Ne-densiz hediye: Nerede çokluk, orada… imleyen! — Işık Barış Fidaner

Freudcuların iyi bildiği gibi kıç dürtüsü yetkilerle yakından ilişkilidir: Çocuklar düzeni kargaşadan ayırt etmeyi ve yetkinin ne demek olduğunu tuvalet eğitimiyle öğrenirler. Ders kitaplarında şöyle anlatılır:

[Tuvalet eğitiminde] yetişkinler çocuğun nereye ne zaman dışkı yapabileceğine kısıtlamalar getirirler. Yaşadığı bu ilk yetki çatışmasının tabiatı çocuğun yetki tarzlarıyla gelecekte kurabileceği bütün ilişkileri belirleyebilir. (“Freud’da Beş Psikoseksüel Gelişim Aşaması” Saul McLeod; ayrıca bkz “Anal stage” Wikipedia)

Freud ayrıca kıç dürtüsünü (politik) ekonomiye bağlayan denklemi de vermişti: dışkı = hediye = para [1]. Buna göre bütün simgesel düzenlerin kıç dürtüsünden kaynaklandığını söylememiz abartı olmayacaktır [2]. Bu da bizi bir başka denkleme getirir: “Nerede çokluk, orada… imleyen.” Lacan’ın fevkalade sözlerini anımsayalım:

Kendimi sana veriyorum, diyor hasta bir kez daha, ama ben yani bu kişi –diyor başkası– Amaninbov! Nerede çokluk, orada… nedensiz bir hediye –Ne densiz hediye!– bu öğe bizim tecrübemizde olmazsa olmazdır. (Seminer 11)

İmleyene “densiz hediye” dememiz teoride bütün imleyenlerin değerini aynı iğretim (abjection) seviyesine alçaltmak gibi görünse de, “gerçek dünya” pratiğinde işleyen imleyenler bu alçalmaya düşmezler. Simgesel düzen denen yapı “densiz hediyelerin” (imleyenlerin) eşitsiz hiyerarşisi temelinde kurulmuştur.

Klasik bir komedi filmimizde huysuz bir ağa işçileriyle aynı tuvaleti kullanma fikrine itiraz etmiştir. O günden beri Türkiye’de ironik bir atasözüne dönüşen bu unutulmaz replik şöyledir: “Ağa pokunun üstüne pok olur mu la?” [3] Bunun Lacancı anlamı bellidir: Ağa poku Esas-İmleyen S₁‘dir, işçi poku ise Efendi söyleminde Esas-İmleyen’e hizmet eden imleyenler zinciridir (bilgi: S₂).

Şimdi David Graeber’in “boşbeleş işler / boktan işler” ayrımını hatırlayalım (bullshit jobs, shit jobs):

Boşbeleş işler aslında o işi yapan kişinin bile varlığına gerekçe bulamadığı işlerdir, yine de sanki o işin bir nedeni varmış gibi davranması gerekir. Boşbeleşlik öğesi budur. Birçok kişi boşbeleş işler ve boktan işleri birbirine karıştırıyor, oysa bunlar bambaşkadır.

Kötü iş kötüdür çünkü zordur veya şartları berbattır veya ücreti fındık fıstıktır ama çoğu zaman bu işler çok faydalıdır. Aslında yaşadığımız bu toplumda yaptığınız iş ne kadar faydalıysa size o kadar az ücret öderler. Boşbeleş işlerse çoğu zaman büyük saygı görür ve dolgun ücretler alır, oysa o işler tamamen amaçtan yoksundur, o işleri yapanlar da bunu bilirler.

(David Graeber ile Vox röportajı)

Yani Graeber’in tanımına göre “boşbeleş iş” faydasızdır çünkü hiçkimse dış dünyaya atıfla o işin varlığına meşru bir gerekçe bulamaz. “Boktan iş” ise dünyaya büyük faydaları dokunsa bile onu yapan işçiler kötü muamele gördüğü için boktandır.

Bunu Lacancaya tercüme edersek, Graeberci “boşbeleş: bullshit” kendisini salt kendi varlığıyla gerekçelendiren Esas-Pok S₁‘e atıf yapar (“bull-shit” Wall Street’in boğa pokudur [4]), “boktanlık” ise Esas-Pok’a hizmet etmeye mecbur bırakılan pok zinciri S₂‘ye atıf yapmaktadır (“main street/ana cadde”nin sıradan poktanlığıdır).

Esas-Pok’un pok zinciriyle kurduğu eşitsiz ilişkiye dayanarak “Pokluk yokuş aşağı yuvarlanır” (shit rolls downhill) deyiminde dile gelen halkçı bilgeliği Lacancaya tercüme edebiliriz: Politik ekonominin boktan gerçekliği simgesel düzen kapsamında yapılan boşbeleştirilerden (bullshitization) kaynaklanır. “Aşağı sızdırma ekonomisi”nin hakikati budur (trickle-down economics) [5].

(İngilizcesi)

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “On Transformations of Instinct as Exemplified in Anal Erotism” Sigmund Freud

[2] Burada yaptığım gibi: “Boşbeleş işler dil gibi yapılanmıştır”

[3] Kibar Feyzo (1978) filminde Şener Şen (resimde görülen) ağayı, Kemal Sunal işçiyi canlandırır: “Ağa pokunun üstüne pok olur mu la?”

[4] “Comedian seeks permit for smiling poop sculpture in NYC” Josh Kosman

[5] Bu bağlantıyı kuran Arion Horn’a teşekkürler.

Bu konuda yazı yazmamı öneren Mika Leinonen’e teşekkürler.