Tonal ve Atonal Eleştiri: Ekmek Arası ve Porsiyon Geri Besleme — Işık Barış Fidaner

Punctum Radyo’da Ses Süpürücü no.01 programında Mustafa Avcı iyi bir eleştirinin üç bölümden oluştuğunu anlatır [1]:
1) Müspet tenkit: Önce yazarın derdini iyice anladığınızı kanıtlayın.
2) Menfi tenkit: Ara bölümde yazarın argümanını eleştirebilirsiniz/gömebilirsiniz.
3) Müspet tenkit: Sonunda da mesajı onarma/düzeltme/güncelleme önerileri sunmalısınız.
İngilizcede “feedback sandwich” adıyla bilinen bu üç katmanlı yapıya Türkçe “ekmek arası geri besleme” diyebiliriz.

Bu yapının müziğe tercümesi şöyledir:
1) Önce enstrümanınızı mevcut tonaliteye uydurarak akort edin.
2) Ara bölümde dominant bir akor çınlatarak ortamı gerebilirsiniz.
3) Sonunda da tonik akora kadans yaparak ortamı rahatlatmalısınız.

Her ne kadar geçerli ve yürürlükte olsa da bu üç katmanlı yapının yazılan her eleştiri yazısına 1, 2, 3 diye kabak gibi yansıyacağını düşünmek pek gerçekçi olmaz. Bu üç öğe yazının genel çerçevesini şekillendirebileceği gibi tek tek paragraflara, hatta cümlelere bile yedirilmiş olabilir.

O zaman gelin temel bir ayrım yapalım:
1) Tonal Eleştiri: Üç katmanlı yapıyı genel bir çerçeve olarak uygulayan eleştiridir.
2) Atonal Eleştiri: Üç katmanlı yapıyı en küçük parçalarına kadar yediren eleştiridir.

Tonal eleştirinin en uç örneği “Pros & Cons” yani “sevdiğim/avantajlı yanlar, sevmediğim/sakıncalı yanlar” diye liste çıkarmaktır. Tonal eleştiri şöyle özetlenir:

Yazarı şu bakımdan anlıyorum ve ona katılıyorum
Ama şu bakımdan katılmıyorum ve itiraz ediyorum
O halde onunla şöyle bir noktada buluşabiliriz.

Gördüğünüz gibi ekmek arası geri besleme “tez-antitez-sentez” yapısındadır. Hegelci diyalektik ise yaygın görüşün aksine “tez-antitez-sentez” yapısına riayet etmez. Atonal eleştiri adını verdiğimiz diyalektik analizde riayet edilen üçlü yapı daha ziyade şöyledir:
1) Bir ayağını yere sağlam basmak (akort)
2) Öbür ayağını ileriye doğru savurmak (dominant)
3) Yürüyüşün gidişat ve istikametini hissedip rahatlamak (kadans)

Yürüyüşü çatallama işini okura bıraktığına göre atonal eleştiri “porsiyon geri besleme” ismini hak eder.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Ses Süpürücü no.01” Mustafa Avcı