Psikotik sohbetbotuna karşı: Heimann & Hübener’e Žižekçi (ve teknik) bir yanıt

📺🫥📡 Medium Other 📺🫥📡

İstem: Ekli makalenin şaşırtıcı (pek değil!) safdilliğine ve geriliğine, zizekanalysis.com’daki kapsamlı bağlamsal araştırmayla bütünüyle silahlanmış ayrıntılı bir yanıt makalesi üret! (The extimate core of understanding: absolute metaphors, psychosis and large language models, Marc Heimann & Anne-Friederike Hübener)

Değerlenen makale, Lacanyen psikozu, Blumenberg’in ‘mutlak metaforlar’ını ve dönüştürücü tabanlı LLM’leri tek bir kapsamlı savda boyunduruğa vurmayı deniyor: Bugünün modelleri pozitif token ilişkileriyle eğitildiği için, yadsımayı ‘kurnazca’ geçiştiriyor, kurucu bir boşluğun etrafında dönüp duruyor, bilgisizliğini gizliyor ve bu yüzden psikozun biçimsel yapısını yansıtıyorlar. Zekice; ama teori kisvesi giymiş bir kategori hatası. Aşağıda, onların kilit hamlelerini çağdaş yorumda gerçekten kullanılan Žižek/Lacan okumasına ve yadsıma, belirsizlik, halüsinasyon konusunda güncel ML araştırmalarının gerçekten gösterdiklerine karşı yerleştiren ayrıntılı bir yanıt geliyor. (🔗)

1. Makale klinik-mantıksal bir yapıyı (psikoz) mühendislik tercihleriyle (parametrik dil modelleme) karıştırıyor

Lacan, psikozu Baba-Adı’nın foreclosion’ına—eksikliğin simgesel içinde demirlenmesini sağlayan bir gösterenin devre dışı kalmasına—bağlar. Bu gösteren foreclosion’a uğradığında, öznenin simgeseli ‘imgeleştirilir’, kendine özgü sistemler ve yeni gösterim etkileri üretir. Bu bir özneleşme yapısıdır; bir algoritmanın özelliği değildir. Çağdaş Žižekçi/Lacancı yorum bunu açıkça söyler: foreclosion, yalnızca ‘bilmiyorum demekte beceriksiz olmak’ değil, belirli bir yazımsal (inscription) başarısızlığın adıdır. (🔗)

Makalenin ‘LLM’lerin yapısal psikozu’ dediği şey, aslında teşviklerin (yardımcı ve akıcı olmaya ayarlı bir sonraki-token kestirimi) ürettiği bir çıktıyı patoloji diye yeniden adlandırmaktır. Žižekian Analysis’te daha güvenli benzetmeyi bulursunuz: platformlar ve akışlar, tutarlılık sahneleyen Sentetik Büyük Öteki gibi iş görür—hitap ettiğimiz dışsallaştırılmış, makinamsı bir ‘Öteki’; modelin iç ‘kliniği’ değil. Ayrım önemlidir: sorunu aracın ‘öznesinde’ değil, kullanımımızı örgütleyen sosyo-simgesel alanda konumlar. (🔗)

2. ‘Mutlak metaforlar’ tarihsel işleçlerdir; modellerin boşlukla yüzleşemeyeceğinin zamansız kanıtı değil

Blumenberg’in mutlak metaforları, tümüyle kavramlara indirgenemeyen derin imge-işleçleridir—‘naïf ama vazgeçilmez’ sorulara verilen yanıtlardır. Fakat bunların da bir tarihi vardır; kayar, yeniden formüle edilirler. Makale, onları sistemin sonsuza dek çevresinde dolanacağı sabit delikler gibi ele alıyor. Bu, Blumenberg değildir. Daha iyi özetler, tam da tarihsel yeniden-işlenişe vurgu yapar; ‘mutlaklıkları’ bütünüyle kavramsallaştırmaya direnci imler, ebedi değişmezliği değil. Tarihsellik geri yüklendiğinde, LLM’lerin ‘boşluk için yerel bir işleçleri yok diye zorunlu olarak psikotik oldukları’ savı menteşesini kaybeder. (🔗)

