Heraklit’te Uyanık ve Uyuyan: İnkâr ve İkrar — Işık Barış Fidaner

Heraklit’in uyanık ve uyuyan hakkında fragmanını alalım:

Uyanıklar tek ortak dünyadadır ama uyuyan herkes kendi yanına döner. (Heraklit, Fragman B89)

Bu fragmanın iskeleti şöyledir:

‘Onlar’ tek ortak dünyadadır ama ‘herkes kendi’ yanına döner.

Tikel kimliğiyle cemaat/zümre gibi tarih sahnesinde boy gösteren ‘Onlar’ uyanık olduklarını ispatlamışlardır. ‘Herkes kendi’ ise tümeli tekile bağlayan içi boş mantıksal bir formülden ibaret olduğu için ‘Onlar’a ‘uyurken yakalanır’:

1) Onlar: Uuu, yanık! (pişmiş, olmuş bitmiş, kek kabarmış fırından alabiliriz)
2) Herkeskendi: Uyu-yan… (yanlı kalmış, pişmemiş, tam uymamış, bırak fırında kalsın)

Buna göre Heraklit’in sözünün mantıksal iskeleti şöyledir:

Tikellerin varoluşu dümdüz gibidir ama tümelin tekile bağlanışı burguludur.

İnkâr ve ikrar tanımlarını anımsarsak aynı sözü özetleyebileceğiz [1]:

1) İnkâr, onları onlara (tikeli tikele) iade eder.
2) İkrar, herkesi kendine (tümeli tekile) iade eder.

Buna göre Heraklit’in sözü şöyle özetlenir:

İnkâr dümdüz gibidir ama ikrar burguludur.

Bu sözde “ama” ile bağlanan iki kısmı birbirinden koparamazsınız; çünkü ikrar burgusunu (kendi yanına dönmeyi) koparırsanız düzayak gibi görünen inkâr zemini de çökecektir (tek ortak dünya).

O zaman aradaki ‘ama’ ‘çünkü’ diye de okunabilir:

İnkâr dümdüz gibidir çünkü ikrar burguludur.

İnkârcılık kolay ve düzayak görüntüsünü ikrarın saçmakarışık burgusuna borçludur, çünkü inkârcılığın amacı zaten ikrarın çözülmesi zor düğümünü ‘toz pembe düşlerle’ gizlemektir.

Sonuç olarak:
— Uyanıklık etmenin amacı zaten başkalarına “uyuyosun be” diyebilmektir.
— Ama o zaman asıl uyanıklık ettiğini zanneden kişi ayakta uyumaktadır.
— Çünkü gün boyu aynı lafı başkasından (Üstben’inden) işitmemek için kırk takla atar.
— İşte o kırk çok özgün/tikel takla tamamen o şahsiyete aittir.
— Uyur halde yakalanma korkusu ise hepimize aittir, herkesi kendine iade eden ikrar budur.

İşte bu yüzden “herkes kendi yanına döner” içi boş bir formülden çok daha fazlasıdır.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “İnkârcı Katlanma ve İkrar Zarı: Baş-kası, Ar-kası, Hır-kası” (1) (2)