İrade ve İade: ‘Aslında’ Gediğine Yerleşen Aklın Kurnazlığı — Işık Barış Fidaner

Evet konumuz iradede iadenin oynadığı rol. Temel soruyla başlayalım:

Kimi/neyi kime/neye nasıl iade etmelisiniz ki sağlam bir irade oluşturabilesiniz?

Soruyu cevaplarken derhal cinsiyet farkı belirir:
1) Eril irade istisnai bir şeyi asla iade etmeme ısrarına dayanır.
2) Dişil irade başkalarını başkalarına iade edebilme becerisine dayanır.

Bu amaçların birer bedeli de vardır, onları da tabloya ekleyelim:
1) Eril irade O’nu iade etmemek için geri kalan herşeyi “ötelere” iade etmeye mecburdur.
2) Dişil irade eğer ‘onları onlara’ iade edebilmek istiyorsa ‘herkesi kendine’ iade edebilmelidir.

Böylece toplam dört öğe belirdi: O, öte, onlar, herkeskendi.

Önce her cinsiyetin kendi öğelerini nasıl bileştirdiğine bakalım:
1) Eril iradede hoş ve hor (O ve öte) ayırt edilerek geçerli hudutlar çizilir (kapsam).
2) Dişil iradede uyum ve uyumsuzluk (onlar ve herkeskendi) sezgilerle dengelenir (saklam).

Yazının geri kalanında cinsiyetlerarası bağlamı oluşturacağız:
— Hoş olanı hor olandan (O’nu ötelerden) ayıran bir özgünlük vardır.

O halde:
— Onları sıradan kılan ötelerdir (dişil ← eril).
— O’nu özgün kılan herkeskendiliktir (eril ← dişil).

Bu sebeplere işaret etmek ironiktir çünkü:
— Onlara sıradan simetrisini veren öteler aslında asimetriktir.
— O’na özgün asimetrisini veren herkeskendi aslında simetriktir.

Bu ironiyle açılan ‘aslında’ gediğine aklın kurnazlığı gelip yerleşir:
— Aklın nazı onlara öteleri duyuran bir kanal açar.
— Aklın kuru O’nu herkeskendiliğe çağıran bir kapı açar.

Böylece iki koşut gündem ortaya çıkar:
— Aklın nazının gündemi arzudur: “Onların ötesinde neler olabilir?”
— Aklın kurunun gündemi arızadır: “O neden herkeskendi değil?”

Sonuç olarak:
— Aklın nazı simetriyi koruyup kollamak adına asimetrik bir kanal açmıştır.
— Aklın kuru açtığı kapının asimetriyi simetrik kılacağına inanmış gibidir.

Dolayısıyla:
— Aklın nazı simetriyi kırmamak adına simetriyi kırmıştır.
— Aklın kuru simetrik kırmanın kısır döngüsünü beslemiştir.

Evreni evrene iade etmeye çalışan irade böylece kendi kendisine iade edilmiş olur.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Bkz “Aklın Kurnazlığı: Aklın Kuru ve Aklın Nazı: Edilgileşim ve Etkileşim”, “René Girard: Simetrik Kırma ve Simetriyi Kırma”, “Arzu ile Arıza”, “Ay yarıktır: Kapsam, Saklam, Bağlam”