Davasız Asi: havalı-özel ile tavukdışı-piliç inşası — Işık Barış Fidaner

(Dikkat: Spoiler)

Davasız Asi (Rebel Without a Cause, 1955) filminin konusu havalı-özel çiftini oluşturmak üzere bir farkın kaldırılmasıdır (Aufhebung):
1) Farkın kaynağı Platon’un uyuşmaz çoraplarıdır (kızıl ve mavi).
2) Ardından bu fark Judy’nin kadınlığı kılığında özel bir farka tercüme edilir.
3) Nihayet Jim’e varır ve:
a. Onu karşıtlığı dolayısıyla kayıtsız (havalı: cool) kılar.
b. Onu adam yapar (artık tavuk değildir).
Sonuçta “havalı adam” (tavukdışı) ile “özel kadın” (piliç) çifti elde edilmiş olur.

Platon (Sal Mineo) “renkli şahıs” (person of color) sayılmaya yetecek kadar siyah, kahverengi veya sarı olmasa da (Sicilyalı-Amerikalıdır) hikayedeki simgesel konumu “renkli şahıslara” aittir: Onun Jim’e (James Dean) duyduğu hayranlık, öncelikle, eleştirmenlerin tercih ettiği gibi bastırılmış eşcinsel aşkı değil, sömürülen bir halkın sömüren egemene duyduğu hayranlığı simgeler.

Platon Jim’e terk edilmiş konağı gösterdiğinde, elinde tuttuğu mumlarla Jim ve Judy’yi (Natalie Wood) aydınlattığı zaman, yerli hancı rolünü üstlenerek onların çift-oluşunu sağlamaktan sevinç duyar. Onları kıskanmıyordur, onlara seyirci kalmaktan mutluluk duyar, seve seve kendi tahayyülünü onların performansıyla doldurur ama Platon böylece kendi kendisini silmiş olur.

Jim ve Judy sanki konağı Platon’dan kiralayacakmış gibi oyun oynar: Şayet çift başarılı olacaksa asıl hancı tablodan kovulmalıdır ve gayrişahsi bir nazara indirgenmelidir. Sonunda polisler Platon’u öldürünce tam da bu olur ve o noktada adamın çoraplarındaki uyuşmazlık “özel” kadına (Judy) tercüme edilebilir ki o da böylece “havalı” adamı (Jim) tanımlayabilsin.

Filmde iki sefer beliren uyuşmaz çoraplar özel alanı kamusal alana köprüleyen bir nazar oluşturur. İlk belirişte Platon uyurken Jim ve Judy komik uyuşmazlığı gözleyip bir kahkaha atarlar. İşte diyalog:

Jim: (Güler) Sinirli gündü herhalde.
Judy: (Güler) Baştan sinirliydi muhtemelen.
Jim: Ben de yapmıştım gerçi. Sen yapmadın mı?
Judy: Hıhı.

Bu “özel” anda Jim ve Judy Platon’u haysiyetten “yoksunlaştırma” eyleminde birleşir ve ortaklaşırlar:

1) “Baştan sinirli” olduğu beyanıyla Platon’un “sinirsel sapkınlığını” işaretlerler (neuro-divergence; senaryo yazarlarının Platon’a filmin başında yavru köpek öldürttüğünü unutmayın).

2) Platon uykudayken (cahil) kendilerinin uyanık olmalarından (ayık: woke) gelen üstünlükten zevk alırlar.

3) “Platon” ismi nedeniyle bu eylem onları daha fazla düşünme lüzumundan kurtarır (“Baştan bu uyuşmazlık niye bize bu kadar komik geldi ki?”), zira felsefe de aynı Platon gibi “baştan sinirliydi muhtemelen.”

4) Daha da önemlisi, ortaklaşa yoksunlaştırma eylemini derhal perdelemek için Platon’un “ilksel sinirselliğine” yönelik kendi anlayış ve iyi niyetlerini dışavurarak onun “deneyimini paylaşmaları”dır: Jim ve Judy de bazen uyuşmaz çoraplar giymişlerdir (yavru köpekleri öldüren biri kadar sıklıkla olmasa da).

Jim’in uyuşmaz çorapları gözlediği ikinci belirişte iki unsur değişmiştir:

1) Platon artık uykuda değildir, ölmüştür.
2) Jim’in yanında şimdi Judy yerine babası vardır.

Bu ikinci beliriş Jim-Judy arasındaki özel anı Jim’in babasıyla arasındaki kamusal ilişkiye tercüme eder. Bu sahnede eşzamanlı iki iş becerilir:

1) Yerli hancı tablodan çıktığına göre artık öncelikli fark alanını kadın doldurabilir.
2) Babanın varlığı kadının yokluğunu perdelemek ve “özel kadın”ı var kılmak içindir.

Babasını istisnai konuma yerleştirebilmek için Jim havalı tarzına kısa bir mola vermiştir, böylece hemen ardından kendisi en kalıcı “havalı adam” olabilecektir, tam anlamıyla “tavukdışı” olabilecektir; tabi senaryo yazarlarının Platon’u kurban etmesi sayesinde.

(İngilizcesi)

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

cool’a cool’luk edene yazıklar olsun!

Bkz “İstihzamane: Alay ve İroni” Slavoj Žižek