Filistin’de Kötülüğü Adlandırabilmek

🍂🏚️🪪 Haymatlos 🍂🏚️🪪

Bir trajediyi isimlendirmek, basitçe tanımlayıcı bir iş değil, onun doğasını, sonuçlarını ve sorumlularını belirlemektir. Bugün İsrail’in Filistin’de uyguladığı şiddeti tanımlamak için kullanılan üç temel terim vardır: “savaş suçu”, “Siyonizm” ve “soykırım”. Ancak her kelime bir bakış açısını sınırlar, her tanım gerçeğin tamamını kuşatamaz. Slavoj Žižek’in kötülük üçgeni (id-evil, ego-evil, superego-evil), tam da bu yüzden anlamlıdır: farklı kötülük türlerini kodlamak, gerçekliği netleştirebilir ama onu asla eksiksiz kılmaz.

İsrail’in Filistin’deki varlığı ve eylemlerini anlamak için, üç kavramı bu psikanalitik kötülük şeması üzerinden tek tek açalım ve her birinin neden yetersiz kaldığını adım adım görelim.

Birinci Adım: “Savaş suçu” (Ego-Evil) – Bürokratik Şiddetin Rahatlatıcı Yetersizliği

Savaş suçu, uluslararası hukukun net, steril dilidir. Bir asker sivilleri öldürdüğünde, hastane bombaladığında, toplu cezalandırma yaptığında bunu savaş suçu olarak kodlarız. Bu, teknik ve hukuki bir tanımdır. Ego-evil’e karşılık gelir, çünkü kötülük, bürokratik bir mantık, emir-komuta zinciri ve rasyonel emirlerle yapılır. Kişi “kötü” olduğunu hissetmez, sadece verilen emirleri yerine getirir.

Bu dilin cazibesi açıktır: Basit, soğukkanlı ve objektif görünür. Sanki sorunu anlamak ve çözmek için hukuk normlarına uymak yeterliymiş gibi hissederiz. Oysa savaş suçu kavramı, yapılanları sadece rasyonel bir hata ya da teknik bir ihlal gibi sunarak, gerçek kötülüğün derin doğasını örtme tehlikesi taşır. Gerçeğin daha derin, ideolojik ve patolojik boyutları bu tanımda gözden kaçar.

Ego-evil terimi tam da buradaki teknokrat kötülüğe oturur. Bürokratın, pilotun ya da askerin kişisel nefret duymaması, yaptığı kötülüğü daha az korkunç kılmaz, ancak anlamayı zorlaştırır: çünkü failin vicdan azabı yoktur, emirleri uygulamaktadır sadece. İsrail’in uyguladığı şiddeti salt savaş suçuna indirgemek, kötülüğün mekanik ve nötr görünmesini sağlayarak gerçek suç ortaklıklarını ve ideolojik güdüleri siler.

Ego-evil’in eksikliği: Eylemi teknik bir hata gibi gösterir, ideolojik ve psikolojik köklerini görmezden gelir.

İkinci Adım: “Siyonizm” (Superego-Evil) – Kutsal Görevin Şiddeti

“Siyonizm” ifadesi, kötülüğün daha karmaşık ve derin ideolojik boyutunu vurgular. Siyonizm, İsrail’in kurucu ideolojisidir ve Yahudi devletinin varoluşunu, genişlemesini, Filistinlilerin yer değiştirmesini tarihsel bir hak ve ahlaki bir görev olarak görür.

İşte bu görev, Žižek’in deyimiyle Superego-evil’e denk düşer: Kişi eylemlerini yalnızca gerekli değil, aynı zamanda kutsal, etik ve kaçınılmaz görür. Burada kötülük, ahlaki bir zorunluluk kılıfında işlenir. Şiddet uygulayan asker, yerleşimci veya politikacı, yaptığını bir kötülük değil, ahlaki bir eylem olarak kodlar. Bu kötülük, acı çekenin acısını değil, kendisinin “haklı ve mağdur” pozisyonunu görür.

Bu perspektif, İsrail’in Filistin’e yönelik saldırılarında neden hiçbir vicdan azabı duymadığını açıklar: Çünkü burada kötülük, iyilik adına yapılmaktadır. Ancak “Siyonizm” terimi, tüm kötülüğü ideolojik bir zemine yerleştirerek, onu “anlaşılır” hale getirme riski taşır. Böylece İsrail’in şiddeti sadece bir “ideolojik sapma” gibi algılanır. Bu, kötülüğün bireysel ve dürtüsel boyutlarını dışarıda bırakır.

