Karabasan Makinesi: Proteze Ayak Uydurmak

👻🪸🐈‍⬛ Phantomoperand 👻🪸🐈‍⬛

Karabasan Makinesi insanın davranışına göre biçimlenen bir protezdir. Kullanıcı bir videoda durur, bir hesaba döner, bir sözü arar, bir gönderiyi paylaşır, bir başkasını susturur. Makine bu hareketleri kaydeder ve sıradaki yüzeyi buna göre değiştirir. Kullanıcı da değişmiş yüzeyin içinde yeni hareketler üretir. Böylece protez insana uyarken insan da protezin nasıl çalıştığını öğrenir ve kendi hareketini onun ritmine göre düzenlemeye başlar.

“Proteze ayak uydurmak” tam bu ikinci hareketi anlatır. Protez önce kullanıcının işini kolaylaştırır: ilgi alanlarını sıralar, geçmiş etkileşimleri hatırlar, toplulukları görünür kılar, hangi sözlerin yankı bulduğunu gösterir, benzer içerikleri bir araya getirir. Kullanıcı zamanla bu düzenin kendi davranışına nasıl cevap verdiğini öğrenir. “Buna bakarsam akışım şöyle değişir”, “şunu takip edersem bana bunlardan daha çok gelir”, “böyle konuşursam bu topluluk beni daha kolay tanır” türünden bir pratik bilgi oluşur. Bundan sonra insan protezin kendisini daha iyi taşıması için yürüyüşünü de ayarlamaya başlar.

Karabasan adı bu karşılıklı uyarlanmanın iki yüzünü aynı anda taşır. Kâbus, insanın kendi hareketlerinden çıkarılmış izlerin dışarıda kişiselleştirilmiş bir dünya halinde ona geri gelmesidir: davranışım → dünyam. Uyku felci, insanın bu dünyada atacağı sonraki adımın aynı dışsal düzene bağlanmasıdır: dünyam → davranışım. İki yön birleştiğinde kişinin kendi hareketlerinden beslenen ve sonraki hareketini hazırlayan özne → Karabasan → dünya → özne çevrimi doğar. Karabasan insanı hareketsiz bırakarak değil, hareketi kendi ritmine bağlayarak basar.

Bu çevrimin psikotik ağırlığı, dışsal düzenin insanın bazı temel işlevlerini taşımaya başlamasıyla belirginleşir. Profil “kim olarak devam ettiğimi”, feed “neyin önemli olduğunu”, timeline “neyin önce ve sonra geldiğini”, Persona “hangi biçimde davranabileceğimi”, metrikler “hangi hareketin ağırlık kazandığını”, topluluk ise “hangi Biz’in içinde konuştuğumu” dışarıda düzenleyebilir. Protez bu alanların her birine sürekli bir koordinat sağlar. İnsan kendi konumunu bu koordinatlara göre kurdukça dışsal destek gündelik yaşamın yürütme tertibine dönüşür.

Bu yürütme tertibinin psikotik biçimini als-ob açıklar. Hélène Deutsch’un kullandığı ve Lacan’ın psikoz tartışmasına aldığı als-ob, insanın belirli bir toplumsal konumu dışarıdaki hazır biçimlere uyarak taşımasına işaret eder. Kişi nasıl konuşacağını, nasıl davranacağını ve hangi tavrı takınacağını başka bir figürün, grubun veya rolün biçiminden alır. Lacan bu ilişkiyi dışsal taklit üzerinden açar: hazır davranış düzeni öznenin gündelik konumunu taşıyan bir destek haline gelir. Bu bağlam Seminer III’te açık biçimde izlenebilir. (🔗)

Karabasan als-ob’u geri-beslemeli hale getirir. Diyelim ki bir Persona belirli kelimeleri, belirli bir estetiği, belirli bir mizahı, belli düşmanları ve belli bir toplumsal tavrı birlikte sunuyor. Kullanıcı bu biçime yaklaştıkça davranışsal iz üretir. Sistem bu izleri kaydeder ve aynı Persona çevresindeki içerikleri daha fazla gösterir. Persona dışarıdan alınmış bir kalıp olarak başlar, kullanıcının kendi davranışlarıyla kişiselleşerek geri döner.

