Algoritmik Büyük Öteki: Lacancı Kuramla Platform Emeklerinde Denetim ve Direnci Yeniden Düşünmek — Leon A. Salter & Mohan J. Dutta

Against the ‘algorithmic big Other’: a Žižekian critique grounded in zizekanalysis.com

Distinktion: Journal of Social Theory, Cilt 26, 2025 — Sayı 1
Sayfalar 1–16 | Çevrimiçi yayın: 10 Tem 2023
DOI: 🔗

Özet

Platform çalışmasına dair hızla büyüyen yazına karşın, algoritmik yönetim bağlamında denetim ve özellikle de dirençten ne anladığımızı dikkatle ele alan çalışmalar eksik kalmıştır. Lacancı psikanalitik kuramdan yararlanarak, direniş konusu olan varlığın giderek yapay zekâlı bir makineye dönüştüğü ortamlarda bu terimleri sorguluyoruz. Bu yaklaşım, patronun algoritma olduğu durumda ortaya çıkan öznel etkileri düşünmenin incelikli bir yolunu sunar ve algoritmik epistem çağında sağladığı yararları ve uygulanabilirliği savunuruz. ‘Algoritmik büyük Öteki’ ana kavramı üzerinden, Öteki’nin artık efendi imleyenleri söylem yoluyla dile getirmediği durumda ne olduğuna bakmak üzere Lacan’ın klasik kavramını güncelliyoruz. Bilgi ve öznellik için yeni biçimler yaratacak alanları açmaya yönelen ve ‘kolektif histerik direnç’ adını verdiğimiz şey, algoritmik epistemin kör noktasını oluşturan ‘hesaplanamaz’ olanı büyütmeye doğru yeniden yönelmelidir.

Anahtar sözcükler: platform işi, gig işi, yolculuk paylaşımı, Uber, girişimci, Lacan, büyük Öteki, fantazi, sınır ihlali, algoritmik yönetim

Giriş

Konum-temelli platform çalışmalarına (teslimat ya da yolculuk paylaşımı) ilişkin kapsamlı yazın, insan yönetiminin yerini giderek alan algoritmik yönetimin otomatik teknikleriyle yürüyen sofistike gözetimi ve denetimi vurgulamıştır (ör. bkz. Galière 2020; Wu vd. 2019; Tassinari ve Maccarrone 2020; Ravenelle 2019; Rosenblat ve Stark 2016). Aynı zamanda çalışmalar, örgütlenme başarılarını ve işçilerin direnç edimliliğini belgelemiştir (Cant 2019; Woodcock 2021); buna sistemin etrafından dolanma ve sistemi ‘oyunlaştırma’ taktikleri (Galière 2020; Wells, Attoh ve Cullen 2021; Anwar ve Graham 2020) ile daha iyi ücret ve koşullar için kolektif eylemleri—protestoları ve grevleri—(Wells, Attoh ve Cullen 2021; Howson vd. 2020; Rodino-Colocino vd. 2021) dâhildir.

Ne var ki algoritmik yönetim çağında, özellikle direnç kavramına ilişkin dikkatli kavramsal çalışma eksiktir ve bunun strateji açısından sonuçları vardır. Lacancı psikanalitik kuramı kullanarak, denetleyenin—ve direnişin muhatabının—yapay zekâlı bir makine olduğu durumda bu terimlerin ne ifade ettiğini geri çekilip sorguluyoruz. Lacancı bir mercek, algoritmik bir patronun özne üzerinde yarattığı etkilerin incelikli bir dökümünü sunar ve işçi öznelliğini ve bunun direnç taktiklerine etkisini kuramsallaştırmaya yardımcı olur. Lacan’ın büyük Öteki’sini (davranışımıza simgesel hükümler veren tasavvurî üçüncü taraf yargıç) ‘algoritmik büyük Öteki’ye dönüştürüyoruz—kararları kodla veren ve atfedilen kimlikler hakkında soru sorma ihtiyacımıza karşı kayıtsız bir Öteki.