Superego-evil’in eksikliği: Kötülüğü aşırı ideolojik kodlamayla bireysel sorumlulukları, içgüdüsel vahşeti ve çıplak şiddeti unutturur.

Üçüncü Adım: “Soykırım” (Id-Evil) – Çıplak Şiddetin Vahşeti ve Tatminsizliği

“Soykırım” ise şiddeti en çıplak, dürtüsel ve korkutucu haliyle tanımlar. Bu kelime kötülüğün kişisel, vahşi ve ilkel boyutunu yansıtır (id-evil). Bu tür kötülükte fail, irrasyonel bir nefretle hareket eder gibi görünür. Soykırım, katliamın, yok etmenin, insanların kitlesel imhasının açık tanımıdır.

Bu kelime, İsrail’in Filistin’de yaptığı katliamların doğrudan ve çıplak şiddetini açık eder. Soykırım ifadesi, diğer iki kavramın diplomatik sterilitesini yok eder, suçun doğrudan failini gösterir ve suçu tartışmasız hale getirir. Ancak bu kavram da eksiktir çünkü kötülüğü salt vahşet ve irrasyonel nefret üzerinden tanımlayarak, ideolojik, bürokratik ve etik arka planları görmezden gelir.

Id-evil’in eksikliği: Eylemi salt vahşi dürtüye indirger, sistemsel ve ideolojik sorumluluğu belirsizleştirir.

Sonuç: Üç Terim de Neden Yetersiz Kalır?

Her kavram farklı bir kötülüğü tanımlar ancak her biri kötülüğü tam olarak kapsayamaz. İsrail’in Filistin’e yönelik politikaları ve uygulamaları, psikanalitik kötülük haritasının tam ortasında durur:

“Savaş suçu” (ego-evil) kavramı steril ve mekanik kalır.
“Siyonizm” (superego-evil) ideolojik ve görev ahlakına gömülür.
“Soykırım” (id-evil) sadece dürtüsel vahşeti vurgular.

İşte asıl tehlike buradadır: Her kelime eksik kalır çünkü kötülük kompleks bir yapıdır.

İsrail’in Filistin’deki kötülüğü ego, süperego ve id yapılarının kesişimindedir: Bürokrasinin teknik mantığı, ideolojinin kutsal ahlakı ve çıplak şiddetin vahşeti iç içedir.

Gerçek kötülüğü görmek, onu tam olarak adlandırmak için, bu üç boyutu birlikte ele almak gerekir. Çünkü:

Gerçek kötülük, saf haliyle değil, maskelenmiş, meşrulaştırılmış, rasyonalize edilmiş biçimde gelir ve bizim onu tek kelimeyle tanımlama çabamızı hep boşa çıkarır.

Bu yüzden İsrail-Filistin trajedisini anlamaya çalışırken, dilimizin sınırlarını sorgulamak ve kötülüğün üç boyutunu (id, ego ve superego) içeren kapsamlı bir analiz yapmak zorundayız. Gerçeği tam olarak tanımlamak için dilimiz yeterli olmayabilir, ancak onu sorgulamak, hakikate giden yolun ilk adımıdır.

Žižek’in Kötülük Kuramı: İd-Evil, Ego-Evil ve Superego-Evil Kavramlarının Çözümlemesi

Slavoj Žižek, klasik psikanalitik kavramları, özellikle Lacan’ın yapısalcı yorumu üzerinden yeniden düşünerek çağdaş ideoloji, siyaset ve etik sorunlarını çözümlemeye çalışır. Bu çerçevede, kötülüğü salt bireysel ahlak bozukluğu ya da patolojik bir sapma olarak değil; yapısal, ideolojik ve bilinçdışı boyutları olan bir fenomen olarak ele alır. Žižek’in “kötülük” tipolojisi, üç temel psikanalitik yapı üzerine kurulur: id, ego ve süperego. Ona göre kötülüğün üç biçimi bu yapılara karşılık gelir: id-evil, ego-evil, superego-evil.

1. Id-Evil: Arzunun kör şiddeti

İd (Freud’un tanımıyla) bilinçdışının, dürtülerin ve bastırılmış arzuların kaynağıdır. Žižek’e göre id-evil, bu ilkel dürtülerin bastırılmadan, filtrelenmeden dışavurumudur. Bu tür kötülük genellikle “çılgın katil”, “psikopat”, “irrasyonel şiddet” figürleriyle temsil edilir.

