Düşünmenin Bilişsel Bedeli: Efkarlı/Fikirli, Esrimiş/Bayılmış, Zom/Vamp, Baygın/Bayık, Yorulmuş/Yorumlanmış, Bitkin/Bitişkin — Işık Barış Fidaner

Düşünceli olmanın iki anlamı vardır:

1) İnsanın dalgın halde olması
2) Kafasında düşünceler bulunması

Kafadaki düşünceler ne kadar çoğalırsa o kadar yük yapıp (bilişsel bedel ödetip) insanı dalgınlaştırır. Dalgınlıktan sıyrılmak için kafadaki herşey tek bir düşünce etrafında toplanmalıdır:

1) Efkar: Çok sayıda düşüncenin dağınıklığı insanı dalgınlaştırır.
2) Fikir: Tek düşünce etrafında kafasını toplayan dalgınlıktan çıkar.

Ayık insan dalgın değildir. Ayılmanın zıttını aradığımızda iki kavram buluruz:

1) Esrimek
2) Bayılmak

İlk bakışta benzer görünse de bu iki kavram arasında karmaşık bir zıtlık vardır:

1) Esrimek: (a) bilinçte taşkınlık (b) anlamayıp zevk almak
2) Bayılmak: (a) bilinç kaybı (b) anlayarak zevk almak

Aşırı esriyen zom kişinin zevki bilincini işgal etmiştir (a/b kaynaşıktır). Bayılmanın köküne inersek iki anlamını daha net ayırt ederiz (a//b ayrıktır):

a) Baygın: Bilincini kendisi kaybetmiş veya başkasına kaybettiren demektir.
b) Bayık: Eski Türkçede “kuşkusuz, tabi ki, kesinlikle, iyice” demektir.

Dikkat ederseniz zomluğun iticiliğinin aksine baygınlıkta kişisel sınırlar katedilmektedir. Vamp dişi (femme fatale) efsanesi baygın/bayık ikilisini güzelce bileştirir [1]:

a) Vamp dişi baygın bakışıyla zom erkeğin zevkini kışkırtarak ona bilincini kaybettirir.
b) Vamp dişi bayık tesiriyle bilincini işgal ettiği zom erkeği istediği gibi yönlendirir.

Zom erkeğin vamp dişiye esirleşmesi esrimesiyle yakından ilgilidir:

a) Baygınlık esrimeye yol açar, esrimeyi tetikler ve kışkırtır.
b) Bayıklık esrimenin sınırlarını netleştirir, onu esarete çevirir.

Böylece ayık/bayık farkı da anlaşılır:

— Ayıklık esrimeden sakınır, esrimeyi eleştirir, dışlar, kovar, mahkum eder.
— Bayıklık esrimenin sınırlarını netleştirir, onu analiz eder, ona hakim olur.

Belirtmek gereksiz ki ayıklık tam da dışladığı (için) esrikliğe esir düşer. Baygın/bayık farkına isabet eden mükemmel bir kavramımız var:

a) Baygın: yorulmuş (bitkin)
b) Bayık: yorumlanmış = hayra/şerre/x’e yorulmuş (bitişkin)

Yorulma/Yorumlanma ayrımını zaten biliyorsunuz. Bitkin/Bitişkin ayrımını da şimdi ben önerdim:

a) Düşüncelerin efkar yükü (bilişsel bedeli) insanı yorar, bitkinleştirir.
b) Onları fikirlerle dile getirmek (yorumlamak) insanı bitişkinleştirir.

Bitişkinleşen insan bitkinlikten sıyrılabilir, derdini yorumlayan insan yorgunluktan çıkabilir, psikanalizin ‘sözlü devası’ budur. Ayrıca derdini daha çok dile getirdikçe insan dilde daha hünerli olur, bitişkin (articulate) olmak budur, zekanın özü budur.

Ama eğer bitişkin/zeki olmak bir yarışa dönerse, insanlara yüksek çıtalar konup hep daha çok bilişsel bedel ödemeleri beklenirse, o zaman bitişkinleşme/zeka aksi yönde işlemeye başlar, yani insanı bitkinlikten kurtarmak yerine sürekli yeni bitkinliklere gark etmeye başlar. Bilişsel işçilerin prekerleşmesi de budur.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Efsane dememin nedeni gerçek hayatta işlememesi değil, yalıtılamamasıdır. Mesela Sokrat konuştuğu zom adamlara kıyasla vamp dişi gibiydi.

Bkz “Belli ki mürekkep yalanmış: fikir-efkar, teorik-retorik”, “Vamplık ve Zomluk” Slavoj Žižek, “Vamp Güzellerin Köken Hikayesi” Marlen Komar, “Erkek adam zom erillikten nefret eder” Luke Burns, “İçme İlkesi” Raymond Smullyan, “Deli Dumrul, Kuzgun Tanrı ve Aylanu: Ayık ve Bayık”, “Hermetik Deri”, “Hermetik: Herr-matik”, “Gelenek ve Geçenek: Eleştirel Tarih ve Eşleştirel/Analitik Bağlam”, “Gözyaşı Kurur, Gözyası Kalır”, “Yuva-havuç peşinde koşan tavşan ile ev-semptomu dinleyen kaplumbağa”, “Kendinibütün, Kendindar, Kendinsiz”, “Bilişsel İşçi: Robot Maymun Mucizesi”