Geçenek bilinçdışıdır: Neden tarihin dışına düştük? — Işık Barış Fidaner

İki şemayı birleştirelim [1]:

Gelenek şöyledir:
1) Bilinen: Ne neden geçmiş?
2) Bilinmeyen: Ne niçin gelecek?

İşte her geleneğin ihtiyaç duyduğu “ne neden geçmiş?” bilgisi o geleneğin Tarih Yazımını oluşturur.

Geçmiş noktalanıp kapsanabildikçe geleceğe doğru ilerlenebilir, nedenden yola çıkıp niçine varılabilir.

Geçenek ise şöyledir:
1) Bilinen: Ne nasıl gelmiş?
2) Bilinmeyen: Ne nasıl geçecek?

Geçenekte nasıl yine nasıla çevrilir, yani bağlamdan yine bağlama geçilir; kapsamlar yoktur, Tarih Yazımı yoktur [2].

Gelenek-geçenek bağlantısı da şöyledir:
1) Gelmişin kaynağı gelecektir: Nasılın kaynağı niçindir.
2) Geçeceğin istikameti geçmiştir: Nasılın istikameti nedendir.

Yani bağlamdan bağlama geçişin arkaplanında niçinden nedene geri dönüş vardır; geçenekte zaman oku tersine dönmüştür!

Geçenek belirsizlikte asılı kalır:
1) Geleceği kararlaştıramayız çünkü o zaten gelmiştir bile.
2) Geçmişi de kararlaştıramayız çünkü o henüz daha geçecektir.

Böylece ne geçmişe ne de geleceğe dokunabildiğimiz bir ara bölgede askıda kalırız.

Fakat “gelenek önceki evreydi, geçenek şimdiki evredir” denemez. Çünkü gelenek dahilinde geçenek eskiden beri her zaman işliyordu.

Geçenek bilinçdışıdır, Freud’un “sonradanlık” dediği şeydir (retroactive realization, Nachträglichkeit, après-coup, afterwardsness) [3]. Lacan’ın “geçiş” (la passe, the pass) dediği şey de geçenekle ilgilidir [4]. Bilinçdışımız hep-zaten tarihin dışına düşmüştü, zamanla “dijital buluta yüklendikçe” bizi de oraya sürükledi.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Gelenek ve Geçenek: Eleştirel Tarih ve Eşleştirel/Analitik Bağlam”, “Gelmiş ve Geçecek”, “Büyükurgu Edebiyatı ve Bilimkurgu Edebiyatı: Ermişler mi muratlarına?”, “Sayın uyaran! Dürtüler nezdinde pozitif bilim ve psikanaliz bilimi”, “Sebep-olan-hakikat: Büyü, Din, Bilim, Psikanaliz” Jacques Lacan, “Doğurultu”

[2] Bkz “Fütursuz Çağa Karşı Sütur”, “Ören Beyan”, “Güden Beyan: Duvarış ve İlanihaye”

[3] Bkz “İş-başında-bilgi, Gerçek Angajmanlı Çabadır”, “Entropi: Deleuze’ün Semptomu, Lacan’ın Anahtarı”, “Hep Sonradan: Entropi ve Feda”, “Lacan’ın Arzu Şeması”, “Rast Şaşar Şaşa Rastlar”, “Boğa (hayvancık): Muhafaza, Çöküş, Topraklama”

[4] Bkz “Naman-ı Pir: Kanman İptir, Anlam: Al Nam! (les noms du père: les non-dupes errent)” Jacques Lacan

geç(ecek)miş
gelecek(miş)