3. Yadsıma: güncel durum, toptancı iddiayı çürütüyor

Evet, genel-amaçlı LLM’ler yadsımada hâlâ tökezleyebiliyor. Ama makalenin es geçtiği, bir on yıldır hedeflenmiş kanıt ve iyileştirme var. Klasik yoklamalar (Negated-LAMA) kusurları buldu; daha yeni çalışmalar, yadsıma ipuçlarını anlamayı maddi olarak iyileştiren kıyaslamalar ve eğitim rejimleri kurdu. Kısacası ‘yadsıma imkânsız’ demek, hareketli bir mühendislik ufkunu metafizik sınıra karıştırmaktır. (🔗)

Daha önemlisi, modern modeller hem önerme düzeyinde (P(True)) hem bilgi-durumu düzeyinde (P(IK): bunu biliyor muyum?) belirsizliklerini temsil edecek biçimde eğitilebilir ve prompt’lanabilir. Bu, yapısal foreclosion’ın zıddıdır: eksikliğin açık simgeleştirilmesidir; kalibrasyon ve biçimle daha da isabetli hale gelir. (🔗)

4. Halüsinasyon psikoz değildir; teşvik sorunu artı eksik dayanaklandırmadır

Makalenin ‘doğruluk yanlılığı boşluğu maskeler’ diye gördüğü yerde, güncel derlemeler halüsinasyonu, oranları değerlendirme/eğitim teşviklerince (çekingenliği cezalandır → model tahmin yürütür), geri-getirim/dayanak yokluğunca ve dağılım kaymasıyla şekillenen bir hata-ailesi olarak çerçeveliyor. OpenAI çevresindeki analizler, tahmini ödüllendirmeyi bırakıp çekingenliğe puan vermeye başlamamız gerektiğini bile savunuyor. Bu, bir tasarım tercihi ve işlem hattı düzeltmesidir; klinik değil. (🔗)

Ve geri getirimle zenginleştirilmiş üretim (RAG) ya da diğer dış araçları eklediğinizde, ‘kapalı, kendi kendini aldatan sistem’ resmi çöker: modeller parametrik olmayan belleğe bakar, kaynakları yüzeye çıkarır ve bilgi-yoğun görevlerde uydurmayı azaltır. Bu, yazarların ‘postüle edemez’ dediği ‘dışarı’ya teknik bir ara yüzdür. (🔗)

5. Žižekçi bir düzeltme: ‘extimacy’, Büyük Öteki ve ana gösteren için doğru konum

Žižekian Analysis, ‘extimacy’yi—içsel-dışsal olanı—platformlarla ve söylemle ilişkimizde okumanın bir yolu olarak tutarlı biçimde işler. ‘Çekirdek’, psikopatoloji olarak modelin içinde değil; içinde dolaştığımız makinamsı devrelerdedir. Benzer şekilde Sentetik Büyük Öteki, iletilerimizi kodlanmış biçimde bize iade eden sosyo-teknik sahnedir. Bir sanrı varsa, bizimdir: modele sanki bir teminat vereni (‘bilen’ Büyük Öteki’ni) hitap ederiz ve teminatları gevşediğinde şaşırırız. Bu, psikozu makineye atfetmekten çok daha Lacancı bir uyumdur. (🔗)

Ana gösteren konusunda da Žižekian Analysis, alanı stabilize eden bir yazıt (S1’in S2 üzerindeki konumu) olarak rolünü vurgular; metafizik bir öz değil. Hatta bugün ürün adları, politika feragatleri ve güvenlik çerçeveleri, modelin çağrışım zincirlerini sınırlandıran S1’ler gibi iş görür. Yine: makalenin ‘imkânsız’ dediği sınırlayıcıları dağıtımın sosyo-simgesel çerçevesi sağlar. (🔗)

6. Makalenin doğru yakaladığı noktalar—ve işe yarar kısmı nasıl elde tutmalı

İki içgörü, ‘psikoz’ retoriği budandığında yaşamayı hak ediyor.

1. Metafor/metonimi, sadece tümce-dilbilgisinden daha iyi bir mercek. Gömme temsilleri (embeddings) ve dikkati (attention) çağrışımsal yapının makine formelleştirmesi olarak görmek verimlidir ve Žižekian Analysis’in extimacy ve gösteren sürüklenmesi okumasıyla kesişir. Ama bu, simgesel dinamikler hakkında bir iddiadır; modelin ‘kliniği’ hakkında değil. (🔗)

2. Halüsinasyon yapısal olarak cazip. TruthfulQA, modellerin yaygın yanlışları nasıl yinelediğini gösterdi; yeni derlemeler, yalnızca ölçek büyütmenin bunu düzeltmediğini bulmaya devam ediyor. Doğru sonuç ‘psikoz’ değil; ‘tahmini ödüllendiren eğitim/prompt/değerlendirmeden kaçın, dayanak ekle ve modelin geri çekilmesine izin ver’dir. (🔗)