Algoritmik büyük Öteki’yi açmadan önce, girişimcilik denilen öznel kimliği ele alıyoruz. Bu kimlik, platform işçilerinin nasıl denetlenebildiği, sömürülebildiği ve atomize edilebildiği, fakat aynı zamanda direnç edimliliğine sahip olabildiği tartışmalarında belirleyicidir. Girişimciliği ideolojik bir yanlış-bilinç olarak görmek yerine, Žižek’in (1989) ideolojik ‘fantazi’ kavrayışından hareketle platform işçilerinin sömürüldüklerinin gayet farkında olduklarını, buna rağmen çalışmaya devam ettiklerini savunuyoruz; ideoloji bilgi düzeyinde değil, pratik düzeyinde işler. Bilinçli olarak işçiler sistemin alaycı bir eleştirisini sürdürebilir; bilinçdışı ve pratik olarak ise sistem, ‘kural bozucu girişimci’ kimliği aracılığıyla sahayı ihlal eden bir ‘keyfiyet’e olanak tanır. Bu yüzden, bilinçli eleştiri her zaman pratiği dönüştürmez—ki bunun örgütlenme açısından sonuçları vardır.

Ardından Lacan’ın üç kaydını (sembolik, hayali, reel) kullanarak, sistemi sürdüren sınır ihlalini (bireysel dayanıklılık) bilinçli, kolektif ‘histerik direnç’ten ayırt ediyoruz. İkincisi, veri-adaleti siyasetleriyle hizalanır ve algoritmalar çağında ‘reel’ olana—hesaplanamaz olana—yönelir. Algoritmik karar vermenin ‘kuşkululuğunu işaretlemek’ (Amoore 2020, 148) bize göre, algoritmik büyük Öteki ile boğuşan özneler için eleştiriden daha yerindedir.

Girişimci ve Bilgi ile Pratik Arasındaki Boşluk

Konum-temelli platform işçilerine dair yakın tarihli çalışmalar, ‘girişimci yönelimin’ (Bellesia vd. 2019) cazibesine dikkat çeker: sistemi zorlayan ya da ‘hack’leyen bir öz-imge (bkz. ayrıca Bucher, Schou ve Waldkirch 2021; Moisander, Groß ve Eräranta 2018; Barratt, Goods ve Veen 2020). Bu açıdan, girişimcilik söylemi, öz-gelişim anlatıları ile gündelik kırılganlık, manipülasyon ve baskıcı koşullar deneyimleri arasında ideolojik bir perde olarak iş görür (Sun 2019; Galière 2020; Moisander, Groß ve Eräranta 2018).

Bu boşluk—vaat edilen özerklik/esneklik ile algoritmik denetimin gerçekleri arasındaki uçurum—görünüşte çelişik, hatta karşı-çıkar konumlarını doğurur. Örneğin İspanya’da kimi platform işçileri, 90 gün içinde çalışan statüsünü zorunlu kılan düzenlemeye karşı çıktı; ‘uberleştirilmiş emeğin’ aldatıcı özgürlüklerini tercih ettiler (Vieira 2023). Birleşik Krallık’ta geniş bir anket (Wood, Matindale ve Burchell 2023), çoğu işçinin çalışan korumalarını (asgari ücret, ücretli izin, hastalık ücreti, haksız feshe karşı koruma) istediğini, ama aynı anda statülerini serbest meslek olarak tarif ettiklerini buldu—muhtemelen algılanan esneklik ve özerkliği yansıtıyor.

Algoritmik yönetim—oyunlaştırılmış teşviklerin havucu ve zorlayıcı değneği—işçileri, en kârlı olan yerde ve zamanda erişilebilir tutarken ‘serbest meslek’ olarak yanlış sınıflandırır (Koonse vd. 2021; Gandini 2019; Ravenelle 2019; van Doorn ve Chen 2021). Oyunlaştırma, sosyal medya ve oyunlara benzer ödül döngüleriyle angajmanı ve sadakati pekiştirir (Gandini 2019; Stark ve Pais 2020; Chihara 2022). Özellikle ‘dijital koşuşturmacı’ (digital hustler) kimliği (Ens ve Márton 2021) üzerinden rekabetçi, girişimci yönelimleri, teşvik mantığının opaklığına rağmen (Bucher, Schou ve Waldkirch 2021) yeniden üretir. İş, telefon ekranı aracılığıyla, asgari akran temasıyla arabuluculanır; özneleri, daha geniş bir grubun üyesi değil de monadik, kendi içine kapalı işletmeler olarak kurgular (Fleming 2017, 691).

