Araştırmacılara göre, Dünya’nın yakınlarında gizlenen bütün bir aycık ‘popülasyonu’ olabilir

“Eğer yalnızca bir cisim olsaydı, bu ilginç olurdu ama sıradışı bir örnek sayılırdı. Eğer iki tane varsa, bu bir popülasyon olduğuna dair oldukça güçlü bir kanıttır.”

[*] Dünya’nın yanından geçen bir asteroit. Araştırmalar, Dünya’nın yakınında seyahat eden gizli bir Ay parçası popülasyonu olabileceğini öne sürüyor. (Görsel kredisi: Mark Garlick/Science Photo Library/Getty Images)

Dünya’nın aycığı, eski bir parçanın ufalanmış hali olabilir: Yeni araştırmalar, geçen yıl keşfedildiğinde “aycık” (minimoon) olarak adlandırılan küçük, kayalık bir cisim olan 2024 PT5’in, uzun zaman önce meydana gelen büyük bir çarpışma sırasında Ay’dan kopmuş olabileceğini ve bu haliyle Dünya’nın yörüngesi yakınlarında dolaşan bilinen ikinci örnek olduğunu öne sürüyor.

Bu keşif, Dünya’nın yakınlarında seyahat eden gizli bir Ay parçası popülasyonuna işaret ediyor.

“Eğer yalnızca bir cisim olsaydı, bu ilginç olurdu ama sıradışı bir örnek sayılırdı,” dedi Arizona’daki Lowell Gözlemevi’nden gezegen bilimci Teddy Kareta, Mart ayında Teksas, The Woodlands’daki 56. yıllık Ay ve Gezegen Bilimleri Konferansı’nda. “Eğer iki tane varsa, bu bir popülasyon olduğuna dair oldukça güçlü bir kanıttır.”

Yeni bir tür kanıt

Dünya, Güneş etrafında yol alırken bir enkaz bulutunun içinden ve onunla birlikte geçer. Bu malzemenin bir kısmı insan yapımıdır — uydular ve uzay çöpleri. Diğer kısmı ise erken Güneş Sistemi’ndeki çarpışmalardan arta kalan kayalık enkazlardır. Bu Dünya’ya yakın cisimler (NEO’lar) potansiyel tehdit teşkil edebilecekleri için izlenirler.

2024 yılı Ağustos ayında, Güney Afrika’daki gökbilimciler Dünya’nın yakınında seyahat eden ve 2024 PT5 olarak adlandırılan yeni bir kaya parçası tanımladı. 2024 PT5 yavaş hareket ediyordu, yalnızca 4.5 mil/saat (saniyede 2 metre) gibi bir göreli hıza sahipti, bu da onu Mission Accessible Near-Earth Object Survey (MANOS) için güçlü bir hedef haline getiriyordu. Bu kadar yavaş hareket eden yalnızca dokuz başka asteroit, en yakın geçişleri sırasında gözlemlenmişti.

Kareta, yine Lowell’daki MANOS’un baş araştırmacısı Nick Moskovitz ile birlikte, 2021’de ilk bu tür bir parçanın tanımlanmasının hemen ardından uzayda Ay kayaları bulma fikriyle ilgilenmeye başladı. MANOS, uzay araçlarının en kolay ziyaret edebileceği Dünya’ya yakın asteroitleri avlamak ve tanımlamak amacıyla tasarlandı. Kareta’ya göre, bu durum araştırmayı Ay’dan kopan parçaları incelemek için ideal hale getiriyordu. 2024 PT5 keşfedildikten sonraki bir hafta içinde, Lowell Keşif Teleskobu’nu bu uzay kayasına çevirmişlerdi.

[*] Gökbilimciler, Kasım 2024’te 2024 PT5 asteroidinin bu görüntüsünü elde etmek için İki Metrelik İkiz Teleskop’u kullandı. (Görsel kredisi: Two-Meter Twin Telescope / Light Bridges / Instituto de Astrofísica de Canarias)

2024 PT5’i görünür ve yakın kızılötesi verilerle inceledikten sonra, onun sıradan bir asteroit olmadığını belirlediler. Bileşimi, Apollo programı sırasında Dünya’ya geri getirilen kayalarla ve Sovyetler Birliği’nin Luna 24 göreviyle getirilen bir örnekle benzerlik gösteriyordu. Araştırmacılar ayrıca 2024 PT5’in küçük olduğunu da buldu — çapı 26 ila 39 fit (8 ila 12 metre) arasında değişiyordu.

Kareta ve meslektaşları, 2024 PT5’in Ay’a bir şey çarptığında açığa çıktığını düşünüyor. Asteroitin bileşimini inceleyerek bu malzemeyi kaynağına bağlamayı ve hatta belki de ait olduğu çarpma kraterini belirlemeyi umuyorlar.

Kraterleşme olayları, tektonik veya yüzeyi yeniden şekillendiren sıvılar olmayan gezegenimsi cisimleri şekillendiren en önemli süreçlerden biridir. Ancak çarpışmalar çeşitli değişkenlerden etkilenebilir ve bu süreci anlamak zor olabilir. Enkazı ait olduğu kratere eşlemek, iki cismin çarpıştığında ne olduğunu anlamak için başka bir yol sunar. Uzayda Ay kayalarını tanımlamayı bu kadar ilgi çekici yapan da budur.

