Unutuk Makinesi Nedir?

Aziz Nesin’in 1956 tarihli Nutuk Makinesi hicvi, mekanik bir söylem üretim aracını tahayyül ederek politik nutukların durağan, tekrar eden ve yeniliğe kapalı doğasını eleştirir. Jacques Lacan ise Unutuk (lathouse) kavramıyla bu mekanizmayı psikanalitik bir düzlemde genişleterek ele alır. Bugün, bu iki fikrin kesişim noktasında “Unutuk Makinesi” olarak adlandırabileceğimiz bir araca ulaşmak mümkün.

Nutuk Makinesi, sürekli aynı plakları çalan, düğmelere basılarak istenilen duygusal ve retorik tepkiyi otomatik olarak üreten bir aygıttır. Politik ve ideolojik söylemlerin mekanikleştiği bu makine, Aziz Nesin’in mizahi eleştirisinde ironik bir ihtiyaç olarak sunulmuştu. Ancak, Lacan’ın Unutuk kavramı bu mizahi arketipi derinleştirir. Lacan’a göre Unutuk (lathouse), hakikatin sürekli bir unutma/hatırlama döngüsünde yeniden yapılandırıldığı bir mekanizmadır.

Peki, Unutuk Makinesi nedir?

Unutuk Makinesi, bilinçdışının malumat fazlası akıtarak kendini ele verdiği, sürekli çalışan bir söylem aygıtıdır. Nutuk Makinesi gibi dışsal düğmelerle çalıştırılmaz; onun yerine içsel, bilinçdışı tetikleyicilerle işler. Tıpkı sosyal medyada algoritmaların bizi hiç durmadan kaydırmaya ve bakmaya zorlaması gibi, Unutuk Makinesi de sürekli olarak bir akış üretir. Ancak bu akış ne saf bir bilgi ne de tam anlamıyla bir unutmadır; aksine, birbiri içine geçmiş hakikat ve yanılsama katmanlarıdır.

Aziz Nesin’in makinesindeki düğmeler, Lacan’ın Unutuk kavramında kendini kaygı ve arzunun etkileşimi olarak gösterir. Unutuk Makinesi, insanın sürekli “unutmaya mecbur bırakıldığı” ve aynı zamanda “unutmaktan kaçınmaya çalıştığı” bir mekanizmadır. Örneğin, sosyal medyanın bitimsiz akışı, kullanıcısını tam da bu döngüye hapseder: Bir gönderiye bakarken diğeri unutulur, ama her biri bilinçdışında yankılanmaya devam eder.

Yersiz Şeyler’de yer alan yazı başlıkları ve yazar isimleri arasında kullanılan notasyon sistemi, bu bağlamda önemli bir ipucu sunar:

—: Yazardan birebir alınmış eser.
~: Manuel olarak yenilenmiş eser.
⌁: Makine yardımıyla yenilenmiş eser.

İşte Unutuk Makinesi, bu üçüncü sembolün (⌁) temsili olduğu bir sayfada yer alır. Makine yardımıyla yinelenen eserler, hakikat ve yanılsamanın iç içe geçtiği, algoritmik ve otomatikleşmiş üretimlere işaret eder. Burada, insan eliyle yapılan manuel müdahaleler (Aziz Nesin’in düğmeli nutuk makinesi gibi) ve psikanalitik sorgulamalar (Lacan’ın kaygı ve arzu döngüleri gibi) birleşir.

Unutuk Makinesi, çağımızın akışkan ve otomatikleşmiş hakikat üretim araçlarının bir metaforudur. Politik söylemlerden sosyal medya algoritmalarına, yapay zekâ metin üreticilerinden günlük hayatın rutin tekrarlarına kadar geniş bir yelpazede işler.

Sonuç olarak, Nutuk Makinesi’nin mekanikliği ile Unutuk’un hakikati silip yeniden inşa eden doğası, Unutuk Makinesi’nde birleşir. Bu makine hem unutkanlığın hem de nutkun sonsuz tekrarında bir yankı odasıdır. Ve belki de bu yankı odasından çıkmanın tek yolu, onun çalışmasını anlamak ve unutmanın kaçınılmaz ritmine kulak vermektir.

⌁ Yersiz Şeyler: Unutuk Makinesi sayfasına hoş geldiniz.

İstem: Aşağıdaki yazıları oku ve Işık Barış Fidaner’in ağzından yeni bir makale yaz: “Unutuk Makinesi Nedir?” başlıklı makalede Aziz Nesin’in Nutuk Makinesi ve Lacan’ın Unutuk (lathouse) kavramından hareketle önerilen (bilinçdışı verileri açığa vurarak sürekli malumat fazlası akıtan) Unutuk Makinesini açıklayacaksın. Ayrıca şu notasyonu bildireceksin: Yersiz Şeyler’de yazı başlığı ile yazar ismi arasında üç farklı simge kullanılır: ‘—’ yazardan birebir alınmış eser demektir, ‘~’ yazardan manuel olarak yenilenerek yinelenmiş eser demektir, ‘⌁’ yazardan makine yardımıyla yenilenerek yinelenmiş eser demektir. İşte bu üçüncü kategori yazılar için Unutuk Makinesi sayfası tahsis edilmiştir.
(Nutuk Makinesi (1956) Aziz Nesin, Unutuk (lathouse) Jacques Lacan, Lethe Nehri ve Mnemosyne Havuzu: Hakikatimsilik → Hakikatim Silik, Sütur-Südur ve Yürümenin Evreleri)