Žižek’in Hypocritique Cinématique’i: Cred-Pet’inin Finosu

🫣🙃😏 Hypocritique 🫣🙃😏

(öncesi: Stimülasyonist Egzotizm: Žižek’in Direnişe Teslim Edilen Performatif Mirası)

Adım adım ve ad vererek anlatayım: Slavoj Žižek, benim Hypocritique cinématique dediğim bir kurum içi üslupla etkisizleştirildi—sinik yüz (‘Bunun bir oyun olduğunu biliyorum, yine de oynuyorum’) gösterişçi yüze (‘Bedelinin ağır olduğunu biliyorum, yine de bedeli bizzat ödüyorum’) geçiş izni verir; böylece mavi mürekkepli sözde-pragmatizmi, kızıl mürekkepli tiyatroculuğun mazeretine çevirir. Sapkın Kılavuz Sinema [*] ve İdeoloji [*], Zuccotti’deki Occupy konuşması ve Serseri ile Calvero’nun Chaplin ikilisi üzerinden okunduğunda, Žižek kesiyi yapan özneden atmosfere maskot olmaya kayar: bir cred-peti olduğuna inanırken, başkasının finosuna dönüşür. 2021’de, Nicol A. Barria-Asenjo’nun editoryal U-dönüşünün (önsöz otoritesi olarak Ian Parker’ın dolaşıma sokulmasının) Žižek’in kolektif savunusunu ona karşı bir karşı-projeye yeniden çerçevelediğini gösterdim; bu, katkı verenlerden bir silinişi mazur görmelerini isterken özelleştirilmiş aklı (‘özel nedenler’) dayatıyordu. Ardından gelen ‘insan yüzlü’ stillendirme, antagonizmi yönetsel etiğe ve duygu yönetimi olarak yumuşattı; bir kesiyi göze almak yerine Žižek’i dekor diye kuşandı. Žižek’ten özel bir teşekkür almışken bile, o kamusal alanda Nicol ile yola devam etti; artık-şöhretin (surplus-fame) ilkenin önüne geçtiği bir Calvero psikolojisiydi bu. 2025’e gelindiğinde, (Agon Hamza ve Frank Ruda tarafından küratörlüğü yapılan, Todd McGowan ve Mladen Dolar’lı) Crisis & Critique saygı sayısı tehlikeyi camın arkasında sergiler—Analyseverbot’un hüküm sürdüğü bir müze. Vardığım sonuç usule dairdir ve pazarlığa kapalıdır: kapıda özelleştirilmiş aklı reddedin, yoksa Hypocritique cinématique cred-pet’leri tımarlamaya, finoları okşamaya ve asla kesmeyen bıçakları parlatmaya devam edecektir.

‘Chaplin’in Limelight’ının final sahnesinin görünürdeki melodramatik yalınlığı bizi aldatmamalı: burada da, arzunun dürtüye tersyüz edilmesi vardır.’ —Interrogating the Real

Birinci Adım: iki yüz—tek bir numara hem sinizmi hem gösterişli abartıyı nasıl yürütür

Žižek’in psikanalizden popülerleştirdiği formülle başlayın: ‘Çok iyi biliyorum, yine de…’ Bunun iki yüzü vardır. Sinik yüz şöyle der: ‘Bunun bir oyun olduğunu biliyorum, yine de onu oynuyormuş gibi yapıyorum.’ Bu, benim stimulasyoncu egzotizm dediğim, cilalı, profesyonelleşmiş sınır-aşmadır—aşırılık performe edilir, oda bir heyecan alır, hiçbir şey değişmez [*]. Gösterişçi yüz şöyle der: ‘Ağır bir bedel istediğini biliyorum, yine de hayatımı ortaya koyuyorum.’ Bu, Hypocritique cinématique’tir—ahlaki sermaye olarak sinematik caka. İkisi de yanılsamadır. Oyun oynamak genellikle sonradan bedeli bizzat ödemek için bir bahanedir; bizzat ödemek de çoğu kez akıldışı mazoşizme döner. Birlikte bir döngü oluştururlar: ilk yüz ikinciyi meşrulaştırır; sistemi oyuna getirirsiniz (mavi mürekkepli gülümsemeler), sonra çektiğiniz acıyı kürsüye taşırsınız (kızıl mürekkepli keder) ve tüm döngüye radikal dersiniz.

