Neden, Sebep, Gösteren, İmleyen — Işık Barış Fidaner

Bilmediğiniz bir Makine 1 var. Düğmelerini kurcalayarak A tuşuna basınca B ışığının yandığını keşfettiniz ama bu ilintinin ne amacını biliyorsunuz ne de mekanizmasını biliyorsunuz.

Bu durumda şunu diyemezsiniz:

A’ya basmam B’nin yanmasının nedenidir (reason).

Çünkü A’nın neden, nasıl ve niçin B’yi yaktığını akılcı (reasonable/rational) bir yoldan açıklayamıyorsunuz.

Ama şunu diyebilirsiniz:

A’ya basmam B’nin yanmasının sebebidir (cause).

Çünkü mekanizmayı izah edemeseniz de A’ya basınca B’nin yandığını deneyle gösterebildiniz. Lacan şöyle demişti [1]:

Sadece işlemeyen şeylerde sebep olabilir. (Seminer 11)
There is cause only in something that doesn’t work.
Il n’y a de cause que de ce qui cloche.

Bilmediğiniz bir makineyi kurcaladığınız sürece A-B ilintisini ancak bir arıza statüsü altında (“işlemeyen bir şey” olarak) ele alabilirsiniz, bu yüzden ona “neden” diyemezsiniz, ancak “sebep” diyebilirsiniz.

Semptom, sinthome, objet petit a: bunların hepsi “sebep” statüsündedir. Sadece Ego “neden” statüsü edinmeye kalkışır ama o da bunu beceremez tabi.

Şimdi Makine 1’den daha zor bir Makine 2‘yi kurcalayıp şu kadar bilgi edinebildiğinizi düşünün:

A₁ veya A₂ tuşlarından birine veya diğerine bastığınızda zaman zaman B’nin yandığını görüyorsunuz.

Yani:
1) Neden, nasıl ve niçin sorularını önceki gibi şimdi de yanıtlayamıyorsunuz.
2) Bu sefer artık sebep-sonuç arasında doğrudan ilinti de kuramıyorsunuz.

Makine 1’de “A-B ilintisi deneyle gösterildi” diyebiliyordunuz ama Makine 2’de “A₁-A₂-B ilintisi deneyle gösterildi” diyemezsiniz. İşin içine muğlaklık/belirsizlik girdiği için “böylesi bir ilinti, yaptığımız deneyde imlendi” demeniz, biraz “yuvarlak konuşmanız” gerekir (hemseslenme: equivocation).

İşte dildeki kelimelerde her zaman böyle muğlaklıklar olduğu için signifier’a gösteren demek isabetsizdir, signifier imleyen‘dir [2]. Lacan muğlaklıkla oynayan hemseslenmenin analizdeki önemini şöyle vurgulamıştı:

Semptom karşısında elimizdeki tek silah budur: hemseslenme. (Seminer 23)

(İngilizcesi)

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Neden = Reason, Sebep = Cause”, “Psikanaliz yolundan şaşan şeylerle ilgilenir” Jacques Lacan

[2] Bkz “Signifier Neden Gösteren Değil İmleyen Olarak Çevrilmeli”

gösterenlerin çok olsun evladım