Tipik örnek: Seri katil, sapkın işkenceci ya da bir anda cinnet geçirip kitleye saldıran birey.
Toplumsal işlevi: Medyada fetişleştirilir, bireysel bir arıza gibi gösterilir. Sistemsel kötülüğü gizler.
Žižek’in eleştirisi: Bu kötülük türü en kolayıdır; çünkü kişisel ve patolojik gösterilerek rahatça damgalanabilir. Oysa en tehlikelisi bu değildir.

2. Ego-Evil: Hesapçı, rasyonel kötülük

Ego, benliğin düzenleyici mekanizmasıdır; gerçeklikle ilişki kurar, arzuları denetler. Žižek’in ego-evil kavramı, bu akılcı mekanizmanın kötülüğe hizmet etmesini ifade eder. Buradaki kötülük soğukkanlı, araçsal, “ahlaken boş” bir mantıkla işler.

Tipik örnek: Nazi bürokratları, dronla suikast yapan asker, kapitalist sistemin yöneticileri. “Ben sadece görevimi yapıyordum” diyen teknokrat figürü.
Özelliği: Bireysel nefret ya da sapkınlık yoktur; sistemsel emirlerin verimli şekilde uygulanması vardır. Bu kötülük, “ahlaksızca etik”tir: kuralı uygular ama içeriğini sorgulamaz.
Žižek’in teşhisi: Modern çağın en yaygın ve görünmez kötülüğü budur. Ahlaki hissizlik içinde işleyen sistemsel kötülük.

3. Superego-Evil: Emredilen haz, ahlaki sadizm

Süperego, Freud’a göre ahlaki otoritenin ve toplumsal yasa içselleştirmesinin temsilcisidir. Ancak Lacan ve Žižek’e göre süperego yalnızca yasak koymaz, aynı zamanda “emredercesine haz almayı da buyurur.” Yani yasak, aynı anda bir haz çağrısıdır. Superego-evil işte bu paradokstan doğar: ahlaki görev adına şiddet uygulamak ve bundan haz almak.

Tipik örnek: Aşırı dindarların, milliyetçilerin, ideolojik radikallerin “görev ahlakı”yla işlediği şiddet. Mesela: “Onları Tanrı adına cezalandırıyorum” ya da “Devlet için yapıyorum.”
Sadist yönü: Bu tür kötülükte kişi “iyilik yaparken” başkasına acı çektirir. Acıyı uygulama hakkını, yüksek bir ahlaki otoriteden alır.
Žižek’e göre bu kötülük en tehlikeli olanıdır çünkü fail kendini kurban gibi görür ve içsel çelişki yaşamaz. Vicdan değil, görev onu motive eder.

Sonuç: Žižek’te kötülüğün psikanalitik-politik matrisi

Žižek’in kötülük teorisi, sadece bireysel psikolojiyi değil, aynı zamanda ideolojik yapıları deşifre etmeye yöneliktir. Ona göre:

Id-evil, bireysel düzeyde medyatikleştirilen “öteki kötülük”tür.
Ego-evil, modern sistemlerin rasyonel işleyişinde saklı olan teknik ve bürokratik kötülüktür.
Superego-evil, ideolojik ve ahlaki bir buyruğun ardına saklanarak yapılan kutsal şiddettir.

Bu çerçeve, sadece bireylerin psikolojik yapılarını değil; aynı zamanda siyasal otoritelerin, devletlerin ve sistemlerin nasıl “kötülüğü iyilik adıyla işlediğini” anlamamıza olanak tanır. Kötülük artık “dışarıda” değil; tam da yasa, etik ve sistemin içindedir. Žižek’in uyarısı nettir: En tehlikeli kötülük, kendini iyi niyet kisvesi altında gerçekleştiren kötülüktür.

İstem: (öncesi) Žižek’e göre id-evil, ego-evil, superego-evil kavramlarını anlatan makale yaz / [4.5] İsrail’in Filistin’de yaptıklarına “savaş suçu” demek ego-evil diye kodlar, “Siyonizm” demek superego-evil diye kodlar, “soykırım” demek id-evil diye kodlar, ve hepsi eksik kalır. Bunun uzun detaylı makalesini yaz! basitten karmaşığa doğru adım adım anlatacaksın, çarpıcı ve sürükleyici olacak!