Ben X: Efsaneler Ego Aynasına Sokulamaz — Işık Barış Fidaner

Ben X (2007) filminde otizmin şerefini kurtarmak için İsa’ya başvurulduğunu zannedebilirsiniz, oysa İsa’nın “şerefini kurtarmak” için “otizm”e başvurulmuştur. Yani amaç İsa’yı çarmıhtan indirip “normalleştirmektir” ama derste yapılan şakadaki gibi önce elleri serbest kalan İsa ayakları üzerine devrilir, yani sonuçta iyi bir film çıksa da niyet edilen amaç hasıl olmaz, daha iyisi hasıl olur.

Freudcu sembolizm açısından çarmıha gerilen İsa’nın elleri Ego ve Süperego’dur, ayakları İd’dir. Herkes gibi ayakları üzerinde yürümek yerine çarmıha asılmış olması, “özgürce İd’inin götürdüğü yere gitmek” yerine Ego aynalama mecburiyeti üzerinden Süperego’lara esir düşmesi demektir.

Psişik esareti sahneleyen İsa evrensel özdeşim noktası olur çünkü ayakları üzerinde özgürce (İd’inin götürdüğü arzulanır hedeflere) yürüdüğünü zanneden bütün “normal” insanlar da aslında aynı İsa gibi Ego üzerinden Süperego’ya mahkum edilmiştir. Yani “anormal” İsa’nın ayrıcalığı “normal” psişik esaretten muaf olmak değil, bu esareti isabetle sahnelemektir. Semptomlaşmak böyle olur, başkalarının anlatamadığı bir şeyi sen sahnelersin, “köyün delisi” bu demektir.

“Otist” diye damgalanan kişi de İsa gibi semptomlaşır, çünkü perdeleyici/nezihleştirici Ego aynalama döngüsünün dışına düşmek suretiyle Süperego’nun acımasız hışmını insanlara geri yansıtan özel bir aynaya dönüşür, bu dayanılmaz görüntü de “doğal olarak” (ideolojik anlamda) insanlarda adlandırma ve öteleme refleksi uyandırır.

Ego aynalamanın dışına düşen Ben sınıfta çıkarıldığı masada Süperego’nun amansız hışmını üzerinde toplayarak İsa misali çarmıha gerilir. Ama bu sahnenin sembolik şiddeti derhal geri teper ve müteakip sahnelerde fiziksel şiddete tercüme edilir!

İsa’yı çarmıhtan indirmek isteyen sinemacılar Ben’i Adem misali bedeninden utandırıp ona bir de incir yaprağı hediye ederler: “Otist” yaftası. Mükemmel bir “otizm timsali” olduğuna göre “toplumsal ipuçlarına duyarsız olması” gereken Ben her nasıl oluyorsa çıplaklığından (intihara yönelecek kadar büyük bir şiddetle) utanarak kendisine sunulan incir yaprağını kabul eder. Böylece sinemacıların yardımıyla hep birlikte İsa’dan Adem’e regrese oluruz.

İsa’yı çarmıhtan indirerek Adem’leştiren melek (Scarlite: healer) ona Havva’lık da edecektir (İsa’nın Son Ayartısı (1988) filmindeki şeytan gibi). Gemide ve cenazede oluşan muğlaklıklarla Ego aynalama mecburiyetini kaydırmanın kadınlıkla, terk etmenin de ölümle eşdeğer olduğu sahnelenir; elleri serbest kalan (İd’in peşine takılan) İsa’nın kafa üstü düşmesi budur: Kadınla ilişki bir uçurumdur ama öldürmek yerine aile kucağına geri düşüren bir uçurumdur (regresyon). Böylece İsa nispeten Adem’leşirken Havva da nispeten Yahuda’laşır. İki uyumsuz efsane arasında Lacancı düsturlar yankılanır:

1) Büyük Öteki yoktur: Kameradaki delil işe yaramaz çünkü Süperego’nun kötücül nazarı kendi kendisini kaydedemez.

2) Cinsel ilişki imkansızdır: Erkek tramvay durağına bağlıdır, kadın ise trende hareket halindedir… (aynı Montauk‘a giden Clementine Kruczynski gibi!)

3) Kadın yoktur: …çünkü kadınlık ancak Ego aynalamaya nispetle hayat bulabilir!

Finalde dürtü çemberinde dönen at elbette ki İd’i simgeler ve Ben/İsa/Adem “atlara binmek şart mı?” diyerek Ego aynalamayı (bir kez daha) reddettiği anda Scarlite/Havva/Yahuda gözden kaybolur. Anne-babanın Ben’e “kendi dünyasında bir otist” demesi de hikayeye uygulanan sansürdür. Sonuçta İsa/Adem ve Yahuda/Havva’nın şerefleri kurtarılamadan kalır çünkü Efsaneler Ego Aynasına Sokulamaz.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Bkz “Anlatılamayan Şey Sahnelenir: Kelimeler Tamamen Kifayetsiz Değildir”