Devrimci Duygu, Umutsuzluk ve ‘Olgunlaşan Şartlar’

🍂🏚️🪪 Haymatlos 🍂🏚️🪪

(öncesi: Trentler, Hayaller ve Bataklık: Devrimci Geleneğin Kırılgan Yankısı)

Hüseyin İnan’ın Türkiye Devriminin Yolu metni, klasik bir devrimci tez olmaktan çok, dönemin bütün ağırlığını, çelişkisini ve belki de umut/umutsuzluk sarkacını diliyle okuyucuya yansıtan bir metin olarak öne çıkar. Onun anlatısında, bir doktriner kesinlik kadar, zaman zaman çaresizliğe yaklaşan bir toplumsal gözlem ve bu gözlemin ağırlığı var.

“Yurdumuzda sanayi üretimi emperyalizmin güdümündedir. Gelişme imkanları son derece sınırlı…” diyerek başlayan bir cümle, aslında tüm analizinin psikolojik temelini örer. Burada, ülkenin makus talihini, gelişiminin sürekli dış güçlerce ketlendiğini neredeyse bir ‘kader’ olarak koyar ortaya. Bu türden genel tespitler, anlatıcının bir yanıyla neredeyse çaresizlikle boğuştuğunu, bir yandan da büyük resmi kavrayıp, öfkeyi kolektif bir motivasyon unsuru olarak işlediğini gösterir.

Yazar, toplumsal yapının dokusunu anlatırken, teknik bir analizden fazlasını sunar; bir hissiyat, bir isyan daima satır aralarından sızar:

“Toprak ağaları, köylüler üzerinde çağ dışı bir sömürü politikası uygulamaktadır. Geniş köylü yığınlarını kontrol altında tuttukları ve ulusal davranışlara karşı oldukları için bu sınıf, 1945’ten bu yana Amerikan emperyalizminin sadık uşaklığını yapmaktadır.”

Burada, toprak ağalarına karşı kullanılan “çağ dışı sömürü”, “sadık uşaklık” gibi ifadeler, İnan’ın dilinin soğuk bilimsel mesafeden uzak; öfkeyle, yargıyla ve adeta kişisel bir hesaplaşmayla dolu olduğunu gösterir. Bu, devrimci psikolojinin öfke-umut arasında gidip gelen klasik duygulanımını yansıtır. Aynı duygunun devamı, işçi sınıfına atfedilen nitelikte de vardır:

“İşçi sınıfı, kendi iktidarını gerçekleştirecek politik mücadelesi gereği, bu uzlaşmaz çelişkiyi çözüme bağlamak zorundadır…”

Burada, işçi sınıfına bir rol yüklenir: Bu çelişkiyi çözmek ‘zorundadır’. Yani toplumsal kurtuluş, neredeyse kaçınılmaz bir tarihsel görev gibi sunulur, ancak bu ‘zorunluluk’, bir yandan mevcut güçsüzlüğün, toplumsal atalete karşı duyulan tedirginliğin de bir dışavurumudur.

Metnin dili, yer yer açıklayıcı, yer yer yakıcı bir iç tenkit halini alır. Örneğin;

“Tarihimizin hemen hiçbir devrinde demokratik hak ve özgürlüklerinden faydalanmamış bu sınıf ve tabakalar, yetersiz politik bilinçlenme düzeyine sahiptirler. Bilinçlenmemiş olduklarından bazen sınıf çıkarlarıyla taban tabana zıt davranışlarda bulunabilirler.”

Bu tür pasajlarda, bir tür toplumsal hayal kırıklığı, umulan ile gerçekleşen arasındaki mesafenin ağırlığı metne siner. Sınıfların örgütsüzlüğü, kitlesel ataleti İnan’da öfke kadar, bir yorgunluk ve bıkkınlık duygusu da yaratır.

Toplumsal çözülmeyi tasvir ederken, alıntılarda geçen “toplumsal patlamaların önlenmesi”, “işsizler ordusu”, “kontrolü sağlayacak güç” gibi ifadeler, bir yandan toplumu devrim için patlamaya hazır, öte yandan sürekli kontrol altında tutulan, pasifleştirilen bir kitle olarak çizer. Kendisini “halkın içindeki sesi” olarak konumlayan devrimci özne, bir anlamda hem toplumu tarihsel göreve çağırır hem de onun edilgenliğini, dağınıklığını, tarihsel tereddüdünü tahlil eder.

