Aklın Dolandırıcılığı Hiperegoyu Ortaya Çıkardı — Işık Barış Fidaner

Freud’un klasik yargılayıcı süperegosu modern uygarlığın huzursuzluğuna işaret ediyordu. Lacan (ve Žižek) ile birlikte bu kavram “Zevk al!” diyen postmodern müsamahakar süperego buyruğuna doğru kaydı:

Mutlu olma emri belki de nihai süperego buyruğudur. (Gerçeği Sorgulamak)

Bu ayıpçıl buyruk sahiden süperegoyu canlandıran ruhtur. Ama ego idealine işaret eden klasik Freudcu bağlantı da kayda değerdir. O halde gelin süperegonun iki yüzü olduğunu kabul edelim:

1) Süperegonun kamusal yüzeysel yüzü yasaklayıcı veya müsamahakar olabilir.

2) Süperegonun hususi ayıpçıl yüzü her zaman fütursuz ve cezalandırıcıdır.

Müsamahakar görünen süperego aslında pasif-agresiftir çünkü buyurma ona gizlice eşlik eder. Bu pasif-agresif süperegoyu hakim kılarak modernliği postmodernliğe çeviren evrim iki aşamadan oluşur:

1) Neoliberalizm hususi hazlara müsamahakar olmaktır (onları buyurmaktır).

2) Neofeodalizm kamusal ihlallere müsamahakar olmaktır (onları buyurmaktır).

Neoliberalizm egoyu “güçlendirmeye” dönük sahte bir iddiaydı, güya onu “kendi evinin efendisi” kılacaktı, oysa bunun imkansız olduğu apaçıktı. Bu “fantastik” iddianın baskın çıkmasının tek nedeni bu imkansızlığı kabul etmenin daha bile imkansız olmasıdır. Bu çıkmaz Thatcher’ın “Alternatif yok!” sloganının özüdür.

Neoliberal iddiayı “güncelleyen” neofeodalizm ancak kamusal ihlallerle gelişip serpilebilen sanal ağaları “güçlendirdi” ve sonunda sosyal medyanın sanal başağalarının mevcut hakimiyetini ortaya çıkardı.

Bu işin tamamı aklın dolandırıcılığı (conning of reason) ismini hak eder: Akıl, anlayışın ötesinde yeni (neo-) bir saha serabıyla kendi kendisini kandırdı ve dolandırdı. Sonunda kaçınılmaz yazgısını gerçekleştirerek süperegoyu canlandıran ayıpçıl ruhu açığa çıkardı; bu ruh hiperego ismini hak eder. Hiperego Freud’un şemasında şöyle tasvir edilir:

Freud zaten şöyle demişti (Žižek’in vurguladığı gibi): Süperego egoyu idle savaşırmış gibi yapmaya zorlar ama süperego ile id aslında danışıklı dövüş içindedir. Aklın dolandırıcılığı (neoliberalizmden neofeodalizme) sadece bu gizli tezgahı alenileştirdi ve onu hiperego olarak kurumlaştırdı; ego inşasının hakim dürtüsü artık hiperego oldu. Bu terim birçok şeyi yankılar:

1) Hiper sadece aşırıdır, süper gibi üstünlük iddiası yoktur.

2) Hype, hip, hipster, hippy, havalı (cool), trend, moda, vb.

3) Hipermetin, Dünyayı Saran Ağ (World Wide Web), İnternet, sosyal medya

4) Hiperaktivite, dikkat dağınıklığı, ADHD, kaçırma korkusu (FOMO)

5) Hipernarsisizm kavramını Bard & Söderqvist işlemiştir.

6) Hipergerçeklik, simülakra ve simülasyon (Baudrillard)

7) Hipernormalleşme, Seni Kafamdan Atamıyorum (Adam Curtis)

Hiperego’nun neon ışıkları ile tasvir edilmesi şu şarkı sözleriyle ilgilidir:

Ama sözüm düştü sessiz yağmur damlası gibi
Ve yankılandı sessizlik kuyularında
Ve insanlar baş eğdi ve dua etti
Kendi yaptıkları neon tanrıya
(Sessizliğin Sesi, Simon & Garfunkel)

Vertigo‘daki (1958) neon ışıklarına Sapkın Kılavuz Sinema‘da (2006) yer verilen sahneyle de ilgilidir:

Bir yüz gördüğünüzde en fazla yarısını görebilirsiniz. Özne bütün değildir, parçadır, yüzeydir, görülen kısımdır ve arkasında boşluk, hiçlik uzanır. Tabi insanlar da spontan güdülerle o hiçliği renkli kişilik özellikleri gibi fantazilerle dolgulamaya meyleder. Gerçekliğin eksik kalan yanını gördüğünüz zaman, o haliyle görebilirseniz, işte orada öznellik algılanır. Öznellikle yüzleşmek dişillikle yüzleşmek demektir. Kadın özne olur. Erillik ise taslanır. Erillik taslamak, öznenin köklendiği kabusvari boyuttan fıymak demektir. (Sapkın Kılavuz Sinema, 1:03)

(İngilizcesi)

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Neon ışığı metin üreteci.

herkes hiperegoya selam dursun!
all hail the hyperego!
all hail the kink!