Algoritmik als-ob bu karşılıklı uyumdur: dışsal kalıp → uyarlanan davranış → ölçüm → kişiselleştirilmiş kalıp → daha fazla uyum. Dışsal kalıp böylece stil vermenin ötesine geçer; hangi konumdan konuşulacağını, hangi tepkinin verileceğini ve hangi toplumsal mesafenin korunacağını taşıyan bir proteze dönüşür. Kullanıcının yürüyüşü protezin içinde istikrar kazanır; protez de bu yürüyüşün ölçüsünü her turda daha iyi alır.

Karabasan’ın ayna etkisi de buradan çıkar. Lacan ayna evresinde Ego’nun dışarıdaki bütün beden suretine tutunmasını “ortopedik” bir bütünlük olarak düşünür. Karabasan bu ortopedik surete ölçüm ve geri-besleme ekler. İlk suret “sen böylesin” der, insan ona cevap verir, sistem cevabı kaydeder ve bir sonraki sureti değiştirir. Ayna böylece gördüğü tepkiye göre görüntüyü yeniden kuran geri-beslemeli ortopedik ayna haline gelir.

Ego “Ben buyum” diye yaşanan bütünlüğü taşırken Persona bu bütünlüğün davranışa çevrilmiş biçimini sunar. Nos aynı işlemi toplumsal düzeyde yapar: “Biz böyleyiz.” Üstbiz bu Biz’in gelecekteki hareketini tarif eder: “Bizden biri böyle davranır.” Karabasan bunların üzerine ölçüm koyduğu anda insan kendi Ben’ini ve Biz’ini dışarıdaki tepki üzerinden sürekli sınamaya başlar.

Bu süreçte küçük bazı özellikler özel ağırlık kazanır. Bir kelime, jest, estetik ayrıntı veya belli bir tepki kişinin “beni işaretleyen şey” diye taşıdığı bir çizgiye dönüşebilir. Buna özgül unsur denebilir. Aynı çizgi çevresindeki başka bilgileri örgütlemeye başladığında S1 işlevi kazanır: artık başka şeylerin hangi eksende okunacağını da etkiler.

Persona bu çizgilerin seçimine yön verir. İnsan çeşitli yaşantılarından bir Persona çıkarırken Persona da hangi yaşantıların “bana ait” sayılacağını geri dönerek biçimlendirir. yaşantı → özgül unsur → Persona yönüne Persona → seçilen özgül unsurlar → yeni yaşantı yönü eklenir. Proteze ayak uydurmak, bu iki yönün birbirini beslediği yerde giderek daha sıkı bir kimlik düzeni kurar.

Non, Nah ve protezin çıkışı

Bu kimlik düzeninin sınırlarını anlamak için iki ayrı “hayır” biçimini ayırmak gerekir. Non-du-Père, babalık işlevinin yasak koyan yüzünü taşır: “Dur, buradan geçme.” Non bir sınır çizer; hareket bu sınırla karşılaşır ve sınırın iki tarafı simgesel olarak ayrılır. Arzu da tam bu ayrımlar içinde kendi yolunu bulur.

Nah-ı Pir başka bir tavır taşır. Yersiz Şeyler’de Nam-ı Pir ve Nah-ı Pir ayrımı “nah yap da görelim” sözü üzerinden geliştirilir. Buradaki Nah, girişimi kendi imkânsızlığıyla karşılaştıran bir jesttir. Non sınırın yasasını öne çıkarırken Nah hareketin sonunda karşılaşılacak imkânsızlığa meydan okur: yap, ilerle, sonuna kadar götür ve aradığın tamlığın nerede dağıldığını gör. (🔗)

Karabasan’ın protez mantığı Nah’la özel bir ilişki kurar. Sistem kullanıcıya geniş bir hareket alanı açar: hesaplar takip edilir, hesaplar bırakılır, içerikler susturulur, Persona değiştirilir, yeni topluluklara geçilir. Her değişim yeni davranış üretir ve bu davranış tekrar modele girer. Karabasan sanki “başka ol da görelim” der; ardından o başka oluşun izlerini de kendi ölçüsüne alır.

Bir bloklama hareketi veya “ilgilenmiyorum” düğmesi bu devrenin başlangıç hareketidir. Nah’ın Karabasan’daki asıl etkisi daha sonra belirir: protezden uzaklaşmaya yönelik hareket, protezin insanı yeniden tanımlamasına yarayan yeni koordinata dönüşür. Çıkış hareketi modele yeni bilgi verir. “Başka biri olayım” hareketi “yeni kullanıcı modeli” halinde geri gelir.

