ‘teori’ kelimesini biraz bozarak ‘retorik’ kelimesini elde ederiz: Fikir ve teori tepsiye konup salona gelen yemek gibidir, efkar ve retorik ise aynı yemeğin hâlâ mutfakta işlenmekte olan henüz bitmemiş halidir. Uzman sıfatıyla belli kapsamlara el koyup eleştirmenlik lüksünü elinde tutan “Bilen Adam”lar salonda hazır yemek bekleyen müşterilerdir, bağlamsal farkındalığın bilinmez sahasında ihtiyat ve incelikle çalışan analizcilerse mutfakta yemeği hazırlayan işçilerdir. Son sözü Sait Faik söylesin:

Eleştirmeciden yol göstermesini bekleyen sanatçı dünyanın en gülünç sanatçısıdır. Eleştirmeci de kim oluyormuş? (Eleştirmeci Falan Filan, 1954)

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz Doğru (özel sayfa)

[2] Bkz “Sahici Analiz Eleştirinin Ötesindedir: Eleştiri Taslamayı Açığa Vurur, Analiz Kendini Baltalamayı Açığa Vurur”, “Abese İrca ve Abese İcra”

PS: mürekkep’in “terkip edilmiş, birleştirilmiş” anlamına göre mürekkep yalanmış = cinsel ilişki imkansızmış diye de okunabilir.

Ayrıca bkz “Anayurt neler doğuruyor! Kırmızı mürekkep hariç!” Slavoj Žižek

vaktinde söylersen retorik
gecikmeli söylersen rötarik

Sait Faik: Eleştirmeci Falan Filan
analizciler varken eleştirmeciye laf düşmez pic.twitter.com/BU6iSdyYGS

— Işık Barış Fidaner 🌍 (@fidaner) April 13, 2025