Denetim ve direnç açısından temel bir gerilim burada yatar: İşçiler ‘kural bozan, risk alan girişimciler’ olarak çağrılır; oysa her hareketleri, onları uysallığa ve öngörülebilirliğe yöneltmek üzere davranışı modifiye etmekte kullanılan veri üretir. Lacancı açıdan girişimcilik, gerçekliği örten yanlış bir kimlik değildir; ideoloji, tutarlı bir benlikle ‘hayali’ özdeşleşme üzerinden işler (Hook 2017; Bloom 2016). Yanılsama daha temel bir düzeydedir: aynalama evresinde oluşan bütünlük fantazisi (Lacan 2006). ‘Sembolik’ kayıt bu fantaziyi bozar; özneyi dilin yabancılaştırıcı dünyasına bağlar (Žižek 1989; Hook 2017). Özne, ardından ‘objet petit a’ ile karşılaşmaları sahneleyen fantaziler aracılığıyla yitirilmiş tutarlılığa dair anlık ‘keyfiyet’ arar (Stavrakakis 2007; Glynos ve Howarth 2007).

Bu nedenle ideolojik fantazi arzuyu kurar ve ‘sembolik’ bilgi ile ‘hayali’ pratik arasında bir yarılmayı sürdürür (Žižek 1989; Glynos 2014). İşçiler, ‘çok iyi bilirler’ ki sömürülmektedirler; yine de artık-değer—ve veri—üretmeyi sürdürürler. Bu, işçilerin bile bile ‘bağımsız yüklenici’ kalmalarını açıklamaya yardım eder. Aşağıda, büyük Öteki’yi ve girişimciliğin kural bozucu ‘keyfiyet’ini, öznel tutarlılığı tahkim eden ve yabancılaşmayı yatıştıran bir unsur olarak tartışmaya katıyoruz.

Büyük Öteki ve Girişimcinin Kural Bozan Keyfiyeti

Büyük Öteki, konuşma muhatabı olan ‘öteki’ değil; yazılı olmayan toplumsal ve ahlaki kuralların tasavvurî yargıcıdır (Hook 2017). Seküler, meta-anlatı sonrası bağlamlarda (Lyotard 1984; Flisfeder 2021) açık normlar zayıflar; büyük Öteki, eksik görünür. Yine de özneler, yönlerini bulmak için (Bloom 2016) bir Öteki’yi ‘iradeyle var eder’ (Flisfeder 2021) ve ‘girişimci’ gibi efendi imleyenler biçimindeki simgesel bir vekâlet alır—nedenini asla tam bilmeden. Yanıtlanmamış ‘che vuoi?’ (Žižek 1989, 361) kaygıyı besler. ‘Reel’—bedeni aşan ve dilce imlenemez artık—kimliklenmelerin asla tamamlanmamasını teminatlar (Žižek ve Daly 2004; Bucci, Romelli ve Vanheule 2022; Nadesan ve Trethewey 2000; Alakavuklar, Dickson ve Stablein 2017).

Özneler, bunun telafisini özerklik ve denetim fantazilerine yatırım yaparak sağlar (Bloom 2016; Jones ve Spicer 2009). Girişimci figürü ayırt edicidir: Hem ‘sembolik’ bir vekâlet, hem de öz-ustalık ‘hayali’ bir fantazidir (Bloom 2016). İmleyendeki boşlukların yarattığı muğlaklık arzuyu canlı tutar; sürekli daha ‘yeterince girişimci olmayan’ bir imgeyi geri yansıtarak (Driver 2017; Jones ve Spicer 2009) öz-disiplini tetikler: daha esnek, verimli, özerk ‘olmaya’ (Bröckling 2015).

Kilit nokta, ‘keyfiyet’in ideale sınır ihlaliyle zuhur etmesidir. Büyük Ötekiler, varlıklarını sürdürmek için tarihsel olarak sınır ihlaline dayanmıştır (Lacan 1992; Glynos ve Stavrakakis 2008). Arzu ikincil olarak deneyimlenir—‘Öteki’nin arzusu’ (Hook 2017)—ve keyfiyet ‘sınırlar’ gerektirir (Lacan 1992). Sistem, ayakta kalmak için zımnen kural bükmeyi bekler. Bu çerçeve, girişimci ‘keyfiyet’i işlerini sürdürürken kuralları çiğnemekte konumlandırır; işçileri, kendi denetimleri içinde faal tutar.