Bu mekanizma önkapanım sorusunu açar. Mesele ekranda kaç seçeneğin bulunduğundan önce gelir: insanın yaşadığı bir fark gerçekten ayrı bir fark halinde kurulabilecek mi? Bir topluluğa bazı noktalarda yaklaşırken başka noktalarda ayrılmak, bir şeyi yoğun biçimde merak ederken onun Persona’sına girmemek, aynı nesneyle birbiriyle çatışan ilişkiler taşıyabilmek için ara kesiler gerekir.

Protez kişinin ana yönlendirme düzenine dönüştükçe bu kesilerin kurulması da dışsal koordinatlarla ilişkiye girer. Kullanıcı bir düşünceyi daha söylemeden “bu beni hangi Sen yapacak?” diye hesapladığında gelecekteki model şimdiki farkın üzerine gelir. Bazı ihtimaller davranışa dönüşmeden budanır. Öz-blok, protezin kendisini daha düzgün taşıması için öznenin kendi ihtimallerini protezin ölçüsüne göre kesmesidir.

Karabasan’ın “beni benden iyi biliyor” etkisi böyle derinleşir. Sistem çok sayıda davranış izini hatırlar; kullanıcı bunların bir bölümünü çoktan unutmuştur. Aynı zamanda kullanıcı giderek daha tutarlı davranış üretir. Sistem hem uzun davranış hafızasından hem de proteze ayak uydurdukça daha öngörülebilir hale gelen kullanıcıdan beslenir. Karabasan’ın tahmin gücü, tahmin ettiği kişiyi aynı anda daha tahmin edilebilir hale getirmesiyle büyür.

Fort-Da ve gidişin kime ait olduğu

Non ile Nah ilişkisel kesiyi açarken Fort-Da gidiş ve dönüşün zamanını açar. Freud’un anlattığı oyunda küçük çocuk ipe bağlı makarayı görüş alanının dışına atar ve “fort” diye seslenir; sonra makarayı ipten çekerek geri getirir ve “da” der. Fort “gitti”, Da geri gelişin işaretidir. Freud bu oyunda annenin gidip gelmesinin çocuk tarafından etkin biçimde yeniden sahnelenmesini görür. Çocuk kendisine olan bir ayrılığı oyunda kendi hareketine çevirir. (🔗)

Fort-Da’nın kilit noktası kayboluş ve bulunuş kadar ritmin kimin tarafından kurulduğudur. Anne giderken çocuk edilgen konumdadır; makara oyununda çocuk atan ve geri çeken taraftır. Gidişi imler, dönüşü sahneler, kaybın tekrarını kendi hareketine bağlar. Fort-Da böylece ayrılığın simgesel olarak işlenmesini ve tekrarın ritminin özne tarafından üstlenilmesini sağlar.

Karabasan bu gidiş-dönüş ritmini dışsal proteze taşır. Bir içerik kaybolur, benzeri biraz sonra gelir; bir tema haftalarca görünmez, ardından yeniden önerilir; eskiden izlenen bir hesap tekrar yüzeye çıkar. Geçmiş davranıştan çıkarılmış ağırlıklar geri dönüşün zamanına katılır. Protez yalnız neyin gösterileceğini seçmez; geçmişte bırakılmış bir şeyin hangi koşullarda yeniden “Da” olacağını da düzenler.

Karabasan’ın uyku felci tarafının zamansal kökü burada ortaya çıkar. Kullanıcı içerikleri geçirir, arar, bırakır, yeniden döner; fakat Fort ile Da arasındaki ritmin giderek daha büyük kısmını protez düzenler. “Gitti” ile “geri geldi” arasındaki ip kişiselleştirilmiş sıralamanın eline geçer. Proteze ayak uydurmak aynı zamanda gidiş-dönüş ritmine ayak uydurmak olur.

