Yersizlik Hissi: Gönülsüzce Aynı Yere Dönmek — Sigmund Freud

Aynı olanın yinelenişinden kaynaklanan yersizlik hissini herkes ikrar etmeyebilir. Gözlediğim kadarıyla böyle anlarda –belli şartlar oluşup belli bileşimler kurulduysa– kuşku götürmeyen bir yersizlik hissi uyanır, kimi rüya hallerinde beliren çaresizliğin yankısı gibidir.

Bir keresinde sıcak bir yaz günü İtalya’da yabancısı olduğum küçük bir kasabanın ıssız sokaklarında dolanırken vardığım bölge, karakterinden kuşkulanmama pek fazla müsaade etmedi. Küçük evlerin camlarında sadece makyajlı kadınlar görünce o dar sokaktan kaçabilmek için aceleyle ilk gördüğüm yola saptım. Ama dikkat etmeden bir süre dolandıktan sonra birdenbire kendimi o aynı sokakta buluverdim ve göze batmaya başladığımı fark ettim, aceleyle orayı terk ettiğimde ise bir başka dolambaç yoluyla üçüncü kez aynı yere döndüğümü gördüm. İşte o zaman içimi tam olarak bir yersizlik hissi kapladı (tekinsiz, uncanny, unheimlich), muhtemel coğrafi keşiflerden vazgeçip bir süre önce uzaklaştığım meydana beni dosdoğru geri döndürecek yolu bulduğum zaman epey sevinmiştim.

Gönülsüzce aynı yere geri döndürme özelliğini paylaşan diğer durumlar da aynı çaresizlik ve yersizlik hisleriyle sonuçlanır, anlattığım olaydan bambaşka özellikler taşıdıklarında bile. Mesela yüksek bir ormanda sislerden yolunuzu şaşırdığınız zaman bilinen işaretli yollara ulaşma çabalarınız sizi sürekli aynı noktaya geri döndürür, kolayca tanınan sembolik bir yapıya istemeden defalarca uğrarsınız. Ya da diyelim ki aşina olmadığınız karanlık bir odada kapının kolunu veya lambanın düğmesini el yordamıyla ararken defalarca aynı mobilyaya toslarsınız, ki Mark Twain böylesi bir durumu müthiş abartılarla dayanılmaz bir komediye çevirmiştir.

Das Unheimliche’den

t: IBF (tşk: Fİ)

İnsan Freud’u inanamayacağı kadar büyük bir cazibeyle aşmıştır ama bilemeyeceği kadar büyük bir sadakatle de takip etmiştir 🤨😉

Normal bir insan inanamayacağı kadar ahlaksızdır ama bilemeyeceği kadar da ahlaklıdır. (Sigmund Freud)

Bkz “İstihzamane: Alay ve İroni” Slavoj Žižek, “Alaycılık vs. İroni/Dalga” Slavoj Žižek, “Hülya Espri Nesnel İronidir/Dalgadır” Slavoj Žižek, “Komik Somutlama: Ciddi Dalga Geçmek Nedir?”