Uber bu paradoksun örneğidir. Parlak özerklik iddialarının ötesinde Uber, zımnen kural bozucu bir girişimciyi dile getirir: Yasak olduğu yerlerde ‘örtülü’ çalışma, ‘hızlı hareket et ve bir şeyleri kır’ ethos’u ve yeraltı, riski kucaklayan bir kulübe dâhil edilme (Rosenblat 2018). Uber Pro’nun statü kademeleri (Mavi, Altın, Platin, Elmas) ‘iyi’ davranışı modellemektedir (Uber 2021); fakat platform, sürücülerin ‘çoklu uygulama’ (multi-app) yapacağını (Badger 2021), iptaller ve puanlamalar üzerinden sistemi ‘oynayacağını’ bilir. Sınır ihlali, sistemin içine kurulu gelmektedir.

Algoritmik Büyük Öteki ve Histerik Direnç

Zımnen beklenen sınır ihlali, edimsellik ve direnci nasıl düşüneceğimizi biçimler—özellikle de direnç kimlikleri ve bunların ‘keyfiyet’inin her zaman daha yüce bir güce göre konumlandığı düşünülürse. Lacancı model, pek çok işçinin sömürüye rağmen neden yüklenici statüsünü tercih ettiğini açıklar: Çalışan olurlarsa, sürücüler Uber’in vekâletinin ve daha geniş normların (dokuz-beş vb.) sınırlarını ihlal etme imkânını yitireceklerdir. Uber, girişimci özdeşleşmeyi sürdüren bu esneklikten faydalanır.

Böyle bir sınır ihlali, işveren sorumluluklarını dışarıya yükleyerek platform iş modelini tahkim ediyorsa direnç sayılabilir mi? Lacancı çerçevede direnç biçimlerini ayırt ediyor ve bunu, algoritmik yönetim için güncelleyerek ‘algoritmik büyük Öteki’yi tanımlıyoruz. İlk olarak, ‘histerik direnç’i, cepheden çatışma (örgütlenme, talepler) ile karşıtlığa koyuyoruz. Lacan, 1968’de devrimciler için meşhur şekilde ‘özledikleri şey bir efendidir’ diye takılmıştı (Frosh 2009, 112). Cepheden devrimler, çoğu kez otoriteyi yeniden kurar; çünkü kimliğin kuruluşu büyük Öteki’yi gerektirir; bu, ‘efendinin söylemi’nin mantığıdır (Lacan 2007; Dean 2009; Salter 2020).

Efendi imleyenler zorunlu olarak hedefini ‘ıskalar’ (reel), bu yüzden efendinin söylemi yapısal olarak ‘histerik direnç’i çağırır: Öznenin bir şeylerin eksik olduğunu sezmesi (Brown, Rowley ve Smith 2014). ‘Çoklu uygulama’ gibi bireysel sınır ihlalleri, bilinçdışı histerik direncin biçimleridir—çoğu kez ‘dayanıklılık’ diye adlandırılması daha yerindedir (Ens ve Márton 2021; Anwar ve Graham 2020). Histerik direnç aynı zamanda bilinçli ve kolektif olabilir: Efendi imleyenle hizaya girmeyi reddetmek (Dickson ve Holland 2017), efendinin sözünün otoritesini, yanıtını veremeyeceği sorularla aşındırmak ve şaka, hınzırlık, taşlama, ironi aracılığıyla yeni bilgi ve öznellik için alan açmak (Hinzo ve Clark 2019; Oldfield vd. 2021).

Gregory ve Maldonado (2020), Edinburgh teslimat işçileri arasında ‘kentsel hack’ten söz eder—platform verisini yeniden-işlevselleştirme, teknolojiyle didinme, bilgiyi paylaşma. Bu kolektif, yaratıcı didinme, girişimci bireyleştirmeye meydan okur ve öngörülemezliği ve tesadüfü içeren bir çokluk kurar.

