Perde namevcudiyetin putudur — Jacques Lacan

Analize göre fetiş bir simgedir. Şimdiden herhangi bir nevrotik simge ile aynı zemine konmuş gibidir.

Konumuz nevroz olmayıp sapkınlık olduğunda bu fark o kadar belirgin değildir. Hastalıkları klinik benzerliklere göre sınıflandırmak tabi ki değersiz değildir ama analiz bu farkı teyit edecekse yapılara çok daha yakından bakmalıdır. Nitekim birçok yazar bu farkı tanımlarken tereddüt eder ve fetişizmi ancak sapkınlık ile nevrozun sınırhattına (borderline) yerleştirebilir, tam da temel düşlemin simgesel karakteri nedeniyle.

Yapılara ağırlık vererek başlamış olsak da gelin bir an için durup bu arakonumlama (interposition) haline bir bakalım, bunun anlamı şudur: Aşk-nesnesinde onun ardında yatan bir şeye aşık olursunuz. Bu şey elbette hiçliktir ama simgesel anlamda orada bulunma özelliğine sahiptir. O bir simge olduğuna göre bu hiçlik olabilmekle kalmaz, bu hiçlik olmak zorundadır.

Amaçlanan şeyin sunulan şeyin ardında yattığını ima eden bu arakonumlama ilişkisinin bizlere görünen en belirgin cisimleşmesi nedir? Doğrusu bu cisimleşme sahiden insanın dünyayla ilişkisinde en temel imgelerden birisidir, adlı adınca: Örtüdür, perdedir.

Bir şeyin önüne çekilen örtü veya perde, temel aşk durumunun en iyi imgesi budur hâlâ. Hatta denebilir ki perdenin mevcudiyeti sayesinde altta yatan eksiklik bir imge olarak gerçelleşmeye (actualize) meyleder.

Namevcudiyet, örtünün üzerine resmedilir. Bütün perdelerin işlevi böyle tanımlanır. Perde kendi değerini, varlığını ve tutarlılığını tam da namevcudiyetin yansıtıldığı ve imgelendiği (farzedildiği ve resmedildiği) yer olmaktan alır. Denebilir ki perde namevcudiyetin putudur.

İnsanın onu meftun eden bütün herşeyle ilişkisini dışavuran en yaygın mecazın Maya’nın örtüsü olmasının nedeni elbette insanın bütün arzu ilişkilerinde temel bir yanılsama halini duyumsamasıdır. İşte tam orada insan aşk-nesnesinin ardında yatan hiçliğe dair duyumsamasını cisimleştirir ve putlaştırır.

Fetişçi ilişkinin kuruluşunda herhangi bir anda rol oynayan öğeleri yerli yerine oturtmak istiyorsanız, şu temel şemayı aklınızda tutmalısınız:

İşte özne, ve nesne, ve ardında yatan hiçlik, yahut simge, yahut fallus, yani kadında eksik olan şey. Tabi perde çekildikten itibaren nesnenin altta yattığını belirten bir şeyleri perdenin üzerine resmedebilirsiniz. O zaman nesne eksikliğin yerine geçebilir, o haliyle aşkınıza da destek olabilir, ancak arzunun tutunduğu nokta olmadığı takdirde.

Arzu öyle ya da böyle bir aşk mecazı olarak belirir, ama arzunun tutunduğu noktada duran nesne, yanılsamalı bir kılığa bürünmüştür, üstelik yanılsamasıyla değerlenen bir kılığa bürünmüştür.

Fetişin Ego’nun başına getirdiği meşhur bölünme, kadının iğdişinin orada aynı anda hem ikrar hem de inkar edildiğini söyleyerek bizlere izah edilir. Fetiş orada durduğuna göre kadın fallusu kaybetmiş değildir [vesileye tutunmak] ama aynı nedenle kadına fallusu kaybettirmeniz de mümkündür, yani kadını iğdiş edebilirsiniz [mazereti yitirmek].

Fetişle ilişkide bu muğlaklık sürekli yaşanır ve semptomlarda her an saniye saniye fütursuzca tezahür eder. Yaşantılarla teyit edilen bu muğlaklık hem katlanılan hem de tadı çıkarılan bir yanılsamadır, ayrıca perdenin her an birdenbire ortadan kalkabileceği veya yere düşebileceği hassas bir denge yaşantısıdır. Fetişçinin nesnesiyle ilişkisi böyle yürür.

Makalenin devamında Freud fetişle ilişkide temel bir inkar tavrı olarak Verleugnung‘dan söz eder. Ama dediğine göre asıl mesele bu karmaşık ilişkiyi ayakta tutmaktır (aufrechtzuhalten) sanki bir sahne dekorunun muhafazasından bahsedermiş gibi. Freud’un dili hem imgelerle doludur hem de çok isabetlidir, burada da başvurduğu her terim kendi değerine ulaşır.

Der ki, iğdiş ürküntüsü bu ikameyi yaratmakla kendisi adına bir anıt dikmiş olur. Fetiş bir Denkmal‘dır [denk mal!]. Trophy kelimesi geçmez ama aslında oradadır, zafer nişanesi şekline bürünmüştür, das Zeichen des Triumphes. Tipik fetiş fenomenini irdeleyen yazarlar öznenin cinsiyetiyle kurduğu ilişkiyi muştulama (heraldise) yollarından bahsedip dururlar, oysa burada Freud bize bir adım daha attırıyor.

Neden böyle oluyor? Buna ne gerek var? Bu sorulara daha sonra döneceğiz. İnsanlar hep aceleyle itekliyor. Eğer doğrudan “Nedenmiş? Ne hakla?” demeye başlarsanız öznenin nesneden niye uzak kaldığını ve neden kendini rehin, tehdit altında ve çatışmalı hissettiğini izah etmek üzere derhal kalabalıklar halinde toplanan çeşit çeşit temayülün dağdağasına kapılırsınız. Gelin biz şimdilik yapı düzeyinde kalalım.

Buradaki yapı örtü ile ardında yatan şey arasındaki ilişkidir. Örtüde bir imge oluşabilir; örtü insanı hayallerle meftun edip arzuya yer açabilir. Öte-bölgeyle ilişki, bütün simgesel ilişkilerde kurucudur. Simgesel ilişkinin temelindeki özne/nesne/öte-bölge üçlemesinin hayali düzlemine inmektir mesele. Yani nesnenin arakonumlanışını örtünün işlevine yansıtmaktır.

Seminer 4’ten

Türkçesi: Işık Barış Fidaner

Namevtcil diyet: Namevt vücut namevcut değilse namı mevcut et de namevt vücudu iyi et namevcudiyet! Nam evse cildi yeter = İkrar Zarı

Nam? Evet! (İyileştiriyolar)
Namevt! (İyi leş diri olur)
Nam evi (İyi eleştiri yolar)

geister!
wahr sein.
wahr seiende!
denkmal wahr seiende.

göster!
varsayın.
var sayende!
denk mal var sayende.

ruhlar!
sahi oluş.
sahi varlık!
anıt sahi varlık.

Bkz “Has-et: Ben onu bilmem, terbiyesizleşme!” Sigmund Freud

Resim Gencraft üretimi (handmade curtain with intricate japanese patterns)