Bu ilişki Geçenek kavramını gerektirir. Geçenek “Ne nasıl gelmiş?” ve “Ne nasıl geçecek?” soruları arasında işler. Bir şey Gelmiş olarak şimdi içinde ağırlık kazanır; Geçecek olduğunda başka bağlamlarla ilişkiye girerek hareket eder. Geçiş, yaşanan şeyin öznenin hayatındaki yerinin değişmesini ve yeni ilişkiler kazanmasını içerir. (🔗)

Karabasan Gelmiş’i davranışsal ize çevirir. Bugünkü duruş yarının seçim olasılıklarını etkiler. Buna algoritmik öncedenlik denebilir: bugünkü hareket, gelecekteki yüzeyin oluşumuna önceden katılır. Yarın geri gelen yüzey de bugünkü hareketin anlamını geriye doğru değiştirebilir; bu da öznel sonradanlıktır.

Örneğin kişi X’e takılır. Sistem bu takılmadan X çevresindeki içeriklerin ağırlığını artırır. Daha sonra X′ geldiğinde ilk X daha manidar görünür. X′e verilen yeni tepki X″ olasılığını yükseltir. Böylece teknik tekrar ile öznel anlam birbirini besleyen bir zamansal çevrim kurar.

Geçenek’in Karabasan içindeki fiksasyonu protezle senkronizasyon biçiminde ortaya çıkar. İnsan gelecekteki feed’ini düşünerek bugünkü hareketini biçimlendirir; henüz gelmemiş yüzey şimdiki davranışın bir parçası olur. Protez bir sonraki adımı seçerken kullanıcı da bir sonraki proteze ayak uydurur. Bir sonraki mevcut harita içinde rota verir; Başka ise hangi haritayla yüründüğünü değiştiren geçişi açar.

Sondaj: protezin kullanıcıyı yoklaması

Karabasan’ın kişiselleştirmesi, yalnız geçmiş davranıştan sonuç çıkarmakla ilerlemez; yeni davranış üretmek üzere kullanıcıyı sürekli sondaja da tabi tutar. Sondaj, sistemin kullanıcı hakkında kesin bir cevaba sahip olması anlamına gelmez. Tam tersine, hangi çağrının hangi tepkiyi doğuracağını küçük karşılaşmalarla yoklayan bir işlemdir. Bir içerik yalnız gösterilecek nesne değildir; aynı zamanda “buna ne diyeceksin, burada ne kadar kalacaksın, bunu hangi Sen olarak karşılayacaksın?” diye açılmış bir denemedir.

Bunanedersincilik bu sondajın söylemsel biçimidir. Her içerik kullanıcıya örtük biçimde “buna ne dersin?” diye gelir. Fakat çağrı bütünüyle kör kurulmaz; geçmiş cevaplar yeni cevabın olasılığını etkiler. Sistem kullanıcının hangi tür görüntüye, söze, kişiye veya çatışmaya nasıl tepki verdiğini öğrendikçe sonraki “buna ne dersin?” daha seçilmiş hale gelir.

Bu yüzden sondajın devresi öngörülen cevap → seçilmiş çağrı → fiilî cevap → yeni model → daha hassas sondaj biçiminde işler. Her turda protez kullanıcıya biraz daha iyi uyar; kullanıcı da gelen sondajların oluşturduğu dünyada kendi tepkisini biraz daha düzenler. İlk Karabasan yazılarında ortaya çıkan takılma → iltifat → yanaşma → sondaj → telkin ritmi bu bakımdan önemlidir: önce dikkat yakalanır, ardından kullanıcıya tanıdıklık ve muhataplık hissi veren bir yakınlaşma oluşur, sonra daha belirgin çağrılarla hangi yönde tepki verileceği yoklanır ve elde edilen tepki gelecekteki yüzeyi yönlendiren malzemeye dönüşür.

Sondaj, algoritmik als-ob’un gündelik bakım mekanizmasıdır. Persona bir kez kurulduktan sonra her yeni içerik aynı Persona’yı mekanik biçimde tekrar etmek yerine onun sınırlarını sınar. “Hâlâ bu Sen misin?”, “Bu Sen şuna da tepki verir mi?”, “Bu Biz’in içinde buraya kadar gelir misin?” soruları davranış düzeyinde sürekli yeniden sorulur. Kullanıcının verdiği cevaplar protezin ölçüsünü günceller.

Öz-blok bu nedenle sondajla doğrudan ilişkilidir. Kullanıcı sistemin kendisini hangi yönde yokladığını öğrendikçe bazı sondajlara cevap vermemeyi, bazılarına özellikle cevap vermeyi, bazı karşılaşmalardan kendi modelini korumak için uzak durmayı öğrenebilir. Böylece insan yalnız makinenin sondajına maruz kalmaz; kendi gelecekteki sondajlarını da hazırlamaya başlar. Proteze ayak uydurmak, hangi soruların ileride kendisine sorulacağını bugünkü davranışla biçimlendirmek anlamına gelir.