Bir engel sürer: Histerik, büyük Öteki’den tanınma ister. Ama tüm direnç—sendikal cepheden talepler dâhil—tahakküm edenlerle iç içe geçmiştir (Steinmetz 2006).

Burada ‘algoritmik epistem’ (Fisher ve Mehozay 2019; Fisher 2022) devreye girer: Algoritmalar, veriyi toplayarak bilgi üretir ve giderek öznellik olmaksızın yönetir. Bu, yoğunlaştırılmış bir ‘efendinin söylemi’dir: Ürettiğimiz ‘davranışsal veriye dayanarak’ (Fisher 2022, 24) tek-sesli, opak hükümler; makine öğrenmesi sistemlerince verilen ve diyaloğa açık olmayan kararlar (Amoore 2020; Redden 2022; O’Neil 2016; Andrejevic 2019). Geliştiriciler dahi kimi otomatik çıktıları açıklayamaz.

Algoritmik yönetim altında, işçiler, yönlerini belirlemek, üzerine düşünmek ya da eleştirmek için tutunabilecekleri ‘sabit’ efendi imleyenler olmaksızın kategorize edilir ve yönlendirilir. İşte bu ‘algoritmik büyük Öteki’dir. Özneler tanınma arzular; ama tanınma gelmez: Kategoriler akışkandır, veriye dayalıdır ve doğal dilde kolayca ifade edilemez (Fisher 2022). Öznellik, yoğun bir parçalanma riski taşır (Törnberg ve Törnberg 2018).

Bu kayış, histerik direncin bazı taktiklerini köreltebilir (ör., ‘efendinin sözü’ne yönelen taşlama). Ne var ki başka taktikler, algoritmik epistem ve platform kârının özünü hedef alır: hacimli ve güvenilir veri çıkarımı (Srnicek 2017; Vormbusch ve Kels 2021). Veri-adaleti hareketi, veriyi bir muharebe alanı sayar (Dencik vd. 2019; Couldry ve Mejias 2019); hukukî geri alma, veri ‘trust’ları ve işçi-önderliğinde araçlar (ör., WeClock, Drivers Seat) gibi yolları dener; böylece platform asimetrilerini by-pass eder ve performans/surge bilgisini doğrudan sürücülere sunar (TUC 2021).

Bu pratikler Lacancı anlamda ‘histerik’tir: Platform mantıklarını ve teknolojilerini içeriye doğru çevirip içeriden altüst eder; yeni bilgi üretir (Salter 2020). Dışarıdan total bir sistem değişimi talep etmek yerine immanent çalışır; ‘yaratıcı uyumsuzluk’ (Spooner 2017) olarak adaletsizliği görünür kılar ve işçilerin kendi verileri üzerinden dayanışma kurar.

Algoritmik büyük Öteki, söylem yoluyla talepleri tanımaz. Buna karşın veri-adaleti pratikleri, algoritmik parçalanma (Fisher 2022) karşısında öznel tutarlılığı korur (Bloom 2016). Ayrıca ‘hesaplanamaz’ olanı—algoritmaların çözemediği ve okunamaz gürültü saydığı şeyi—genişletir (Mackinnon 2015). Algoritmik epistem, her şeyin bilinebilir ve sayısal çıktıya indirgenebilir olduğu varsayımına dayandığından (Amoore 2020), ‘hesaplanamaz’ olan onun ‘reel’i olarak işler (Andrejevic 2019). Algoritmik kararların ‘kuşkululuğunu işaretlemek’ (Amoore 2020, 148) başat siyasî projeye dönüşür.

Sonuç

Algoritmik yönetim altında konum-temelli platform çalışmasında girişimcilik, direnç ve denetimi Lacancı bir mercekten—ideolojik ‘fantazi’, büyük Öteki, ‘keyfiyet’ ve ‘histerik direnç’—inceledik. Yanlış-bilinçten ziyade işçiler, çoğu kez sömürüldüklerini bilir; yine de çalışmayı sürdürürler: ideoloji pratik düzeyinde işler. Girişimci figürü çift işlev görür: Yabancılaştırıcı bir ‘sembolik’ vekâlet ve teskin edici bir ‘hayali’ denetim fantazisi. ‘Kural bozma’ cazibesi ‘keyfiyet’ sağlar ve özdeşleşmeyi sürdürür; Uber gibi platformlar, sınır ihlalini sisteme zımnen gömer.

