Dürtüsel Ettirgenlik (se faire) — Işık Barış Fidaner

Arzu yapan-yapılan arasında dolaşım veya gitgeldir, ikisi birbirine atıf yapar = birbirine gönderir.

Dürtü ise kendine yaptırmakla (veya kendini yaptırmakla) ilgilidir; dönüşlüdür = düşünümlüdür (reflexive), öz-göndergelidir = kendine atıf yapar (self-referential).

Arzu etkin-edilgen arasında mekik dokur, kâh kendini kâh nesneyi yadsıyarak durmadan yer değiştirir.

Dürtü ise ettirgendir (se faire) dolayısıyla etkin-edilgen ikiliğinin ötesine geçer (Lacan, Seminer 11).

Arzudan dürtüye geçiren ok işaretinin üzerini çizdim çünkü dürtüsel ettirgenlik bitirici ve bitiştiricidir:

Toute pulsion est virtuellement pulsion de mort.
Her dürtü görcül olarak bir ölüm dürtüsüdür.
(Lacan, Bilinçdışının Konumu)

Cinsiyet tayin eden terimlere soru işareti koydum çünkü ters dönebilirler.

Bu tabloyla gaze‘in iki alternatif çevirisine iki ayrı işlev yüklenmiş oldu:
Bakış arzuda rol alır, nazar dürtüde rol oynar.

Tablonun kilit noktası üstben/arzu yasası ikilemidir:

Üstben vicdan azabı çektiren nazardır. İki yönü vardır:
1) Süperego suçlar, ayıplar, yargılar, damgalar, susturur, hayal kırar ve keyif kaçırır (spoiler).
2) Hiperego mutlanmayı, zevklenmeyi, dolu dolu yaşamayı, hiçbir keyif şansını kaçırmamayı emreder. Kaçırma korkusu FOMO’nun POMO’ya benzemesi epey manidardır (fear of missing out ~ postmodern). “Kaçırmayın!” diyen reklamları bilirsiniz. POMO aynı zamanda kaçırma keyfidir (pleasure of missing out).

Arzu yasası ise üstben ile baş etme yolunuzdur, iç huzur ve vicdan rahatlığının mutlak koşuludur:

Analiz açısından kişinin işleyebileceği tek suç kendi arzusundan taviz vermiş olmaktır. (Lacan, Seminer 7)

Etkin-edilgen-ettirgen ekseni tabloda üç kez yinelenmektedir ve bunların her birinde eksenin anlamlanma tarzı yenilenmektedir. Bu üç anlamlanma tarzını basitten karmaşığa doğru sayarken birer birer basın (press), algı yönetimi (perception management) ve menfez (influencer) formüllerinin oluştuğunu göreceğiz.

1) Yapma etkin, yapılma edilgendir:
— Bakma etkindir, bakılma edilgendir. Baktırma ettirgendir.
— Görme etkindir, görülme edilgendir. Gösterme ettirgendir.
— Dinleme etkindir, dinlenme edilgendir. Dinletme ettirgendir.
— Duyma etkindir, duyulma edilgendir. Duyurma ettirgendir.

Basın (press):
Gösterme → Duyurma

2) Duyunun yönelmesi etkin, duyunun algılaması edilgendir:
— Bakma etkindir (yönelme), görme edilgendir (algılanma).
— Dinleme etkindir (yönelme), duyma edilgendir (algılanma).
— Bakılma etki-edilgendir (yöneltme), görülme edilgi-edilgendir (algılandırma).
— Dinlenme etki-edilgendir (yöneltme), duyulma edilgi-edilgendir (algılandırma).
— Baktırma etki-ettirgendir (yönetme), gösterme edilgi-ettirgendir (algılatma).
— Dinletme etki-ettirgendir (yönetme), duyurma edilgi-ettirgendir (algılatma).

Algı Yönetimi (perception management):
Baktırma → Gösterme → Dinletme → Duyurma
(Yönetme → Algılatma → Yönetme → Algılatma)

3) Göz etkin, kulak edilgendir çünkü göz yumabilirsiniz ama kulak tıkayamazsınız:
— Bakma etkindir (seçme), dinleme edilgendir (odaklanma).
— Görme etkindir (alma), duyma edilgendir (etkilenme).
— Bakılma etki-edilgendir (seçilme), dinlenme edilgi-edilgendir (odaklama).
— Görülme etki-edilgendir (alınma), duyulma edilgi-edilgendir (etki).
— Baktırma etki-ettirgendir (seçtirme), dinletme edilgi-ettirgendir (odaklatma).
— Gösterme etki-ettirgendir (sunma), duyurma edilgi-ettirgendir (nüfuz).

Menfez (influencer):
Gösterme → Duyurma → Dinletme → Baktırma
(Sunma → Nüfuz → Odaklatma → Seçtirme)

Nazar üzerine okumalar:
“Nazar noktası: Benden ne saklanıyor?” Joan Copjec
“Nazar ile karşılaşma” Todd McGowan
“Nazar ile özdeşleşme” Todd McGowan

Ben ideali, ideal ben, üstben ve arzu yasası üzerine okumalar:
“İdeal Ben, Ben İdeali, Üstben, Arzu Yasası” Slavoj Žižek
“Kendine Selam Vermek: Vicdan Üstben Değil Arzu Yasasıdır” Işık Barış Fidaner

Hiperego üzerine okumalar:
“Aklın Dolandırıcılığı Hiperegoyu Ortaya Çıkardı” (Vertigo‘ya atıf var)
“Özeleştiri Özelleştirir: Ego, Süperego, Hiperego: Sanal Ağaların İtişmesi ve Gerçek Ağaların Çekişmesi”
Dizi: “Hiperego: Yenilemeyen Yineleme Boştur, Yinelemeyen Yenileme Kördür”

Menfez üzerine okumalar:
“Arafta Türbülans ve Nüfuzculuk Oyunu: Tribüne Seslenenler ve Türbine Ses Verenler”
“Çiçekleri Eleştirmek veya Çiçeksiz Meyve Olmaz”
“Bitirmek başlandırmaktır: Spor olsun diye yaşama egzersizleri veya saadet zincirinin prangasını sökmek”
“Avcının erdemi/görcesi edilgenlik” Jacques Lacan
“Unutuk (lathouse)” Jacques Lacan
“Yerçekçi Olalım: Uçmak Düştüğünü Unutmaktır”

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Sözsen ettir!
Sözse nettir.