‘Serseri, resmi bozan nokta, sanki heykelin beyaz mermer yüzeyindeki bir leke olarak belirir: Lacancı perspektifte özne, tamı tamına resimdeki bu lekeyle ilintilidir.’ —Enjoy Your Symptom!

Döngüyü işbaşında görmek için Sapkın Kılavuz Sinema’nın (2006) son anlarını yeniden izleyin. Žižek, Charlie Chaplin’in ‘Şehir Işıkları’ finaliyle özdeşleşerek bitirir: bir zamanlar kör olan çiçekçi kız, kendisine yardım eden serseriyi artık görür [*]. Žižek’in elinde o sahne, her kamusal provokatörün çift-katlı kaygısına dönüşür. Sinik soru—‘Bana cred-pet olur mu?’—markanın gündüz düşüdür. Bastırılmış korku—‘Beni fino olarak alır mı?’—mesleki kâbustur. Bunlar biyografik hakaretler değildir; kültür endüstrisinin içindeki yapısal rollerdir.

‘Burada yine karşılaştığımız, alan ile karşı-alanın aynı kadraj içinde yoğunlaşmasıdır.’ —Interrogating the Real

İkinci Adım: hikâyenin gerçek hissettirilerek kurulduğu meydan

Žižek 2011’de Occupy Wall Street’te, Zuccotti Park’ta yaptığı konuşmada akılda kalan bir imge sundu [*]. ‘Mavi mürekkepli’ gülümsemelerin özgür ve kolay olduğunu, ‘kızıl mürekkepli’ kederin bastırılmış ve pahalı olduğunu söyledi. Cesur bir düzeltme gibi duyuldu. Oysa döngüyü kilitliyordu. Medya ekonomimizde gülücük saçmak küratöryel despotizmdir—markayı güvende tutan estetize edilmiş hoşluk—ve keder algoritmayı besleyen kitlesel dramadır. Cred-pet’ler arasındaki mavi mürekkepli sözde-pragmatizm, kızıl mürekkeple kendini kurban edişin mazeretidir; ve bu kurban oluş da sıklıkla Fallik Kadın’a mazoşistik hizmete kayar—teori âleminde herkesin yoksun olduğu tamlığın yerine geçen idealleştirilmiş dişil figür. Hypocritique cinématique dediğim tam budur: sinizm ‘bedel ödemek’ gösterisinin raylarını yağlar ve bedelin kendisi bir ürüne dönüşür.

‘Melodramatik etki işte böyle daima failin bilmezliğine tutunur.’ —Tarrying With The Negative

Üçüncü Adım: hayaletlere geçiş—ve hangi hayaletleri bağışlamamız istendi

Sapkın Kılavuz İdeoloji’de (2012) Žižek, dünyaya musallat olan hayaletleri selamete erdirmemiz gerektiğini söyleyerek bitirir [*]. Yüzeyde bu hayalet komünizm gibi duyulur. Ama gerçekte neyi canlandırdığına bakın: Chaplin’in figürleri, Serseri ve Calvero. Pussy Riot’tan Nadya Tolokonnikova ile yayımlanmış mektuplarında Žižek’in moral verme konuşması, Serseri’nin sakarca cesaretinden ‘Sahne Işıkları’ın yıpranmış komedyeni Calvero’ya nazikçe kayar. Calvero hâlâ Serseri gibi şaka yapar ama içer, sendeleyerek yürür, genç dansçı Terry’yi kollayıp gözetir ve onun başarıya ulaşmasına yardım ettikten sonra kuliste ölür. O andan itibaren, Žižek etrafındaki libidinal oyuncu dağılımı billurlaşır: yüreği yaralı Calvero olarak Žižek, Neville (kendini beğenmiş impresaryo) olarak Ian Parker, ve Terry (mentoru seven ve ondan uzun yaşayan kurnaz ingénue) olarak Nicol A. Barria-Asenjo.

‘Sahne Işıkları’nı, Şehir Işıkları’nı tamamlayıcı bir film olarak okumak ilginç olurdu… Bu iki film, Lévi-Straussçu bir tarzda, aynı efsanenin iki versiyonu olarak ele alınmalıdır.’ —Enjoy Your Symptom!