Özneler kimlik için büyük Öteki’ye yaslandığından, direnci yeniden düşünmek gerekir. Cepheden çatışmayı ‘histerik direnç’ten ayırdık. İkincisi, bilinçli ve kolektif hale gelerek altüst edici bilgi ve öznellik üretebilir. Algoritmik epistemde algoritmik büyük Öteki, efendi imleyenleri konuşmayı bırakır; kod ve verilerle hükmeder. Ama onun ‘reel’i—‘hesaplanamaz’ olan—sürer. Veri-adaleti pratikleri, veri çıkarımını bozar, bilgiyi geri kazanır ve algoritmik kuşkuyu öne çıkararak ‘hesaplanamaz’ olanı büyütür. Bu, platform işçileri ve daha genel olarak algoritmik büyük Öteki çağında hepimiz için pratik direnç yollarını işaretler.

Çıkar Beyanı

Yazar(lar) tarafından bildirilen herhangi bir çıkar çatışması yoktur.

Ek Bilgi

Destek
Bu çalışma, İş Dünyası, Yenilik ve İstihdam Bakanlığı tarafından desteklenmiştir.

Yazarlar Hakkında Notlar
Leon A. Salter
Dr. Salter’ın araştırmaları, gig ekonomisinin işçi sağlığı ve iyi-oluşu üzerindeki etkilerine, sendika hareketine ve kolektif örgütlenmeye odaklanır. Yakın zamanda MBIE Science Whitinga Araştırma Bursu’na layık görülmüş olup nitel yöntemler ve demokratik kuramı kullanarak dijital olguları temellendiren mantıkları ve bunların en kırılganlar üzerindeki etkilerini sorgular.

Mohan J. Dutta
Prof. Dutta’nın araştırmaları, dışlayıcı yapıları zorlayan savunuculuk ve aktivizmi; yoksulluk ile sağlık arasındaki ilişkiyi; küresel sağlık politikalarının politik ekonomisini; sömürgeci sağlık projeleri için kültürel motiflerin seferber edilmesini; ve katılımcı kültür-merkezli süreçlerin ve radikal demokrasinin küresel toplumsal değişimin eksenleri olarak nasıl iş gördüğünü inceler.

Kaynakça

Alakavuklar, Ozan Nadir, Andrew G. Dickson ve Ralph Stablein. 2017. The alienation of scholarship in modern business schools: From Marxist material relations to the Lacanian subject. Academy of Management Learning & Education 16(3): 454–468. 🔗

Amoore, Louise. 2020. Cloud Ethics: Algorithms and the Attributes of Ourselves and Others. Durham: Duke University Press.

Andrejevic, Mark. 2019. Automated Media. New York: Routledge.

Anwar, Mohammad Amir ve Mark Graham. 2020. Hidden transcripts of the gig economy: Labour agency and the new art of resistance among African gig workers. Environment and Planning A: Economy and Space 52(7): 1269–1291. 🔗

Badger, Adam. 2021. It gets better with age: AI and the labour process in old and new gig-economy firms. İçinde Augmented Exploitation: Artificial Intelligence, Automation, and Work, P. V. Moore ve J. Woodcock (der.), 121–134. London: Pluto Press.

Barratt, Tom, Caleb Goods ve Alex Veen. 2020. ‘I’m my own boss …’: Active intermediation and ‘entrepreneurial’ worker agency in the Australian gig-economy. Environment and Planning A: Economy and Space 52(8): 1643–1661. 🔗

Bellesia, Francesca, Elisa Mattarelli, Fabiola Bertolotti ve Maurizio Sobrero. 2019. Platforms as entrepreneurial incubators? How online labor markets shape work identity. Journal of Managerial Psychology 34(4): 246–268. 🔗

Bloom, Peter. 2016. Cutting off the king’s head: The self-disciplining fantasy of neoliberal sovereignty. New Formations 88: 8–29. 🔗

Bröckling, Ulrich. 2015. The Entrepreneurial Self. London: Sage.