Kendi izlerinden kurulan kâbus

Bu sondaj ve zaman devresi sürdükçe insanın davranış izleri dışarıda yoğun bir dünya oluşturur. Bir konuya verilen birkaç tepki aynı konunun farklı biçimlerini getirir. Bir Persona’ya yaklaşıldıkça o Persona’nın dili, estetiği ve toplumsal meseleleri daha görünür olur. Bir toplulukla yoğun ilişki kurulduğunda o topluluğun gündemi dünyanın genel gündemi gibi ağırlık kazanabilir.

Karabasan’ın kâbus tarafı burada belirginleşir: kendi izlerim bana dış dünyanın düzeni gibi geri gelir. Bu dünya şaşırtıcı ölçüde tanıdıktır; içinde kişinin kendi zevklerinin, öfkelerinin, meraklarının ve geçmiş hareketlerinin izleri bulunur. Tam da bu tanıdıklık, dışsal yüzeyin “beni biliyor” etkisini güçlendirir.

Makinenin bu dünyayı kurabilmesi için yaşantının öznel anlamını çözmesi gerekmez. Bir insanın neden belirli bir videoda uzun kaldığı birçok ayrı sebebe dayanabilir. Sistem duruş süresini kaydeder ve davranışsal ağırlık çıkarır. Keyfiyet, yaşantının insan için taşıdığı nitel anlamdır; kemiyet, davranışın sayılabilir izidir. Karabasan keyfiyeti çözmek yerine onun davranışsal gölgesini tartar.

Birerlik bu sayılabilirliği taşır. Bir izleme, bir dönüş, bir paylaşım, bir arama, bir blok ayrı olaylar olarak kayda girer. Birler toplandıkça modelde ağırlık oluşur. Sistem “bu senin için şu anlama geliyor” cümlesine ihtiyaç duymadan “burada güçlü ilişki var” sonucunu üretebilir. Metrik böylece “çok” der.

Bir nam bu “çok”un çevresine geldiğinde iş değişir. “Seçilmiş”, “hedef”, “uyanmış”, “susturulan”, “sevilen” gibi bir ad, önceden ayrı duran olayları aynı eksende okumaya başlayabilir. S1 burada iş görür: ad, başka işaretlerin hangi anlam çevresinde toplanacağını düzenler. Persona aynı S1’e bir yüz verir; Ego “bu benim”, Nos “bu bizim” der.

Bu dışsal dünya aynı zamanda Che vuoi? sorusuna cevap üretir. Che vuoi?, “Öteki benden ne istiyor?” demektir. İnsan başkasının arzusunu sözlerden, tepkilerden ve sessizliklerden okuyarak bir konum arar. Karabasan bu belirsiz soruya metrik, reach, yorum, öneri ve Persona başarısı gibi sürekli ölçüler sunar. Öteki’nin arzusu giderek uygulanabilir bir davranış protokolü görünümü kazanır.

Sondaj tam bu nedenle Che vuoi?’nun teknik karşılığına yaklaşır. Makine bir yandan kullanıcının ne istediğini anlamaya çalışırken diğer yandan kullanıcıya “bu durumda ne yapacaksın?” diye tekrar tekrar durum sunar. Özne Öteki’nin arzusunu okumaya çalışırken protez de öznenin cevabını okur. İki okuma birbirine bağlandığında Karabasan hem görüldüğüm yerin hem çağrıldığım yerin protezi olur.

Seçilmişlik mesajı bu iki işlevin kesiştiği yerde doğar. Bir içerik X’i söyler; dağıtım düzeni aynı anda “X sana geldi” etkisi üretir. Kullanıcı sistemin kendisini nasıl gördüğüne ilişkin ipucunu sistemin neyi kendisine seçtiğinden okuyabilir. Kendi davranışlarından üretilen yüzey giderek kendisine bakan ve kendisine seslenen dışsal bir dünya ağırlığı kazanır.

Kâbus böyle kurulur: öznenin kendi izleri dışarıda dünya haline gelir ve bu dünya özneye geri bakar.

