Kendine Selam Vermek: Vicdan Üstben Değil Arzu Yasasıdır — Işık Barış Fidaner

Kuran’da ilginç bir ayet şöyle der:

Eve girince kendinize selam verin. (Nur 61)

Kendi kendine sesli olarak selam vermek kulağa pek makul gelmediği için buraya genelde parantez içinde “(birbirinize)” yazılır ve eve gelen kişinin kendi ailesinin üyelerini selamlaması olarak yorumlanır. Peki harfiyen okursak bu ayetten ne anlarız?

Bir eşikten selamsızca geçmenin en iyi örneğini yine Kuran’da buluruz: Adem ile Havva yasak meyveyi yedikten sonra şöyle derler:

Efendimiz! Kendimize haksızlık ettik. (Araf 23)

Dikkat ederseniz “size haksızlık ettik” demezler, yani bu eylemi haksız kılan şey, delinen yasağın haklı nedenlere dayanması veya yasaklayan varlığın kusursuz veya dokunulmaz olması değildir, yasağın yasak olmasıdır. Asıl sorun meyveyi yemenin yol açacağı zarar veya itibar kaybı değildir, bu eylemin gayrimeşru olmasıdır.

Adem ile Havva yasak bir eşikten geçerler ve kendilerine selam veremezler; kendilerine yaptıkları haksızlık bundan ibarettir. Lacan’ın Arzu Yasası tam olarak budur:

Analiz açısından kişinin işleyebileceği tek suç kendi arzusundan taviz vermiş olmaktır. (Seminer 7)

Yasak meyve arzuyu bölüp parçalar, kendisiyle çeliştirir ve tuzağa düşürür. Onları yasağı delmeye iten güç arzu değildir, aksine arzuya ihanet eden keyif alma zorlantısıdır:

Üstben’den başka hiçbirşey insanı keyif almaya zorlamaz. Üstben keyif alma buyruğudur – Zevk al! (Seminer 20)

Demek ki Arzu Yasası dünyevi zevkleri tatmakla veya nefsini tatmin etmekle ilgili değildir; arzunun asıl dolaşım ve temas alanı selam alıp verilmesidir [1], en başta da insanın kendi kendisine selam alıp verebilmesidir (öz-selam: self-greeting).

O halde vicdan Üstben değil Arzu Yasasıdır. Vicdan azabı çeken insan öyle bir eşikten geçmiştir ki kendi kendine selam veremez olmuştur. Bu noktada eleştiri ve analiz yaklaşımları birbirinden ayrılır: Eleştirinin konusu geçilen eşiğin doğru mu yanlış mı olduğudur. Analizin konusu ise eşik geçebilme ve kendine selam verebilme arasındaki ilintidir.

(İngilizce)

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bu konuda Lacan ile Hegel arasında ilginç bir koşutluk buluruz:

“[Sevgi talebinin] koşulsuzluğunun yerine, arzu, ‘mutlak’ koşulu koyar.” (Jacques Lacan, Fallusun İmletimi)

“Doğu Devrimi … koşulsuz olanı [das Verhältnisslose] varoluşun koşulu [Verhältniss] yapmıştır.” (G. W. F. Hegel, Tarih Felsefesi Dersleri, “Muhammedcilik” bölümü)

Bkz “İdeal Ben, Ben İdeali, Üstben, Arzu Yasası” Slavoj Žižek, “Abese İrca ve Abese İcra”, “Sahici Analiz Eleştirinin Ötesindedir: Eleştiri Taslamayı Açığa Vurur, Analiz Kendini Baltalamayı Açığa Vurur”, “Düşmüş Meleği Yeniden Ayağa Kaldırmak”, “Sevgilinti: Leyla ile Mecnun”, “Aşk-ı memnu hırs-ı memnudur”, “Kendinibütün, Kendindar, Kendinsiz”, “Ev Semptomdur”, “Evrendeki sıfırtının yankısı: xwe”