Brown, Tony, Harriet Rowley ve Kim Smith. 2014. Rethinking research in teacher education. British Journal of Educational Studies 62(3): 281–296. 🔗

Bucci, Fiorella, Katia Romelli ve Stijn Vanheule. 2022. Lacanian discourse analysis and emotional textual analysis compared. Psychoanalysis, Culture & Society 27(2): 163–180. 🔗

Bucher, Eliane L., Peter K. Schou ve Matthias Waldkirch. 2021. Pacifying the algorithm: Anticipatory compliance in the gig economy. Organization 28(1): 44–67. 🔗

Cant, Callum. 2019. Riding for Deliveroo: Resistance in the New Economy. Cambridge: John Wiley & Sons.

Chihara, Michelle. 2022. Radical flexibility: Driving for Lyft and the future of work in the platform economy. Distinktion 23(1): 70–93. 🔗

Couldry, Nick ve Ulises A. Mejias. 2019. Data colonialism: Rethinking big data’s relation to the contemporary subject. Television & New Media 20(4): 336–349. 🔗

Dean, Jodi. 2009. Democracy and Other Neoliberal Fantasies. Durham, NC: Duke University Press.

Dencik, Lina, Arne Hintz, Joanna Redden ve Emiliano Treré. 2019. Exploring data justice: Conceptions, applications and directions. Information, Communication & Society 22(7): 873–881. 🔗

Dickson, Andrew ve Kate Holland. 2017. Hysterical inquiry and autoethnography. Current Sociology 65(1): 133–148. 🔗

Driver, Michaela. 2017. Never social and entrepreneurial enough? Organization 24(6): 715–736. 🔗

Ens, Nicola ve Attila Márton. 2021. ‘Sure, I saw sales, but it consumed me’: From resilience to erosion in the digital hustle economy. New Media & Society. 🔗

Fisher, Eran. 2022. Algorithms and Subjectivity: The Subversion of Critical Knowledge. London: Routledge.

Fisher, Eran ve Yoav Mehozay. 2019. How algorithms see their audience. Media, Culture & Society. 🔗

Fleming, Peter. 2017. The human capital hoax. Organization Studies 38(5): 691–709. 🔗

Flisfeder, Matthew. 2021. Algorithmic Desire. Evanston, IL: Northwestern University Press.

Frosh, Stephen. 2009. Everyone longs for a master. İçinde 1968 in Retrospect, 100–112. London: Palgrave.

Galière, Sophia. 2020. When food-delivery workers consent to algorithmic management. New Technology, Work and Employment 35(3): 357–370. 🔗

Gandini, Alessandro. 2019. Labour process theory and the gig economy. Human Relations 72(6): 1039–1056. 🔗

Glynos, Jason. 2014. Hating government and voting against one’s interests. Psychoanalysis, Culture & Society 19(2): 179–189. 🔗

Glynos, Jason ve David Howarth. 2007. Logics of Critical Explanation in Social and Political Theory. London: Routledge.

Glynos, Jason ve Yannis Stavrakakis. 2008. Lacan and political subjectivity. Subjectivity 24(1): 256–274.

Gregory, Karen ve Miguel Paredes Maldonado. 2020. Delivering Edinburgh. Information, Communication & Society 23(8): 1187–1202. 🔗

Hinzo, Angel M. ve Lynn Schofield Clark. 2019. Digital survivance and trickster humor. Information, Communication & Society 22(6): 791–807. 🔗

Hook, Derek. 2017. Six Moments in Lacan. London: Routledge.

Howson, Kelle, vd. 2020. ‘Just because you don’t see your boss, doesn’t mean you don’t have a boss’. International Union Rights 27(3): 20–28. 🔗

Jones, Campbell ve André Spicer. 2009. Unmasking the Entrepreneur. Cheltenham, UK: Edward Elgar.

Koonse, Tia, vd. 2021. More than a gig? İçinde The Gig Economy, 34–46. New York: Routledge.

Lacan, Jacques. 1992. The Ethics of Psychoanalysis, 1959–1960. London: Routledge.

Lacan, Jacques. 2006. Écrits: The First Complete Edition in English. New York: Norton.

Lacan, Jacques. 2007. Seminar XVII: The Other Side of Psychoanalysis. New York: W. W. Norton.