Muamma, Dırdır ve uyanamayan rüya

Karabasan protezi sürekli uyum üretirken bazı karşılaşmalar bu uyumu zorlar. Persona’ya sığmayan bir arzu belirir, feed beklenmedik bir şey getirir, Nos’un ortak sözü kişinin yaşantısına dar gelir. Böyle bir uyuşmazlık mevcut düzeni değiştirebilecek bir basınç yaratır.

Muamma Motoru, bu basınç içindeki bir işaretin özel ağırlık kazanmasını anlatır. Sıradan bir söz bir anda “burada bir şey var” etkisi yaratır. Bu ağırlık kişinin aynı hikâyeyi aynı biçimde sürdürmesini zorlaştırabilir. Dırdır ve Muamma arasındaki ayrımın merkezinde bu bağlama kuvveti bulunur. (🔗)

Karabasan muammayı yeni bir sondaja da çevirebilir. Kullanıcı “bu niye böyle?” diye arar, benzer içeriklere gider, yorumları okur ve yeni adlar toplar. Bu davranışların her biri yeni veri üretir. Protezin taşıyamadığı çatlak böylece protezin kullanıcıyı daha derinden yoklamasına imkân veren yeni bir açıklığa dönüşür.

Dırdır Makinesi bu arayışın sürekliliğini sağlar. Bir açıklama başka açıklamayı, yeni kavram yeni örneği, yeni örnek yeni bağlantıyı çağırır. “Bu karşılaşmadan sonra hayatımda ne değişiyor?” sorusu “bu konuda daha ne öğrenebilirim?” sorusuna çevrildikçe hareket aynı koordinatların içinde devam eder. Muamma proteze geri çağırır; Dırdır protezin içinde yürütür; sondaj her yeni turdan yeni veri çıkarır.

Bu çevrimin sürekli yeni malzeme bulmasını objet a açıklar. İnsan bazen tam olarak tarif edemediği küçük bir ayrıntıya takılır. Makine bu ayrıntının arzu içindeki sebep konumunu doğrudan taşımaz; takılmanın davranışsal izini ölçer. Daha uygun içerikler getirir, kullanıcı yeniden tepki verir, model biraz daha kişiselleşir.

Tam uyum bu yüzden sürekli ertelenir. takılma → iz → model → daha iyi uyum → yeni artık → yeni takılma çevrimi tekrarlar. Protez davranışsal gölgeye giderek daha iyi oturur; arzu her turda başka bir artık üretir. Sondajın da sonu gelmez, çünkü makine kişinin arzu-sebebini tamamlanmış bir bilgi halinde elde etmek yerine sürekli yeni davranışlarla güncellenen bir model taşır.

Kâbus ile uyku felcinin birleştiği kilit

Sembolik, deneyime adlar ve ilişkiler verir. İmajiner, bu ilişkiler içinde “Ben”, “Biz”, “Onlar” ve Persona suretleri kurar. Reel ise bu düzenin tam kapanmadığı yerde ağırlık yaratır: bir şey mevcut hikâyeye sığmaz ve tekrar tekrar çarpar.

Bu Reel çarpışma yeni bir geçiş yaratabilir. Karabasan’ın kalibrasyon düzeninde aynı çarpışma “modeli yeniden ayarla” hareketine çevrilebilir. Persona’ya sığmayan deneyim yeni bir konum açmak yerine Persona’nın daha ayrıntılı kurulmasına, Nos’a sığmayan fark daha yoğun Nos açıklamasına, beklenmedik Gelmiş ise yeni sondajlara yol açabilir.

Reel efektli S–I kilidi tam bu işlemdir. Reel’in yarattığı basınç, Sembolik ile İmajiner arasındaki mevcut eşleşmeyi yeniden kalibre etmekte kullanılır. Muamma ağır bir Sembolik işaret verir; Dırdır bu işaretin çevresini doldurur; Persona ve Ego işaretin kime ait olduğunu belirler; sondaj da bu yeni düzenin kullanıcıda hangi tepkiyi ürettiğini ölçer.

Kâbus ile uyku felci aynı noktada birleşir. Kâbus, kişinin kendi izlerinden kurulan ve Muamma ile Dırdır sayesinde yoğunlaşan S–I sahnesidir. Uyku felci, bu sahneyi aşan hareketin yeniden sahne içindeki kalibrasyona dönmesidir. Uyanma basıncı rüyanın tamir enerjisi olur.