“Bu, bir suç mahallinde önceden elinizde olduğunu bile bilmediğiniz yepyeni bir tür kanıtın olduğunu fark etmeye benziyor,” dedi Kareta Space.com’a gönderdiği e-postada. “Suçu hemen çözmenize yardımcı olmayabilir, ama görevin önemi göz önünde bulundurulunca, karşılaştıracak yeni ayrıntılar her zaman memnuniyetle karşılanır.”

Şerit değiştirmek

Dünya-Ay sisteminden gelen materyaller, Dünya yakınındaki bir yörüngeye düşmesi en kolay olanlar arasında yer almalıdır. Bir göktaşı Ay’a çarptığında, uzaya fırlayan en hızlı hareket eden malzeme dışında kalanlar sistemimizin yakınında yolculuk etmeye devam etmelidir. 2024 PT5, Eylül ayında kısa süreliğine bir aycık olarak adlandırılsa da, yalnızca kısa bir süre için Dünya’yla hizalanmıştı.

Kareta, durumu otoyoldaki iki arabaya benzetti. Dünya kendi şeridinde hızla ilerlerken, 2024 PT5 daha içteki bir rotada, Güneş’e daha yakın bir yolda yavaşça ilerliyordu. 2024’te, bu minik kaya parçası şerit değiştirdi ve yaklaşık aynı hızda Dünya’nın yoluna girdi. Eylül sonuna kadar dışa doğru kayarak yoluna devam etti. Dünya onu geride bıraktı, fakat Güneş etrafındaki bu yarış pistinde, bu ikili 2055 yılında yeniden paralel hale gelecek, diye tahmin ediyor bilim insanları.

2024 PT5, araştırmacılar tarafından tanımlanan ikinci Ay parçası. 2021’de Ay’a kadar izlenebilen başka küçük bir kaya olan Kamoʻoalewa (Kamualev), keşfinden beş yıl sonra tanımlanmıştı. Bu, göz önünde olup fark edilmeyen gizli bir popülasyona işaret edebilir.

Her iki cisim de Dünya benzeri yörüngelerde seyahat ediyor, ancak ortak başka pek fazla özellikleri yok. Kamoʻoalewa daha büyük ve kozmik ışınlar, güneş radyasyonu ve diğer süreçlerin etkisiyle 2024 PT5’ten daha uzun süre boyunca yıpranmış görünüyor. Bu da onun uzayda daha uzun süredir bulunduğunu gösterebilir, dedi Kareta.

Yörüngeleri de biraz farklı. Kamoʻoalewa’nın yarı-uydu yörüngesi, gezegenin çevresinde gerçek anlamda dönmese bile, onu birkaç ardışık yörünge boyunca Dünya’nın yakın çevresinde tutar. Şerit değiştiren 2024 PT5’in aksine, Kamoʻoalewa yaklaşık olarak aynı hızda hareket eden ve bir şerit ötede kalan bir araba gibidir.

Araştırmacılar Kamoʻoalewa’yı bir kratere eşleştirmeye çalışıyor. Yakın tarihli bir çalışma, onun Ay’ın uzak tarafında bulunan ve 14 mil (22 km) genişliğindeki bir çarpışma havzası olan Giordano Bruno kraterini oluşturan bir çarpışmadan gelmiş olabileceğini öne sürdü.

[*] Ay’daki Giordano Bruno krateri, asteroit Kamoʻoalewa’nın evi (Görsel kredisi: Nature Astronomy)

Kareta daha fazlasının da tanımlanacağından umutlu. Tek bir örnek bir gariplik olabilir, ama iki tanesi bir kalabalığın parçası olabilir. Bazı olağandışı olarak tanımlanmış asteroidlerin aslında kılık değiştirmiş Ay kayaları olabileceğinden şüpheleniyor.

Dünya’ya yakın cisimlerin (NEO’lar) yörüngeleri hesaplandığında, kaynak bölgeleri genellikle mevcut seyirlerine göre tahmin edilir. Eğer bazı cisimler yanlış sınıflandırılmışsa ve kaynakları hatalıysa, bu durum yörüngelerinin diğer yönlerinin de yanlış anlaşılmış olabileceği anlamına gelir. Kareta, bunun Dünya’nın bir asteroit tarafından vurulma olasılığını uzun vadede artırabileceğini kabul etmekle birlikte, bunun “neredeyse kesinlikle” söz konusu olmadığını, “ama bunu kanıtlamamız gerekeceğini” söylüyor.

Şimdilik, Kareta ve meslektaşları başka potansiyel Ay parçalarını aramak için MANOS’u kullanmaya devam edecek. Nüfusun ikiye katlanmasının diğer araştırmacıları da daha yakından bakmaya ikna edeceğini umuyor. Bu yıl ilk ışığını görmesi beklenen yer tabanlı bir teleskop olan Vera Rubin Gözlemevi gibi yaklaşan büyük ölçekli taramalar da başka sönük cisimlerin ortaya çıkarılmasına yardımcı olmalı.

Araştırma, Ocak ayında The Astrophysical Journal Letters’ta yayımlandı.