Masallarda iyi-zafiyetle beliren sevinç (eucatastrophe) — J. R. R. Tolkien

Masallardaki “avuntu”da kadim arzuların hayali tatmininden başka bir yön daha vardır: Mutlu Sonla gelen Avuntu çok daha önemlidir. Hatta iddia edeceğim ki tamamlanmış bütün masallarda bu olmalıdır. Dramanın asıl biçimi ve en üstün işlevi Trajedidir diyebiliriz; Masalda ise bunun tersi geçerlidir. Bu karşıt öğeyi ifade eden bir terim olmadığına göre ona iyi-zafiyet diyeceğim [1]. İyi-zafiyetli hikaye masalın asıl biçimi ve en üstün işlevidir.

Masalların avuntusu, mutlu sonla gelen sevinç: daha doğrusu iyi-zafiyet sevinci, aniden sevindiren “burgu/turn/twist” (zira masallar aslında hiç bitmez): masalların üstün bir yetkinlikle üretebildiği bu sevinç özünde “hayalperest” veya “kaçışçı” değildir. Masal dünyasında (öteki dünyada) birdenbire beliren mucizevi bir zarafettir o: asla yinelenmeyeceği anlaşılır. Kötü-zafiyeti oluşturan acı ve düşüşün mevcudiyetini inkar etmez: kurtuluşun selameti için bunlar mümkün olmalıdır; ama evrensel nihai yenilgiyi (aleyhte delillerin çokluğuna rağmen) reddeder, dolayısıyla iyi haber (evangelium) açığa vurulunca esen Sevinç rüzgarlarının dünyanın duvarlarını kuşatması, yas tutmak kadar dokunaklı olur…

Başarılı Büyükurguda beliren “sevinç”in özgün niteliği, altta yatan gerçeklik veya hakikatle bakıştığımız bir an gibidir. Bu dünyanın acıları karşısında bizi “avutmakla” kalmaz, aynı zamanda “Sahiden mi?” sorusuna yanıt veren bir tatmindir. Bu soruya ilk başta verdiğim yanıt (haklı olarak) şöyleydi: “Küçük dünyanızı iyi kurduysanız, evet: O dünyada sahiden öyledir.” Sanatçıya (veya sanatçının sanatçı sayılan kısmına) bu kadarı yeter. “İyi-zafiyet” ise yanıtın daha büyük olabileceğini gösteren kısa bir şahitliktir – o belki de gerçek dünyayı anlatan iyi haberleri açığa vuran uzak bir ışıltı veya yankıdır…

İsa’nın Doğuşu İnsanlık tarihinin İyi-zafiyetidir. Yeniden diriliş de Bedenleniş hikayesinin İyi-zafiyetidir.

J. R. R. Tolkien (1947) Masallar Üzerine’den

Türkçesi: Işık Barış Fidaner

[1] ç.n. Tolkien’in terimi eucatastrophe insafsız feleğin yüzümüze gülmesi demektir (iyi-felaket, iyi-kaza). İyi-zafiyet teriminde duyurulan iz-afiyet ve iz-afet konusunda bkz “İzafiyet ve İzafet”; Harry Potter’da Feleğin Gülüşü (Felix Felicis) iksiri vardır; Felek konusunda bkz “Filozof ve Sefeci, Feleğin Silsillesi: Yerindelik → Yerin Delik”, “Günü ve Geceyi Bitirebilmek: Rahatlar, Rahatsızlar ve Felekten İntikam Almak”, “René Girard: Simetrik Kırma ve Simetriyi Kırma”, “Büyükurgu Edebiyatı ve Bilimkurgu Edebiyatı: Ermişler mi muratlarına?”