Dördüncü Adım: bir ilişkiyi satan manifesto—aktivizm ‘insan yüzü’nü nasıl edindi

2021’de, Ian Parker ve başkaları, psikanalize aktivistçe bir ilişki için bir pazarlama kiti gibi okunan bir metin dolaştırdılar. Sloganların ardında tanıdık bir vaat vardı: ‘insan yüzlü Žižek’ [*]. Pratikte bu, Žižek’in antagonizmada ısrarını ılık bir yönetsel etiğe çevirmek demektir. Žižek ‘büyük Öteki yoktur’ deyip kurumları bir kesiyi göze almaya zorladığında, ‘insan yüzü’ literatürü her şeyi kaynak tahsisi, kırılgan nüfuslar, yatay inisiyatifler, beklenti yönetimi ve ruh hâli bakımına tercüme eder. Etki şefkat değildir; teknokratik kapanmadır. Siyaset bir araç setine dönüşür. Olumsuzluk klinik hijyene dönüşür. Evrensellik bir gösterge paneline dönüşür.

‘Onun aracılığıyla, gerçekliğin bir parçası biçimsiz bir lekeye (arkaplanda beyaz bir bulaşmaya) dönüştürülür; bu leke, tüm alanı “üzerine sürünerek” kaplar.’ —Tarrying With The Negative

Beşinci Adım: gasp—bir editörün bir kutlamayı silmeye çevirmesi ve buna cesaret adını vermesi

Burada kendi dâhlimi adlandırmalıyım (IBF). 2021 ortasında Nicol A. Barria-Asenjo, aramızdan bir grubu—özellikle Slavoj Žižek de dâhil—Žižek’in Avrupa manifestosunun kolektif savunusuna ve kutlamasına (‘Manifesto: A Struggle of Universalities’) katkı vermeye davet etti. On yedi gün sonra, istişare olmaksızın ‘yeni bir yön’ ilan etti: Žižek’in kendisi dışarı atıldı ve aynı grup, yeni başlık altında ‘The Real Manifesto: Non-European Responses to Slavoj Žižek’ o manifestoyu hedef alan bir karşı-yanıt üretmekle görevlendirildi. Ian Parker yeni ahlaki balast olarak sunuldu; Žižek’in Avrupamerkezciliğine karşı bir önsöz yazacağı söylendi.

‘Başka bir deyişle, bu sahneye melodramatik güzelliğini veren şey, bizim—seyircilerin—, balerinin, o daha öldüğünü bilmeden, aslında onun için, o leke için dans ettiğini bilmemizdir.’ —Interrogating the Real

Bu hamle üzerine analizim kamusal ve imzalıdır: üstben gaspıdır [*]. İyi niyetli bir kalabalık toplarsınız, sonra vektörü çevirir ve onları ayrılmaya cüret etmeye zorlarsınız. ‘Eleştirme izni’ bir mazerettir; gerçek talep, herkesin bir silinişi mazur görmesidir—önce Žižek’in, sonra kendilerinin silinişini. Makalemi sonuçlandırmadan önce Ian Parker’ın önsözünü görmeyi istediğimde—yanlış temsil edilmeyeyim diye—Nicol talebimi ‘küstahça’ buldu, bana ‘Bu detayları gözden geçirecek olan benim’ dedi ve beni projeden çıkardı. Ian’a adının keyfi bir ihraç için aklanma işlevinde kullanıldığını söylediğimde, Nicol ‘mahremiyet ihlali’ diye bağırdı. Özelleştirilmiş akıl kamusal sonucu böyle denetler. O zamanki ve şimdiki karşı-ilkem basittir: özel bir neden, hiçbir neden değildir [*].

‘Görüş alanı Calvero’nun görme arzusunca düzenlendiği sürece arzu kaydında kalırız; Calvero kendi resminde bir leke-nesneye indirgenir indirilmez dürtü kaydına gireriz.’ —Interrogating the Real

Altıncı Adım: ‘insan yüzü’nün pratikteki hâli—metnin bizzat kendisinin Žižek’i nasıl dekor diye kuşandığı