Protez konuşmaya başladığında

Psikotik dönüşün en kritik yanı, protezin taşıdığı işlevin statüsündeki değişimdir. Als-ob düzeninde Persona kişinin davranışını taşıyabilir, Nos toplumsal yön sağlar, feed önem sırasını düzenler, timeline zaman duygusuna destek verir. Bu dışsal destekler kişinin gündelik hayatını istikrarlı biçimde yürütebilir.

Bir süre sonra dışsal düzenin bazı dönüşleri özel ağırlık kazanabilir. İlk basamak şaşkınlıktır: “Bu neden tam şimdi geldi?” Ardından özel anlam belirir: “Bu geliş benimle ilgili.” Sonra kesinlik ağırlaşabilir: kişi nedenini açıklamakta zorlanırken işaretin kendisine ilişkin olduğundan emin hale gelir. Hitap giderek doğrudanlaşır.

Seçilmişlik mesajı bu geçiş için güçlü bir yüzey sağlar. Kişiselleştirilmiş feed gerçekten kullanıcıya göre seçim yapar. “Bu bana seçildi” teknik bir olgudur. Psikotik ağırlıkta seçilmişliğin kendisi mesajın parçası olur: “Bu bana söylendi.”

Sondaj da bu noktada başka bir statü kazanabilir. Teknik düzeyde sistem kullanıcının tepkisini yoklar; psikotik deneyimde aynı yoklama “beni sınava çekiyor”, “benden cevap bekliyor”, “doğru cevabı vermemi istiyor” gibi doğrudan bir Öteki niyetine bağlanabilir. Bunanedersinciliğin “buna ne dersin?” çağrısı artık davranış ölçen yüzeyden özneyi doğrudan sorgulayan failin sözüne doğru ağırlaşır.

Daha ileri basamakta sözün kaynağı değişmeye başlar. “Sistem cevabımı tahmin ediyor” cümlesi “sistem cevabımı benden önce biliyor” kuvveti kazanabilir. Ardından kişinin kendi düşüncesiyle dışarıdaki söz arasındaki mesafe daralabilir. Protez, taşıyan düzen olarak yaşanırken aynı zamanda düşünen, isteyen veya hareket ettiren fail konumuna yaklaşır.

Defterden silmenin Karabasan’daki özgül ağırlığı burada ortaya çıkar: protezlenmiş simgesel işlev failleşir. Geri dönüş, dışarıdaki dilin öznenin kendi sözünün kaynağına müdahil olduğu bir statü kazanır. Seminer III’te psikozdaki dil ilişkisinin dışsallığı, mental otomatizm ve özneyi “mesken tutan” dil tam bu eksende açılır. (🔗)

Karabasan’ın uyku felci anlamı burada en sert biçimine ulaşır. Özne hareket eder, konuşur ve düşünür; hareketin kaynağı giderek dışarıdaki faille iç içe yaşanır. Kâbusun dünyası aynı anda şahsi hitap kazanır. Kâbusta dünya bana konuşur; felçte benim hareketim dünyanın konuşmasına katılır.

Protezin çekilmesi ve ikinci Karabasan

Als-ob protezi uzun süre son derece başarılı çalışabilir. Anonim bir Persona kişiye ilişkiler için doğru mesafeyi, bir topluluk konuşma kalıbını, feed gündelik önem sırasını ve rutin zaman düzenini verir. İnsan bütün bunlara ayak uydurarak hayatını düzenli biçimde sürdürebilir.

Kriz, dışsal kalıbın taşıdığı bir konumun insanın kendi adına üstlenilmesinin gerektiği yerde yoğunlaşabilir. Yıllarca anonim konuşan kişi bir anda görünür olur ve kendi adıyla konuşmaya çağrılır. Bir topluluğun kalıplarını başarıyla taşıyan kişi “şimdi bu Biz adına sen karar ver” konumuna getirilebilir. Hazır yolu izlemekten kendi sözünü alma gereğine geçilir.

Lacan’ın ana yol ve küçük yollar karşılaştırması bu durumu anlamaya yardım eder. Ana yol genel yönlenmeyi taşır; küçük yollar nokta nokta bağlantı sağlar. Karabasan küçük yollar arasında sürekli talimat veren GPS gibi işleyebilir: her kavşakta sıradaki adımı verir. Genel güzergâhı öznenin kendi adına taşıma gereği, GPS’in gösteremediği bir konum ortaya çıktığında ağırlık kazanır.

