Yol Değirmenleri: Bilimsel, Dini, Büyülü, Psikanalitik — Işık Barış Fidaner

Eğer bir yol yapıyorsanız, “O kadar masrafa/bedele değsin bari” düşüncesiyle yoldaki trafiğin pozitif bir üretim getirmesini tasarlayabilirsiniz. Bu tasarıya yol değirmeni diyelim, bunlar Lacancı mantık itibariyle dört çeşittir [1]:
1) Bilimsel yol değirmeni
2) Dini yol değirmeni
3) Büyülü yol değirmeni
4) Psikanalitik yol değirmeni
Şimdi bunlara birer birer elimizi “değirelim”.

1) Bilimsel yol değirmeni: Ekolojik saiklerle ortaya çıkan ve “Power Road” gibi kavramlar etrafında gelişen bu mühendislik tasarımları, yoldan geçen araçların kinetik enerjisi veya yola düşen günışığı veya yol civarında esen rüzgarlar gibi kaynakları biriktirip “vatandaşın” hizmetine sunmaya dayanır. “En azından bu yol için harcadığımız enerjiyi katlayarak geri alalım” gibi yerel ve kapitalist bir hesaba dayandığı için fiiliyatta doğaya sağlayacağı yarar düşlemsel tatmin değerinin gölgesinde kalabilse dahi “iyi niyetli bir girişim” sayılabilir. Düşlemsel değerini formel sebeplerden yani “verimli” bir mühendislik tasarısı olmasından alır.

2) Dini yol değirmeni: Bu tasarılarda bitmiş köprüden akacağı tahmin edilen trafiği hiç beklemeden derhal şimdi hususi bir Tanrı’ya kurban etmek sözkonusudur, dolayısıyla hiç araç geçmeyebileceği halde sanki araç geçecekmiş gibi kaynak aktarmak (“araç geçiş garantisi”?) gibi cambazlıklar daha doğrusu hoyratlıklar gündeme gelir [2]. Aslında dini yol değirmeni bilimsel yol değirmeninde gizli tutulan nevrotik düşlemi eyleme vurmaktadır: Bilimsel yol değirmeni “net bir enerji kazancı elde edip onu tabiata geri döndürmek (?)” gibi dolambaçlı ve muğlak bir fantaziyle tatmin oluyordu, dini yol değirmeni ise hiç lafı dolaştırmadan kendi hususi Tanrı’sına (ereksel sebep) elinin altındaki kaynakları löngürt diye bağışlayıverir. Dini yol değirmeninde mesele gerçeklikten simge üretmeye gerek kalmadan dolaysızca simgeden simge kazanmak olduğu için bilimsel yol değirmeninden daha bariz ve sapkınca bir kapitalizme aittir.

3) Büyülü yol değirmeni: Bilimsel yol değirmeni doğa yasalarının gerçekliğine dayanıyordu; dini yol değirmeni ise doğayı boşverip insanlararası toplumsal gerçekliğe doğru geri çekilmişti; büyülü yol değirmeni bir adım daha atar ve yolun kendisini de kurgusallaştırır. Bilimsel yol değirmeni eğer günlük gerçeklikten soyutlanıp bir bilimkurgu tasarısı gibi düşünülürse, onu bir büyükurgu tasarısına dönüştürmek pek zor olmaz: Mesela güneş enerjisi yerine ay enerjisinden, kinetik enerji yerine telekinetik enerjiden, rüzgar enerjisi yerine nefes veya ruh enerjisinden bahsedilebilir. Bu noktada artık fiziki bir yol inşaatı yapılmaz elbette, yazı yazılır veya hikaye anlatılır, ama bunların rolü asla küçümsenmemeli. Okuduğunuz bir yazı veya dinlediğiniz bir hikaye sizi “büyülediği” zaman işte büyülü yol değirmeninin işlediğini anlarsınız, ruhunuza tesir eden bu etkili sebebi başka türlü tarif edemezsiniz çünkü onun simgesel hesapları kapatılamaz.

4) Psikanalitik yol değirmeni: Büyülü yol değirmeni tamamen kurgusal bile olsa biçim ve içeriği ayrı tutmayı sürdürür: Amaç bir konuyu aktarmaktır, dil araçları da bu iş içindir. Eğer konu ile öznenin (subject) aynı şey olduğu ve her ikisinin de dile tabi olduğu (subject to language) ikrar edilirse, o zaman amaçlanan içeriğin araçlaşan biçimden türemiş olduğu anlaşılır, yani aracın bizzat amaç olduğu anlaşılır. İşte o zaman etkili sebepler yerine maddi sebepler sahneye çıkar, yani imleyen, harfiyet, hemseslenme, dilin ve bilinçdışının maddi yapısı sahneye çıkar. Ayrık bir konu veya içerik gerekmeden yalnızca dil yapıları temelinde dönebilen ekholojik yol değirmenleri psikanalitiktir ve klinik/cleaning/leke çıkartıcı mucize molekül sistemi olmaları da gerekmez [3].

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Sebep-olan-hakikat: Büyü, Din, Bilim, Psikanaliz” Jacques Lacan, “Sayın uyaran! Dürtüler nezdinde pozitif bilim ve psikanaliz bilimi”, “Büyükurgu Edebiyatı ve Bilimkurgu Edebiyatı: Ermişler mi muratlarına?”, “Geçenek bilinçdışıdır: Neden tarihin dışına düştük?”, “Doğurultu”

[2] Bkz “Deli Dumrul, Kuzgun Tanrı ve Aylanu: Ayık ve Bayık”

[3] Bkz “Hermetik: Herr-matik”