Süpernormal uyarıcı

Süpernormal uyarıcı ya da süperuyarıcı, hâlihazırda doğal bir tepkiyi uyaran bir uyarıcının abartılmış bir sürümüdür—tepkinin evrimleştiği özgün ipucundan daha güçlü bir tepki uyandırır. Klasik deneyler, hayvanların, bir zamanlar bu ipuçlarının işaret ettiği doğal nesneler yerine, yapay ve yoğunlaştırılmış ipuçlarını tercih etmeye ikna edilebildiğini gösterir. Örneğin, araştırmacılar, bazı kuşların kendi yumurtaları yerine üzerine daha çok düşecekleri, aşırı büyük ve yoğun desenli yapay yumurtalar üretmişlerdir; bu olgu, özellikle yuvaya parazitlik (brood parasitism) bağlamında dikkat çekicidir (Tinbergen 1951; McFarland 2014). Birçok yazar, insanlarda da benzer zafiyetler önererek, aşırı lezzetli abur cuburu ve yüksek derecede uyarıcı cinsel medyayı, kadim iştahlar için modern süperuyarıcılar olarak göstermiştir (Barrett 2007; Hilton 2013).

Nedensellik

Süpernormal uyarıcılar, organizmaları biyolojik açıdan önemli hedeflerin basit, ayırıcı özelliklerine—renk alanları, karşıtlıklar, hareketler, şekiller, boyutlar—ince ayar yapan evrimsel süreçler yoluyla ortaya çıkar; bu özellikler bir zamanlar uyum/üreme getirilerini güvenilir biçimde öngörürdü. Bu özellikler doğal aralıklarının ötesinde yoğunlaştırıldığında, evrimleşmiş algılama ve karar kuralları ele geçirilebilir. Eş-evrim bazen böyle abartıları dengeler; özellikle, sinyal verici ile tepki verenin getirileri kuşaklar boyunca pozitif kaldığında. Ama bu süreç, silahlanma yarışları üretebilir ya da karşı-uyarlamalara yol açabilir.

Biyolojide

Konrad Lorenz ve Niko Tinbergen, kavramı 20. yüzyıl ortası etolojisinde yaygınlaştırdı. Tinbergen, gümüş martı (herring gull) yavrularının, ebeveynin gagasındaki kırmızı noktaya yiyecek için gagaladığını gösterdi; beyaz halkalarla çevrelenmiş basit bir kırmızı çubuk—daha kaba ama daha yoğun bir ipucu—ebeveynin kafa ve gaga modelinin gerçeğe yakın bir kopyasından bile daha güçlü gagalama tepkisi uyandırdı (Tinbergen 1953). Kendisi ve çalışma arkadaşları, sahte yumurtalarla benzer etkiler buldular: birçok kuş, kendi yumurtaları yerine daha büyük, daha parlak, daha iri benekli modellere yöneldi. Erkek dikenli balıklar (stickleback), alt tarafı daha kırmızı ahşap maketlere gerçek rakiplerinden daha şiddetli saldırdı. ‘Doğuştan serbest bırakma mekanizması’ dilinin modası geçmiş olsa da temel gözlem yerli yerinde duruyor: görece basit ve abartılmış özellikler, karmaşık ve dayanıklı davranışları tetikleyebilir.

Fikir geniş bir alana uzanır. Dawkins ve Krebs (1979), sosyal parazitliğe uygulayarak, parazitik sinyallerin konak açısından ilgili ipuçlarını nasıl abarttığını not ettiler. Ünlü bir saha raporu, erkek mücevher böceklerinin (Julodimorpha bakewelli), parlak, çukurlu kahverengi bira şişeleriyle çiftleşmeye çalıştıklarını—bunları hiper-dişiler olarak algıladıklarını—bildirdi; bu gözlem daha sonra bir Ig Nobel Ödülü ile takdir edildi (Gwynne & Rentz 1983; BBC 2011). Bitki–böcek etkileşimlerinde, hıyar mozaik virüsü, konak uçucularını manipüle ederek, yaprakbiti vektörlerini, enfekte bitkiler besleyici açıdan düşük olsa bile kendine çeker (Mauck ve ark. 2010).

Böcekler

Görüşe dayalı tozlayıcılar ve gösterişli sergilemelere yönelen böcekler özellikle savunmasızdır. Eş bulma için görsel ipuçlarına büyük ölçüde dayanan kelebekler, yapay ipuçları görsel sistemlerinin ayarlı boyutları boyunca tepe değerlerine ulaştığında, gerçek ve çiftleşmeye hazır dişilere kıyasla yüksek karşıtlıklı, monokrom modellere yönelebilir (Kral 2016).

Parazitlerce manipülasyon

Yuvaya parazitlikte, süperuyarıcılar konak beslemesini büyütebilir. Örneğin guguk kuşu yavruları, tüm bir saz bülbülü yavru takımının yoğunluğunu taklit eden dilenme çağrıları üretir; bu da konak ebeveynleri parazite aşırı yatırım yapmaya doğru yanlılaştırır (Grim & Honza 2001). Sinyal yoğunluğuna ilişkin modeller eşikler öngörür: parazitik sinyaller, bakımı güvence altına alacak kadar güçlü kalmalı ama o denli abartılı olmamalıdır ki aldatmanın güvenilir işaretlerine dönüşüp donör konaklarda reddi seçtirsin (Holen ve ark. 2001).