O e-posta zincirlerinde olmayan okurlar için, ‘insan yüzü’nün sayfada duruşu şöyledir (elbette vıcık vıcık bir mıncığın ardından) [*] [*]. Nicol’ün yeni ustasıyla yaptığı yayınlarda etik kriz ‘kaynak önceliklendirmesi’ne dönüşür, antagonizm ‘kırılgan ve yeterince hizmet alamayan nüfuslar’a yumuşatılır ve ufuk, tek bir kararı tek bir kayba bağlamaksızın ‘onunla yaşamayı öğrenmek’ diye yeniden çerçevelenir. Duygulanım yayı profesyonelleştirilir: ‘normal panik’, uyum, yorgunluk, depresyon—sanki siyaset bir ruh sağlığı eğrisiymiş gibi. Analiz katmanlarla boğulur: doğal felaket, toplumsal, ekonomik, ideolojik—her biri kesilecek bir çelişki değil, danışmanlara ayrılmış birer bölme. Evrensellik, bölgeden bölgeye ‘deglobalize’ edilmiş tikelliğe çözülür (mikro-pratiklerin Latour-lite bir antropolojisi); ve ‘katılım’, aynı yönetsel tekniklere katılımcı bir cilâ olarak görünür: paneller, cinsiyet ayrıştırılmış veri setleri, çocuklar ve yaşlılar segmentler olarak, sınırlar örnek çözümler olarak. Korporatif PR eleştirisi bile rahatça lojistiğin içinde kalır. Bu Žižek değildir; bu Žižek maskesidir, bir politika vaazının üzerine yerleştirilmiş bir ‘insan yüzü’dür.

‘Bakmakta olduğumuz resmin özneleştiğine dair sahip olduğumuz tek kanıt, içindeki anlam yüklü işaretler değil; uyumunu bozan, anlamsız bir lekenin varlığıdır.’ —Enjoy Your Symptom!

Yedinci Adım: cred-pet efendi olur, efendi finoya dönüşür

Gaspa karşı çıktığım ve itirazımı kamusallaştırdığım andan itibaren, Slavoj Žižek bana ‘bunu senden başka kimse görmemeli’ diye özel bir teşekkür notu gönderdi—ve sonra Nicol A. Barria-Asenjo ile olduğu gibi devam etmeyi seçti. İlan edilen neden ihtiyat, ‘suları durultma’ isteğiydi. Etkili neden artık-şöhretti (surplus-fame): her yerde olmanın parıltısı, kendi öncüllerinizin sessizce tersyüz edildiği odalarda bile. Hypocritique cinématique’in çekirdek işlemi budur. Kıdemli düşünür, hırslı editörü kendi cred-pet‘i olarak evcilleştirdiğine inanır; pratikte ilişki tersyüz olur; marka editörün aracına dönüşür. Editör, efendinin aurasını ambiyans olarak kürate ederken sözün ve dışlamanın koşullarını belirler. Bu yüzden bu evreyi Žižek’in Calvero psikolojisi diye adlandırıyorum: Chaplin’in Sahne Işıkları‘ndaki Calvero gibi, yaş alan komedyen, mizansene âşık olduğu için sahnede kalır—mizansen ona karşı düzenlendiğinde bile. Bir öğrenciyi yetkilendirdiğini sanıyordur; özel kuralların, tek taraflı dönemeçlerin ve teşekkürü sadece gizli e-postalara ambargolayan bir evde fino olarak performans sergilemektedir.

‘İlk filmde, sonunda bütünüyle başkasının bakışının nesnesi olur (ve böylece bir özne olarak tanınır); ikinci filmde ise kendisi saf bir bakışa dönüşür.’ —Enjoy Your Symptom!

Sekizinci Adım: tehlikenin müzesi—kesiden yoksun saygı

Žižek 2023’te Frankfurt Kitap Fuarı’nda atmosferi adlandırdığında—‘eleştiri serbest; analiz yasak’—oda tam da o yasağı icra etti; meşhur Analyseverbot [*]. İki yıl sonra, Crisis & Critique’in Žižek’e adanmış sayısı (Agon Hamza ve Frank Ruda editörlüğünde; Todd McGowan ve Mladen Dolar gibi isimlerle) kusursuz aydınlatılmış bir galeri gibi geldi [*]. Tehlikeli olan her şey sergilendi [*]; tehlikeli hiçbir şey yapılmadı [*]. Cilt, Žižek söylemini camın arkasına koydu; küratöryel bir provokasyonu sanki bir artefaktmış gibi dolaştırdı; sonra da son bir dokunuş ekledi—o çevrede ‘evinde hissetmek’ hakkında Žižek’in kendi cümlesi [*]. Rahatlığın teslimiyet demek olduğu kuşkusunu etkisizleştirmek istedi; evde hissetmenin ‘faşizan’ olduğu suçlamasını savuşturdu. Benim teşhisim daha basit ve daha soğuk: bu his çocukçadır [*]. Bütün bıçakların her gece parlatıldığı ve asla kanayan bir şeye dokunmadığı bir kreşin hissi budur. Eğer 2025 tarihli Crisis & Critique Žižek sayısı bir sahneyse, Calvero’nun kulisteki ölümünün zafer diye oynanmasıdır: alkış kararın yerini alır, atmosfer eserin yerini alır ve ustanın bedeni, odanın prestijini teminat altına alırken, odadaki hiçbir şeyin kesilmemesini de teminat altına alan bir dekor olarak kullanılır.