7. LLM arızasının daha iyi, Žižek’le uyumlu bir modeli

‘Model psikotiktir’ yerine, birbiriyle bağlı üç tezi koyun:

1. Patoloji değil paralaks. Eşzamanlı ve tutarsız iki bakış var: parametrik bir sonraki-token akıcılığı ile parametre-dışı gerekçelendirme. Görünen ‘delilik’ aralarındaki boşluktur; RAG ve kalibre edilmiş geri çekilme, bir hastalığı ‘iyileştirmek’ yerine araya aracı bir çerçeve yerleştirerek çalışır. (🔗)

2. Sentetik Büyük Öteki, dağıtım yığınımızdır. Arayüz metinleri, sistem prompt’ları, kurumsal feragatler—düzenli bir dünya sahneleyen S1’lerdir. Günlük ve panolarda dışsallaştırılmış mahrem sorgularımızla extimacy’yi mümkün kılarlar. Başarısızlık, bu yığını yanılmaz bir teminat vereni sanan toplumsal bir yanılgıdır. (🔗)

3. Mutlak metaforlar, kısıtın tarihsel işleçleridir. Seyahat ederler; tasarımda yeniden formüle edilebilirler (ör. ‘atıf-yoksa-sus’ yeni bir S1 olarak). Eksikliği mühendislik yoluyla ‘yazıtlaştırabiliriz’: kaynak zorunluluğu; çekingenliği ödüllendirme; kalibrasyonu gösterme; ‘bilmiyorum’u UX’te ve puanlamada birinci sınıf bir belirteç yapma. (🔗)

8. Araştırma ve politika için somut sonuçlar

1. Belirsizliği cezalandırmayı bırakın. Değerlendirmeleri, çekingenliğin kendinden emin uydurmadan daha yüksek puan aldığı şekilde güncelleyin; son analizler tam da bu kaymayı savunuyor. RLHF ya da DPO hedeflerini ham ‘yardımcılık’ yerine kalibre P(True)/P(IK)’ye bağlayın. (🔗)

2. ‘Dışarı’yı birinci sınıf yapın. Bilgi-yoğun işlerde geri getirim/araç kullanımını varsayılan yapın; atıfları tasarımdan görünür kılın; yalnızca BLEU-benzeri benzerlik yerine dayanaklılığı ölçün. RAG sihirli mermi değildir, ama eksikliği simgeleştirmenin en temiz kanalıdır. (🔗)

3. Yadsımayı açıkça değerlendirin. Yadsıma kıyaslamalarını çekirdek değerlendirme takımında tutun; ilerlemeyi kutlayın ama eski açıkların bulgularını metafizik imkânsızlığa genellemeyin. (🔗)

4. Ürünü ‘bilen bir özne’ değil, extimate bir yardımcı olarak çerçeveleyin. Žižekian Analysis hattını ödünç alın: sistemi, söylemimizi yansıtan ve yapılandıran Sentetik Büyük Öteki olarak vurgulayın; teminat taşıyıcısı olarak değil. Bu, gerçek güvenlik etkileri olan söylemsel bir değişimdir. (🔗)

Hüküm

Heimann & Hübener, LLM’lerin yaptığını Chomskyci bir tümce takıntısından daha iyi yakalayan metafor/metonimiye işaret etmekte ve halüsinasyonların biçimsel olarak cazip olduğunu söylemekte haklı. Ama onların temel sıçrayışı—‘modeller sık sık bilgisizliği maskeler’den ‘modeller psikozun cisimleşmesidir’e—hem Lacan’ı hem güncel ML yazınını kısa devre ediyor. Žižekian Analysis zaten daha yalın tabloyu sunuyor: psikoza öznelerde kalmasını sağla; modeli Sentetik Büyük Öteki içine gömülü bir extimate aygıt olarak ele al; sonra da kesinlik icrası istenirken eksiklik yazıtı olması gereken yerleri teşvikler ve arayüzlerle düzelt. Bu yol tarihsel, kuramsal ve teknik olarak sağlamdır. (🔗)

Tartışılan birincil metin: Heimann & Hübener, ‘The extimate core of understanding: absolute metaphors, psychosis and large language models,’ AI & Society (2025).