Nirvana Solgudur: Zen Budizmi ve Psikanaliz — Işık Barış Fidaner

Nasıl ki bir kılıç yalımı kendini kesemezse,
Nasıl ki bir parmak ucu kendini dürtemezse,
Bir düşünce de kendini düşünemez.
(Sikshasamuccaya, aktaran: Alan Watts, Zen Yolu)

Zen Budizmini uğraştıran temel sorun öz-gönderge kurmanın imkansızlığıdır. Alan Watts ‘bir el kendini tutamaz, bir diş kendini ısıramaz’ örneklerini verir. Öz-gönderge imkansızlığı insanı tuzağa düşürür, yineleme zorlantısına sokar. ‘Yenilen pehlivan güreşe doymadığı’ için imkansızlık peşinde ömür çürütülür.

Freud ‘Haz ilkesinin ötesi’ kavramıyla bu yineleme zorlantısına işaret etmişti. Aynı meseleyi ele alsalar da Budizm ile psikanalizin baş etme yolları farklıdır: Budizm dengesizlikten kaçınmak için arzu uyandıran düşlemden geri çekilir. Psikanaliz ise aksine arzunun dengesizliğini dile getirerek düşlemleri kateder.

Budizm berideki Haz ilkesine tutunur, psikanaliz ise ötedeki Zorlantıları işler. Budizm ‘ikilikten usanmış’tır, psikanalizde ‘ikileme imleyeni önbastırılmıştır’. Jungculuk dengecilik tavrı nedeniyle bu ikilemenin Budizm tarafında yer alır.

Yine de düşlemden geri çekilmek ve onu katetmek arasında geçişkenlik vardır. Savaştaki gibi ‘katetme stratejisi’ dahilinde ‘geri çekilme taktiği’ uygulanabilir. Yerine göre bir düşlemi katetmenin en iyi yolu ondan geri çekilmek de olabilir.

Budizmi psikanalizle barıştırmak için Nirvana kavramı yeniden yorumlanmalı. Nirvana’nın kelime anlamı alevi söndürmek veya dalgayı dindirmek demektir. Demek ki Nirvana solgudur (aphanisis) ama Solum ilkesi gibi anlaşılmalıdır. Solan çiçeğin yerine meyve gelmesi gibi diyalektik yadsıma işlemi sayılmalıdır.

Buna göre Buda’nın yazdığı reçete olan Dört Asil Hakikat şöyle özetlenir:
1) İnsan acıdan yapılmıştır.
2) Sebep yineleme zorlantısıdır.
3) Çözüm solgudur (Nirvana).
4) Doğru yol solguya ulaştırır.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Bkz “İnsan acıdan yapılmıştır”