‘[Geriye doğru hareketli çekim] sayesinde, gerçekliğin bir parçası biçimsiz bir lekeye (arka planda beyaz bir bulaşma) dönüştürülür; tüm görüş alanı onun çevresinde döner.’ —Interrogating the Real

Dokuzuncu Adım: özelleştirilmiş aklı reddetmek—döngüyü başladığı yerde nasıl durdurmalı

Döngü yalnızca başladığı yerde kırılır: özel bir irade, kamusal sonucu yönetmeyi önerdiği anda. Nicol A. Barria-Asenjo gibi bir editör proje ölçeğinde bir U-dönüşü yapıp bunu ‘özel nedenler’le gerekçelendirdiğinde, reddediş derhâl ve kolektif olmalıdır; aksi takdirde herkes silinişi mazur gösterme işine angaje edilmiş olur. Ian Parker gibi kıdemli bir figür, o dönüşe ahlaki balast sağlamak üzere devreye sokulduğunda, gerekçe, oylama ve editoryal koşullar siyah beyaz yayımlanana dek önsözünü tutmalıdır ki reddedenler metinlerini yaptırımsız koruyabilsin. Agon Hamza ve Frank Ruda tarafından kürasyona sokulan dergiler çatlağı ya da kesiyi çağırdıklarında, ettikleri lafları kim konuşur, kim karar verir ya da kim öderi değiştiren somut kurallara bağlamalıdır; yoksa çatlak parfüm, kesi koreografi olur. Ve Slavoj Žižek’in kendisi bana özelden ‘teşekkür’ yazarken kamuda hiçbir şey olmamış gibi devam ettiğinde, oranı tersine çevirmelidir: teşekkür, reddediş ve kıstaslar kamuda belirtilmeli; özel duygu özel kalabilir. Bu kahramanlık değildir; usuldür. Usul olmadan, Hypocritique cinématique iki yüzünü de sapasağlam tutar. Mavi mürekkepli sinik profesyonellik (‘biz sadece beklentileri yönetiyoruz’) kızıl mürekkepli gösterişli kurbanlığın (‘ağır bir bedel ödüyoruz’) mazereti olarak kalır; ve bedelin kendisi içerik olur.

‘İnsan kendini tam da bu üçüncü noktaya—alan ve karşı-alanı birlikte kucaklayabilen, yani bende benim gölgeli ikizimi, bendeki benden fazla olan şeyi, küçük a nesnesini de görebilen bakışa—görünür kılar.’ —Tarrying With The Negative

Başladığım yerde bitiriyorum; analiz duyguduruma indirgenmesin diye ad veriyorum. Nicol A. Barria-Asenjo, ‘yazarlar’ın bir editörün özel iradesinin enstrümanları olduğu bir iş akışını mükemmelleştirdi. Ian Parker, otoritesinin, kimsenin oylamadığı bir tersine çevirmeye ehliyet veren bir önsöz olarak marka-yönetilmesine izin verdi. Agon Hamza ve Frank Ruda, tehlikenin duvara asıldığı bir müzeye başkanlık ettiler. Todd McGowan ve Mladen Dolar, böyle müzeleri ev gibi hissettiren süreklilik cilâsını sağladılar. Ve Slavoj Žižek—bize olumsuzlukla oyalanmayı öğreten adam—sahnelemeyi fazla uzun süre kabul etti ve sahneleme onu tanımladı. Bu sahnelemeye karşı düsturum, düşman cazibeli ve kaygan olduğu için bilerek sıkıcı ve inatçıdır: özel bir neden, hiçbir neden değildir. Eğer o neden herkesin okuyabileceği yere yazılamıyorsa proje bir müşterek değil, bir tiyatrodur; ve o tiyatroda, cred-pet daima tımarlanacak, fino daima okşanacak ve bıçaklar daima parlayacak ama asla önemli olan şeyi kesmeyecektir [*].