Dur Geç ve Durugeç: Es Pas ve Espas — Işık Barış Fidaner

Fransızca ‘espace’ kelimesi Türkçede ‘espas’ diye okunur ve tipografide art arda dizilen harfler arasında bırakılan aralığı belirtir.

Espas’ın bir ‘aralık’ olduğunu söyledim çünkü ‘boşluk’ biraz daha farklıdır:
1) Boşluk bir cümlede iki kelime arasında bırakılan aralıktır.
2) Espas bir kelimede iki harf arasında bırakılan aralıktır.

Cümledeki boşluklar onu satırlara ayırmanızı sağlar: Eğer cümle bitmeden satır biterse (sayfanın kenarına/marjına varılırsa), cümle uygun bir boşluktan kırılır: satır sonunda kesilip alt satırın başından devam eder.

Cümlede kelimeleri ayıran boşluklar da satır sonunda kırılıp kırılmamasına göre iki çeşittir:
1) Kırılabilen boşluk (sıradan, alelade boşluk): Satır sonunda kırılır; solundaki kelime ile sağındaki kelimenin ayrı düşmesine izin verir.
2) Kırılmaz boşluk (non-breaking space, özel boşluk) Satır sonunda kırılmaz; solundaki ve sağındaki kelimelerin ayrı düşmesine izin vermez.

Word programında bu boşlukları klavyenizle şöyle yazarsınız [1]:
1) Kırılabilen boşluk: SPACE
2) Kırılmaz boşluk: CTRL+SHIFT+SPACE

Satır sonunda/başında ayrı düşmesini istemediğiniz iki kelimenin arasına kırılmaz boşluk koyarsınız. O iki sözcük muhtemelen özel bir öbek teşkil ediyordur. Mesela şu slogan olsun:

Yaşasın Partimiz

Bu sloganın tesirini yitirmesini istemiyorsak Yaşasın ve Partimiz kısımlarının satırlama gibi teknik sorunlar yüzünden ayrı düşmesini engellemek isteriz, bunun için de aralarına kırılmaz bir boşluk koyarız [2]. Yani pratikte:

1) Bu slogana sanki tek kelimeymiş gibi davranılmasını isteriz: YaşasınPartimiz
2) Yaşasın ve Partimize iki kelime yerine iki harf gibi davranılmasını isteriz.
3) Demek ki o iki öğeyi ayıran boşluğa espasmış gibi davranılmasını isteriz.

Bundan çıkacak sonuç bellidir:

Kırılabilen bir boşluğa espasmış gibi davranırsanız kırılmaz boşluğu elde edersiniz.

Şimdi gelelim espas’ın bileşenlerine: Es ve pas.

1) Es bir duraklamadır, bazen durulmadır, bazen durulaşmadır, özetle:

Es durudur. [3]

2) Pas ise üstünden atlamaktır, geride bırakmaktır, başka bir yere geçmektir.

Buna göre:

— ‘Es pas’ dediğimizde ‘es geç’ veya ‘dur geç’ demiş oluruz: Kırılabilen boşluk satırlama işlemi sırasında iki satır arasına düşüp kaybolduğu zaman ‘es pas / dur geç’ yapılmış olur:

Üst satır bitince dur!
Alt satır başlayınca geç…

— Ama ‘espas’ diye bitişik yazarsak ‘durugeç’ demiş oluruz, aradaki fark şöyle özetlenir:

Es pas (dur geç): Önce mola ver! Sonra sıçra…
Espas (durugeç): Öyle bir mola ver ki sıçrama olsun!

İşte bu sonuncusu da Kant’ın kategorik düsturuna tercüme olur [4]:

Öyle bir eyle ki eylemin kıstas olsun!

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Kırılmaz boşluk HTML kodlarında ‘&nbsp’ diye yazılır.

[2] Satırlama konusunda: “Düşmedeniyet ve Dilmedeniyet”, “Rastyönel Satırlama”, “Doğur-ussal lüzum: Matrix’in rahmini kapsayarak aşmak”, “Dilmeden (lalangue), Dilmedeni (ekholog), Dilmedeniyet (ekhosen)”, “Sosyal Medya ve Üç Nakış: Hayali, Simgesel, Gerçek”, “Kırk katır mı kırk satır mı?”, “Feda İlkesi ve Hayal İşlevi” Jacques Lacan, “Bir başkası olsa(ydı), o olmaz(sa)/gerekir(di)” Jacques Lacan

[3] Bkz “Tezahürriayet: İhtizaz ve İhtisar”

[4] Bkz “Koç (hayvancık): Tosbağa, Kıstas, Şofar”, “Mama Yemdir, Alkışlamak ‘Al kışla!’maktır”, “Yuva-havuç peşinde koşan tavşan ile ev-semptomu dinleyen kaplumbağa”, “Yay (hayvancık): Yaya, Yayın, Oku!”

Vesile: “Punch-Drunk Love: Yalnızlığın Geometrik İnşası” Salih Alp Gökçek