Çarpıcı biçimde, köylü ve işçi sınıflarının psikolojisiyle ilgili satırlarda da bu devrimci melankoli belirgindir:

“Çalışma şartları sanayi proletaryasından daha zor, işgücü daha ucuzdur… devamlı bir arada bulunmaları ve her an işten atılma tehdidi altında olmaları… örgütlenmelerini çok zorlaştırır, grev yapma gibi olanaklarını ise tamamen imkansızlaştırır. Emeklerinin çok altında ücret alan tarım proleteryası hayasızca sömürülür.”

Burada, adeta bir vicdan muhasebesi ve ‘bir türlü olgunlaşamayan şartların’ dramatik tasviri var. Devrimci hareketin temel dayanağı olması gereken sınıflar, hem muazzam bir baskı altında hem de parçalı ve güçsüz; bu ise devrimci öznenin gözünde bir trajedi duygusu doğuruyor.

Metnin üslubu, klasik propaganda dilinden ayrılır; birçok yerde doğrudan insanın ruhuna dokunan bir sitem, hatta karamsarlık içerir.

“Sermaye olarak hayatını ortaya koyan lumpenler genellikle atak ve girişkendirler. Devrimciler, bu tabakayı örgütlemek ve devrimci cepheye kazandırmak için çalışmalıdırlar. Lumpen proletaryanın ihmali, bu sınıfın para ile karşı-devrimcilere hizmet etmelerine yol açacaktır.”

Burada, ‘devrim saflarının’ sürekli bir kayıp, çözülme, tehlike ve ihanet riskiyle çevrelendiği vurgulanır. Aynı karamsar hava, ordu ve devlet eleştirilerinde de baskındır:

“Ordu, geri kalmış ülkelerde ikili bir yapı içindedir. Emperyalizm, sömürdüğü her ülkede o ülkenin ordusunu kendi kirli işleri için kullanmaya çalışır. Fakat sömürülen ülke halkının tepkisi ordusunda da görülür.”

Ve 12 Mart sonrasına dair:

“12 Mart’tan sonra ezme ve yok etme politikası ordu içinde de uygulandı. Ordu içindeki en ilerici unsurlar hapse atılıp yargılandı, yüzlercesi de ordudan atıldı.”

Buradaki anlatım, yenilgi ve umutsuzluk duygusunu, devletin acımasızlığı karşısındaki kırılganlığı ve mücadele azmini aynı anda barındırır.

‘Şartların olgunlaşması’ ise metnin tamamında gömülü bir tema olarak yer alır. Bir yandan emperyalist baskı, işbirlikçi sınıfların tahakkümü, kitlelerin örgütsüzlüğü; diğer yandan, bu baskı ve çelişkiler sayesinde kaçınılmaz olarak “olgunlaşan” bir devrimci durum beklentisi. İnan, halkın içine sinmiş öfkeyi, bilinçlenme arzusunu, yer yer isyana dönüşen huzursuzluğu sıklıkla vurgular. Ancak bu olgunlaşma, hep ertelenen bir “potansiyel” olarak kalır; devrimci sabır, hayal kırıklığı ve tekrar sabır arasında gidip gelir.

Sonuçta Hüseyin İnan’ın metni, yalnızca bir devrimci program değil, aynı zamanda toplumsal bir iç hesaplaşmanın, bir bekleyişin ve ‘gecikmiş bir tarih’in psikolojisinin dilde vücut bulmuş halidir. Onun dili, soğukkanlı bir devrimci inançla, sürekli ertelenen bir patlamanın arifesinde dolaşan bir ruh hali arasında salınır. Bu, “şartların olgunlaşmasını” beklerken umut ile karamsarlık arasında gidip gelen her devrimci kuşağın ortak sesi olarak okunabilir.

(sonrası: 68 Hareketinde Pasifizmin Pasifizasyonu Paradoksu)