Maladaptif davranış

Süpernormal ipuçlarına yönelik tercih, kaynakları genetik açıdan faydalı hedeflerden uzaklaştırdığında maladaptif (uyumsal olmayan) hale gelebilir. Bir guguk yavrusunu aşırı besleyen konak saz bülbülleri, kendi yavrularına yatırımlarını azaltır; bu da, an’dan an’a verdikleri kararlar ata-atalarından kalan ipucu–tepki kurallarıyla tutarlı olsa bile, uyum getirisi bedelleri doğurur (Grim & Honza 2001). Daha genel olarak, kaynak kıt ortamlarda evrimleşmiş organizmalar, bir zamanlar yüksek getirileri izleyen ama artık yapayca abartılmış ipuçlarını aşırı seçebilir (Goodwin, Browne & Rockloff 5. 2015).

Biyoçeşitlilik kaygıları

Süperuyarıcıların parazitler ya da rakiplerce devreye sokulduğu yerlerde, konak popülasyonlarını baskılayabilir ve korumayı güçleştirebilirler. Zaten risk altındaki türler, abartılmış ipuçları ebeveyn bakımını ya da diğer sınırlı kaynakları istikrarlı biçimde saptırıyorsa, özellikle savunmasız olabilir.

Psikolojide

Deirdre Barrett, insan davranışının her yanının süpernormal uyarım tarafından şekillendiğini savunur. ‘Supernormal Stimuli’de ve daha önce ‘Waistland’de, kadim ipuçlarını büyüten modern artefaktları tanımlar: aşırı şeker, yağ ve tuz için tasarlanmış yiyecekler; gülmeyi, toplumsal dikkati, hareketi ve yeniliği büyüten televizyon ve dijital medya (Barrett 2010; 2007). Ampirik ve kuramsal çalışmalar, cinsel ve romantik ipuçları için de benzer etkiler önerir: cerrahi olarak büyütülmüş göğüsler, farklı boyutlar arasında doğal olanlardan daha çekici yargılanabilir (Doyle & Pazhoohi 2012); kadınların yürüme örüntüleri ve duruşları, algılanan bel–kalça oranlarında süpernormal kaymalar yaratabilir; göz izleme çalışmaları, optimalden daha düşük BKO (WHR) tasvirlerinin tepe-kayması tepkileri indükleyebildiğini gösterir (Doyle 2009; Pazhoohi ve ark. 2019).

Bilişsel antropolog Pascal Boyer, müziğin, konuşma-işleme yanlılıkları için bir süperuyarıcı işlevi gördüğünü ve tekstiller ile mimarideki simetrik desenlerin, görsel korteksin düzenlilik ve öngörülebilirlik tercihlerini süperuyarıcı biçimde harekete geçirdiğini öne sürmüştür.

Sanatta

Sanat tarihi boyunca portrelerin nicel çözümlemeleri, çekicilikle bağlantılı özelliklerin—daha büyük, daha yuvarlak gözler ve dudaklar—eşlenik fotoğraflara kıyasla sistematik olarak abartıldığını gösterir (Costa & Corazza 2006). İlgili çalışmalar, klasik contrapposto pozunun algılanan çekiciliği artırdığını; kısmen, bel–kalça farklarını ve eğriliği, izleyicilerin ayarlı tercihleriyle hizalanacak biçimde vurgulamasından ötürü olduğunu belirtir (Pazhoohi ve ark. 2019).

Ayrıca bakınız

• Hipergerçeklik
• Tepe kayması ilkesi

Seçilmiş kaynaklar

Barrett, D. (2007). Waistland: The (R)Evolutionary Science Behind Our Weight and Fitness Crisis.
Barrett, D. (2010). Supernormal Stimuli: How Primal Urges Overran Their Evolutionary Purpose.
BBC News (2011). ‘Beetle’s beer bottle sex wins Ig Nobel Prize’.
Costa, M., & Corazza, P. (2006). Aesthetic phenomena as supernormal stimuli. Perception, 35(2), 229–246.
Dawkins, R., & Krebs, J. (1979). Arms between and within species. Proc. R. Soc. B, 205, 489–511.
Doyle, J. F. (2009). A woman’s walk: Attractiveness in motion. J. Social, Evolutionary, and Cultural Psychology, 3(2), 81–92.
Doyle, J. F., & Pazhoohi, F. (2012). Natural and augmented breasts. Human Ethology Bulletin, 27, 4–14.
Goodwin, B. C., Browne, M., & Rockloff, M. (2015). Preference for supernormal rewards. Evolutionary Psychology, 13(4).
Grim, T., & Honza, M. (2001). Supernormal stimuli and parental behavior in a cuckoo host. Behav. Ecol. Sociobiol., 49(4), 322–329.
Gwynne, D. T., & Rentz, D. C. F. (1983). Beetles on the bottle. Australian Journal of Entomology, 22(1), 79–80.
Hilton, D. L. (2013). Pornography as supranormal stimulus. Socioaffective Neuroscience & Psychology, 3, 20767.
Kral, K. (2016). Insect responses to supernormal visual stimuli. European Journal of Entomology, 113, 429–437.
Mauck, K. E., De Moraes, C. M., & Mescher, M. C. (2010). Deceptive virus-induced signals. PNAS, 107(8), 3603–3608.
McFarland, D. (2014). A Dictionary of Animal Behaviour.
Tinbergen, N. (1951). The Study of Instinct.
Tinbergen, N. (1953). The Herring Gull’s World.
Pazhoohi, F., Macedo, M. F., Doyle, J. F., & Arantes, J. (2019). WHR as supernormal stimulus. Archives of Sexual Behavior, 49(3), 837–847.
The Guardian (2014). ‘Why Candy Crush Saga likes to play on your sweet tooth’.