Sosyal Medya: Dijital Disiplinin ve Teşhirin Yeni Hapishanesi — Fatoş İrem

🌀🎭💢 Raumdeutung 🌀🎭💢

Sosyal medya ne klasik anlamda bir hapishane ne de bir özgürlük alanı. Hapishaneye alternatif olarak ortaya çıkmış, cezaevi disiplin mantığını dönüştürerek sürdüren bir yapı. Öznenin konumu ise artık kilitli kapılar ardında değil, açık ekranlar önünde denetim altında olmaktır. Bu yeni denetim biçiminde, görünmez zincirler ve duvarlar yoktur; fakat özne, kendisini daima başkalarının bakışına sunar halde bulur. Sosyal medyanın doğası gereği, bireyin izlenebilirliği, gözlemlenebilirliği ve her an ifşa olma potansiyeli, eski tarz mahpusluğun yerini alır.

Disiplin toplumu Foucault’ta artık doğrudan cezalandırmaktan çok, öznenin ‘kendi davranışlarını düzenlemesine’ dayanıyor. Bugün bu ‘düzenleme’, bireyin görünürlüğü, varlığını teşhir yoluyla ispat etmesi biçimiyle ortaya çıkmakta. Klasik toplumlarda disiplin, bireyi dışsal yaptırımlar ve cezalarla hizaya sokarken, çağdaş dijital ortamda birey, kendi üzerindeki gözetimi içselleştirir. Paylaşım, yalnızca bir ifade değil aynı zamanda bir posture/pozisyon alış anlamına gelir. Birey, attığı her adımda, paylaştığı her gönderide kendisini bir açıklama, bir izah pozisyonunda bulur. Her etkileşim bir izah statüsünde; bireyin var olması için öncelikle kendisini üretmesi ve kesintisiz izah etmesi gerekmekte.

Bu ortamda özne bir Gestalt olarak fragmante hale geliyor. Kimlik, hikayelerle, gönderilerle, filtrelerle, beğenilerle sürekli yeniden inşa edilen bir forma dönüşmüş durumda. Kimlik artık yekpare, tutarlı, içkin bir bütün değil; aksine, çeşitli dijital katmanlarda ve platformlarda, anlık olarak değişen, birbirine eklemlenen parçalı bir yapıya evrilmiş halde. Formun sürekliliği ise etkileşimle garanti buluyor. Öznenin kendisini var etmeye ve teşhir etmeye devam etmesi için, etkileşimlerin ve görünürlüğünün sürmesi gerekmekte. Bu süreklilik bozulduğunda ise, özne dijital çevreden kopma, ‘görünmez’, ‘ex’ olma, yani ‘var olamama’ riskiyle karşı karşıya kalıyor.

Bu takdirde, auto exsecutio’su (oto-infazı) gerçekleşiyor: Sosyalleşmeme sorunsalı ve günahı, bunların yargılayıcı sonuçları ile birlikte (you are out of the game!) konfronte ediyor özneyi. Birey, dijital dünyada var olabilmek için, sosyal ağın kurallarına uygun olarak kendini sürekli yeniden üretmek ve güncellemek zorunda kalıyor. Etkileşimin durması, paylaşımın kesilmesi, beğeni ve görünürlüğün azalması, sosyal ölümle eşdeğer bir anlama kavuşuyor. Sosyal medya, dışlanmanın ve görünmezleşmenin ağırlaştırılmış biçimlerini yaratıyor. Dijital çağın bireyi, hem sürekli teşhir hem de sürekli denetim altında, varlığını sürdürebilmek için kendi oto-disiplinini bir hapishane psikolojisine dönüştürüyor.

DSM-5’e göre ‘şizoid disorder’ın tanımını belirleyen hemen hemen tüm özellikler yüklenebilir özneye ve buradan patolojizasyona elverişli verilerin ele alınması, ikame realite olan hiperrealiteye zorunlu kilitleyen sosyal medya gerçeğini, Gestalt’ı içermez. Bu noktada, çağdaş psikiyatrik tanı sistemlerinin, bireyi yalnızca patolojik bir varlık olarak görmeye eğilimli olduğu söylenebilir. Oysa dijital dünyada öznellik, klasik anlamdaki psikopatolojilerle açıklanamayacak ölçüde karmaşık ve çok katmanlıdır. Böylelikle, öznedeki “x bozukluk” veya disosiyasyon, dijital üretilmiş yegane umwelt (çevre) ve gestalt (çevrenin/bütünün biçimselliği) koşulları yok sayılarak ele alınır ve öznel bozukluklar odağında asıl bozuk ve bozguna komutlayan koşullar yok sayılır.

Sosyal medya, hapishaneye alternatif olarak ortaya çıkmıştır. Ancak buradaki denetim ve disiplin, bireyin içselleştirdiği, gönüllü olarak katıldığı bir denetim biçimine dönüşmüş; klasik mahpusluktan çok daha sinsi, daha yaygın ve daha görünmez bir kontrol mekanizmasına evrilmiştir. Birey, bir taraftan sonsuz özgürlükler vadeden bir ortamda var olurken, diğer taraftan kendi teşhirini zorunlu kılan, kesintisiz denetimi ve oto-disiplini meşrulaştıran bir dijital hapishanede yaşamaktadır.