Lyotard, Jean-François. 1984. The Postmodern Condition. Minneapolis: University of Minnesota Press.

Mackinnon, Lee. 2015. Love’s algorithm. İçinde Algorithmic Life, 175–189. New York: Routledge.

Moisander, Johanna, Claudia Groß ve Kirsi Eräranta. 2018. Mechanisms of biopower and neoliberal governmentality. Human Relations 71(3): 375–398. 🔗

Nadesan, Majia Holmer ve Angela Trethewey. 2000. Performing the enterprising subject. Text and Performance Quarterly 20(3): 223–250. 🔗

O’Neil, Cathy. 2016. Weapons of Math Destruction. New York: Crown.

Oldfield, Luke D., vd. 2021. Academic activism in the wake of a pandemic. International Perspectives in Psychology 10(4): 215–227.

Ravenelle, Alexandrea J. 2019. We’re not Uber: Control, autonomy, and entrepreneurship in the gig economy. Journal of Managerial Psychology 34(4): 269–285.

Redden, Guy. 2022. Human capital at work. Distinktion 23(1): 114–130. 🔗

Rodino-Colocino, Michelle, Todd Wolfson, Brian Dolber ve Chenjerai Kumanyika. 2021. Introduction. İçinde The Gig Economy, 3–15. New York: Routledge.

Rosenblat, Alex. 2018. Uberland. Oakland, CA: University of California Press.

Rosenblat, Alex ve Luke Stark. 2016. Algorithmic labor and information asymmetries. International Journal of Communication 10: 27.

Salter, Leon. 2020. The paradox of neoliberal education bureaucracy and hysterical resistance. New Formations 100–101: 179–197. 🔗

Spooner, Marc. 2017. Qualitative research and global audit culture. İçinde The SAGE Handbook of Qualitative Research, 5. bs., 894–914. Thousand Oaks, CA: Sage.

Srnicek, Nick. 2017. Platform Capitalism. Cambridge: Polity Press.

Stark, David ve Ivana Pais. 2020. Algorithmic management in the platform economy. Sociologica 14(3): 47–72.

Stavrakakis, Yannis. 2007. The Lacanian Left. Albany, NY: SUNY Press.

Steinmetz, George. 2006. Bourdieu’s disavowal of Lacan. Constellations 13(4): 445–464. 🔗

Sun, Ping. 2019. Your order, their labor. Chinese Journal of Communication 12(3): 308–323. 🔗

Tassinari, Arianna ve Vincenzo Maccarrone. 2020. Riders on the storm. Work, Employment and Society 34(1): 35–54. 🔗

Törnberg, Petter ve Anton Törnberg. 2018. The limits of computation. Big Data & Society 5(2). 🔗

TUC. 2021. Seven ways platform workers are fighting back. 🔗

Uber. 2021. Introducing Uber Pro. 🔗

van Doorn, Niels ve Julie Yujie Chen. 2021. Odds stacked against workers. Socio-Economic Review 19(4): 1345–1367. 🔗

Vieira, Tiago. 2023. The unbearable precarity of pursuing freedom. Sociological Research Online. 🔗

Vormbusch, Uwe ve Peter Kels. 2021. The power of prediction: People analytics at work. İçinde Augmented Exploitation, 81–92. London: Pluto Press.

Wells, Katie J., Kafui Attoh ve Declan Cullen. 2021. ‘Just-in-Place’ labor. Environment and Planning A: Economy and Space 53(2): 315–331. 🔗

Wood, Alex J., N. Matindale ve Brendan Burchell. 2023. ‘Gig Rights & Gig Wrongs’: Initial findings from the Gig Rights Project. 🔗

Woodcock, Jamie. 2021. The Fight Against Platform Capitalism. London: University of Westminster Press.

Wu, Qingjun, Hao Zhang, Zhen Li ve Kai Liu. 2019. Labor control in the gig economy: Evidence from Uber in China. Journal of Industrial Relations 61(4): 574–596. 🔗

Žižek, Slavoj. 1989. The Sublime Object of Ideology. London: Verso.

Žižek, Slavoj ve Glyn Daly. 2004. Conversations with Žižek. Cambridge: Polity.