Bileşen Dürtü (partial drive) — Laplanche, Pontalis

Tr.: bileşen dürtü.–En.: partial drive.–D.: Partialtrieb.–Es.: instinto parcial.–Fr.: pulsion partielle.–I.: pulsione parziale.–P.: pulsão parcial.

Bileşen dürtüler psikanalizin cinselliği ayrıştırarak tespit edebildiği en temel yapıtaşlarıdır. Bu yapıtaşların her birisi bir kaynak (örn. ağız dürtüsü, kıç dürtüsü) ve bir amaç (örn. göz zevki dürtüsü, hakim olma dürtüsü) ile tanımlanır.

‘Bileşen’ derken nitelenen unsur, cinsel dürtüler sınıfı altında bu dürtülerin tasnif edildiği özgül tipler değildir yalnızca – ‘bileşen’liğe öncelikle gelişimsel ve yapısal bir anlam yüklenmelidir: İlk başta bağımsız işleyen bileşen dürtüler daha sonra çeşitli libidinal örgütlenmelerle bir araya gelip kaynaşmaya meyleder(ler).

Her faaliyete ayrı bir dürtü tayin ederek “dürtüler kataloğu” çıkaran teorileri Freud hep eleştirmişti (örn. topluluk yaşamını açıklamak için ‘güruh dürtüsü’nden söz açmak). Freud kendi adına dürtüleri sadece iki ana sınıfa ayırmıştır: Cinsel dürtüler ve özsavunma dürtüleri, veya ikinci modeline göre: Can dürtüleri ve ölüm dürtüleri.

Yine de Freud bileşen dürtü mefhumunu çok önceden tanıtmıştı: Cinsellik Teorisi Üzerine Üç Makale‘nin ta ilk baskısında. Freud cinsel faaliyeti bu temelde farklılaştırmaya yöneldi çünkü organik kaynaklara atfedilerek özgül amaçlarla tanımlanabilen bileşenleri yalıtmak istiyordu.

Cinsel dürtü bir dizi bileşen dürtüye ayrıştırılabilir. Bunların çoğu belli erojen bölgelere tayin edilmiştir (α); geri kalanlar da genel amaçlarla tanımlanır (örn. hakim olma dürtüsü), gerçi amaçlı dürtülerde de bedensel kaynak tespit edilebilir (örn. hakim olma dürtüsünün kaynağı kas sistemidir).

Bileşen dürtülerin faaliyetleri çocuklarda parçalı cinsel faaliyetler şeklinde (çok-şekilli sapkınlık), yetişkinlerde ise önsevişme ve sapkınlık şeklinde gözlenebilir.

Bileşen dürtü kavramı örgütlenme kavramıyla eşleniktir [ç.n. irade-sistem]. Bir cinsel örgütlenmeyi analiz etmek, onu oluşturan olmazsa olmaz dürtüleri açığa çıkarmaktır. Ayrıca genital bir farklılaşma da gerçekleşir, zira Freudcu teoriye göre dürtülerin işleyişi ilk başta anarşiktir (en-erk-ik), ancak sonradan örgütlenebilir(ler) (β).

Üç Makale‘nin ilk baskısında Freud cinselliğin ancak ergenlikten itibaren örgütlenebildiği fikrini benimsemişti; dolayısıyla çocuk cinselliğinin bileşen dürtülerin örgütlenmemiş etkileşimiyle şekillendiğini varsaymıştı.

Genital-öncesi örgütlenme gündeme geldiğinde ise bileşen dürtülerin serbest etkileşimi daha erken bir evreye taşınmış oldu: “öznedeki bileşen dürtülerin her birinin kendi arzusunu tatmin etmeye çalıştığı” (1) otoerotik evreye taşınmış oldu.

(α) “Dürtülerin çokluğunun erojen organların çokluğundan geldiğini görmez misiniz?” Freud’un Oskar Pfister’e 9 Ekim 1918 tarihli mektubundan.

(β) Bu konuda Freud’un ansiklopedi için yazdığı “Psikanaliz” başlığından şu alıntıya bakılabilir:

Ruh yaşantısındaki dinamik tezahürüne “libido” dediğimiz cinsel dürtü, çok sayıda bileşen dürtüden müteşekkildir ve bir kez daha bu bileşen dürtülere parçalanabilir; bu bileşen dürtüler ancak azar azar birleşerek tanımlı örgütlenmeler oluşturabilir(ler)… İlk başta özgül bileşen dürtüler birbirinden bağımsız yollarla tatmin peşinde koşarlar, ama gelişim süreci ilerledikçe azar azar yakınsarlar ve yoğunlaşırlar. Ayırt edilecek ilk (genital-öncesi) örgütlenme ağız evresidir.” (3)

(1) ‘The Disposition to Obsessional Neurosis’ (1913i), G.W., VIII, 446; S.E., XII, 321.

(2) Alıntılayan Jones, E. Sigmund Freud: Life and Work, II (London: Hogarth Press, 1955), 506.

(3) Freud, S., G.W., XIII, 220; S.E., XVIII, 244.

Psikanaliz Dili kitabından

Türkçesi: Işık Barış Fidaner

ç.n. Bileşen dürtülerin genital örgütlenmesiyle özne-yüklem uyumu kuralı arasındaki koşutluğa dikkat çekmek için parantez içinde (ler) yazdım.