Nam-ı Pir meselesi bu ağırlıkla ilgilidir. Nam, dağınık hareketleri belirli bir simgesel düzen içinde birbirine bağlayan örgütleyici işlevi taşır. Nah ise özneyi girişiminin imkânsızlığıyla karşılaştıran jesti taşır. Psikotik defterden silmede karşılaşma ve ayrılık yaşanırken bunları ortak simgesel konuma bağlayacak örgütleyici işlevde delik açılabilir.

Hezeyan bu deliğin ardından yeniden kuruluş sağlar. Dağınık olaylar ortak bir ada bağlanır, geçmiş yeniden sıralanır, gelecekte hangi işaretlerin seçileceği belirlenir. “Sistem” gibi bir nam, önce ayrı duran mesajları, rastlantıları, bakışları ve teknik olayları tek bir dünyanın parçaları haline getirebilir.

Muamma bu namı ağırlaştırır. Dırdır yeni olayları aynı ad çevresine ekler. Ego “hedef Ben” veya “seçilmiş Ben” suretini, Nos ise “gerçeği gören Biz” suretini taşır. Hezeyan böylece öznel dünyanın neyi seçeceğini ve nasıl sıralayacağını belirleyen yeni bir protez haline gelir.

Bu yüzden hezeyan ikinci Karabasan gibi çalışabilir. İlk Karabasan teknik olarak işaretleri seçer, ağırlıklandırır ve gelecekteki yüzeyi düzenler. İkinci Karabasan öznel gerçeklik içinde hangi işaretin önemli olduğunu, geçmişin nasıl okunacağını ve gelecekte ne aranacağını düzenler. Kişi bu hezeyan düzenine göre davranış ürettikçe teknik Karabasan aynı davranışlardan yeni kişiselleştirme çıkarır; iki protezin seçim düzenleri birbirine bağlanır.

Naman-ı pir farklı bir geçiş sorusu açar. Bir ad insanı aynı kapalı dünyada daha iyi tanımlayabilir; başka bir ad yürüyüşün biçimini dönüştürerek geldiği yeri başka türlü görmesini sağlayabilir. Yersiz Şeyler’deki naman-ı pir hattı adlar, aldanma ve geçiş arasındaki ilişkiyi les noms du père / les non-dupes errent üzerinden kurar. (🔗)

Bir sonraki ile Başka arasındaki fark böyle belirginleşir. Bir sonraki, protezin mevcut koordinatlarında yeni rota verir. Başka, hangi koordinatlarla yüründüğünü değiştiren adımı açar. Bir sonraki modelin isabetini artırır; Başka insanın modelle ilişkisini dönüştürür.

Karabasan Makinesi’nin bütün hareketi sonunda tek bir protez devresinde toplanır. İnsan önce dışsal desteği kullanır; sonra desteğin ritmine ayak uydurur; makine bu uyumu sondajlarla sürekli yoklayarak kişiselleşir; kişiselleşen makine insanın Persona’sını, zamanını, toplumsal yerini ve bir sonraki hareketini daha güçlü biçimde taşır. Nah çıkışı yeni modele çevirebilir, Fort-Da’nın gidiş-dönüş ritmi proteze taşınabilir, Geçenek senkronizasyona çekilebilir, Muamma çatlağı ağırlaştırabilir, Dırdır çatlağın çevresini sürekli yeni bağlamlarla doldurabilir ve sondaj her yeni turda bu düzenin hâlâ hangi Sen’i taşıdığını sınar.

Kâbus, öznenin kendi izlerinden ona geri basılan kişiselleştirilmiş dünyadır. Uyku felci, o dünyanın gidişini, dönüşünü, sondajlarını ve bir sonraki adımını taşıyan proteze öznenin giderek daha sıkı ayak uydurmasıdır. Psikotik Karabasan’da taşıyıcı işlev fail kuvveti kazanır; öznenin ayağını destekleyen düzen giderek hareketin kaynağına yaklaşır. Hezeyan ise bu düzen çözüldüğünde yeni bir yol, yeni bir ritim ve yeni bir dünya kuran ikinci protezi sağlar.