Çifte zaman teorisi ve bildiği-varsayılan-yüzey — Işık Barış Fidaner

(öncesi: İdeoloji sahiden ağır mevzu!)

Bir parçacığın holografi perdesine yakınlaşıp onun “herşeyi bilişiyle” kaynaştığı ilksel sahneyi inceledik. Şimdi gelin aynı makaleden bir başka şemayı inceleyelim [1]:

Φ ile simgelenen bombeli yüzey şeklindeki “herşeyi bilen” holografi perdesiyle karşılaşan çok sayıda parçacığı gösteren daha genel şemadır bu. Bombeli şekil “perdenin çevrelediği henüz belirmemiş uzay bölgesindeki genel kütle dağılımını” betimler. Bombenin kendine çektiği üç parçacık “perdenin dışındaki belirmiş uzay bölgesi”ndedir. Perdeye doğru yaklaştıkça bu parçacıklar yüzeydeki entropiye katkı yaparlar. Yani yüzeyin parçacıkları “bildiği” varsayılır, ora bildiği-varsayılan-yüzeydir.

Gördüğünüz gibi bu bombe “gerçekteki delik”tir, sınır/perdesinde ise “gerçekteki bilgi” bulunur. Makalenin en önemli mesajına göre, uzayın orta yerindeki bu bombeli delik, kendi dışında kalan uzaydan daha gerçektir. Deliğin dışında kalan yerçekimi kuvvetlerinden oluşan uzamsal tezahürlerin asıl sebebi bu yüzeydir. Bildiği-varsayılan-yüzeydeki sıcaklık o parçacıkları deliğin içine doğru ivmelendirmektedir. Aslında bu etki yüzeye aittir ama fiiliyatta o parçacıklar yerçekimi kuvvetleriyle çekilmiş olacaklardır [2].

Zamanla ilgili bir bilmece vardır burada. Uzay belirgendir peki ya zaman? İkisi birlikte uzay-zaman halinde mi belirir? Belki “henüz belirmemiş zaman bölgesi” t₀ ve “belirmiş zaman bölgesi” t₁‘den de bahsetmeliyiz. Şayet bunlar tanımlı sürelere atıf yapsaydı, t₀ gelecekte olurdu, t₁ ise geçmişte olurdu, ikisini ayıran sınır da şimdiki an olurdu.

Ama t₀ ve t₁ iki paralel dünyada sahneleniyor gibi düşünmek daha uygundur: t₀ uzayın belirdiği zamandır, t₁ ise parçacıkların çekildiği zamandır. Gelin bunlara beliriş zamanı t₀ ve çekim zamanı t₁ diyelim. Çifte zaman teorisi budur.

Paradoks/saçmantık odur ki çekim zamanında uzay çoktan belirmiş haldedir ama çekime sebep olan holografi perdesi beliriş zamanında etkisini göstermiş olmalıdır. Demek ki mantıksal olarak beliriş zamanı t₀ öncüldür, çekim zamanı t₁ ise ardıldır [3].

Erik Verlinde “uzayın belirgen olduğu özel bir yön”den bahseder. Bu yön bombeli deliğin kendi dışında kalan uzayı açığa vurmak üzere giderek kendini küçültme yönüdür. Bu özel yön iki dünyayı birbirine dikişler: Beliriş zamanı t₀‘ın bileşimsel dünyadışı ile çekim zamanı t₁‘in uzamsal dünyasını birbirine dikişler.

Asıl mesele şudur ki her çekim kendi beliriş şartlarının rengine boyanmıştır: t₀ ve t₁, semptom S(Ⱥ) ve Esas-İmleyen S₁ gibi ilişkilenir.

(sonrası: Tamamsız Evren: Enerji & Entropi, Tamamlık & Tamamsızlık)

(İngilizcesi)

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Verlinde, E. (2011). On the origin of gravity and the laws of Newton. Journal of High Energy Physics, 2011(4).

[2] Bu da Hegel’in Ruhun Fenomenolojisinde hevesle anlattığı “evrensel çekim”i anımsatır. Bkz “The self-repulsion ($) of the selfsame (S₁) and the self-attraction (S₂) of the unlike (a)”

[3] Bkz “Uzamsallığın Bileşimsel Zemini”